| YouTube Channel

रिष (riSa)

 
Wilson
English
रिष r. 1st cl. (रेषति) r. 4th cl. (रिष्यति) To hurt, to kill, or
attempt to kill. r. 9th cl. (रिष्णाति) To separate, to depart.
Apte
English
रिष [riṣa],
a.
 Injuring, destroying.
Apte 1890
English
रिष a. Injuring, destroying.
Monier Williams Cologne
English
रिष See नघा-रिष॑.
Monier Williams 1872
English
रिष, अस्, आ, अम्, injuring, destroying, &c.
[cf.
नघा-रिष।]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 रिष्
मूलधातुः:
 रिष
धात्वर्थः:
 हिंसायाम्
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 रेषति
धातुः:
 रिष्
मूलधातुः:
 रिष
धात्वर्थः:
 हिंसायाम्
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 रिष्यति
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रिष, वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) रेषति । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रिष बधे भ्रा०
पर०
सक०
 सेट् । रेषति अरेषीत् । रिरेष ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रिष हिंसार्थः”@} 2 रेषकः-षिका, रेषकः-षिका, 3 रिरिषिषकः-रिरेषिषकः-षिका, रेरिषकः-षिका
4 5 रेषिता-त्री- 6 रेष्टा-रेष्ट्री, रेषयिता-त्री, रिरिषिषिता-रिरेषिषिता-त्री, रेरिषिता-त्री
रेषन्-न्ती, रेषयन्-न्ती, रिरिषिषन्-रिरेषिषन्-न्ती
-- रेषिष्यन्-न्ती-ती, रेषयिष्यन्-न्ती-ती, रिरिषिषिष्यन्-रिरेषिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- रेषयमाणः, रेषयिष्यमाणः, रेरिष्यमाणः, रेरिषिष्यमाणः
रिट्-रिड्-रिषौ-रिषः
-- -- -- 7 रिष्टम्-ष्टः, रेषितः, रिरिषिषितः-रिरेषिषितः, रेरिषितः-तवान्
रेषः, 8 रेषणः, 9 अरिष्टः, 10 रेट्-रेषौ-रेषः, रेषः, रिषिषिषुः-रिरेषिषुः, रेरेषः
रेषितव्यम्-रेष्टव्यम्, रेषयितव्यम्, रिरिषिषितव्यम्-रिरेषिषितव्यम्, रेरिषितव्यम्
रेषणीयम्, रेषणीयम्, रिरिषिषणीयम्-रिरेषिषणीयम्, रेरिषणीयम्
रेष्यम्, रेष्यम्, रिरिषिष्यम्-रिरेषिष्यम्, रेरिष्यम्
ईषद्रेषः-दूरेषः-सुरेषः
-- -- -- रिष्यमाणः, रेष्यमाणः, रिरिषिष्यमाणः-रिरेषिष्यमाणः, रेरिष्यमाणः
रेषः, रेषः, रिरिषिषः-रिरेषिषः, रेरिषः
रेषितुम्-रेष्टुम्, रेषयितुम्, रिरिषिषितुम्-रिरेषिषितुम्, रेरिषितुम्
रिष्टिः, रेषणा, रिरिषिषा-रिरेषिषा, रेरिषा
रेषणम्, रेषणम्, रिरिषिषणम्-रिरेषिषणम्, रेरिषणम्
11 रिषित्वा-रेषित्वा-रिष्ट्वा, रेषयित्वा, रिरिषिषित्वा-रिरेषिषित्वा, रेरिषित्वा
प्ररिष्य, प्ररेष्य, प्ररिरिषिष्य-प्ररिरेषिष्य, प्ररेरिष्य
12 रेषम् २, रिषित्वा २, रेषित्वा २, रिष्ट्वा २, रेषम् २ रेषयित्वा २ रिरिषिषम् २ -रिरेषिषम् २, रिरिषिषित्वा २ -रिरेषिषित्वा २, रेरिषम् २
रेरिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४०८)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६९४। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[३। ‘रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च’ (१-२-२६) इति सनः कित्त्वविकल्पः। तेन रूपद्वयम्।]]
04
=>
 [पृष्ठम्११२०+ २४]
05
=>
 [[१। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इति तकारादावार्धधातुके इड्विकल्पः। इडभाव- पक्षे ‘ष्टुना ष्टुः’ (८-४-४१) इति ष्टुत्वेन टकारः।]]
06
=>
 [[आ। ‘रेष्टारं रेषितुं व्यास्यत् रोष्टाऽक्षः शस्त्रसंहतीः।।’ भ। का। ९। ३१।]]
07
=>
 [[२। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः।]]
08
=>
 [[३। बाहुलकेन नन्द्यादित्वकल्पनात् कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
09
=>
 [[४। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तः। अरिष्टः = अनिष्टादिकम्।]]
10
=>
 [[५। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति विच्। गुणः।]]
11
=>
 [[६। ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पः। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इति इड्विकल्पश्च। तेनात्र रूपत्रयम्।]]
12
=>
 [पृष्ठम्११२१+ २५]
1 {@“रिष हिंसायाम्”@} 2 3 “इह केचित् ‘रिष हिंसायां च’ इति पठन्ति।
‘न रिष्यति न व्यथते’ इत्यादयश्च प्रयोगा दृश्यन्ते।
आत्रेयमैत्रेयादयस्तु न पेठुः” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
क्षीरतरङ्गिण्याम् अयं धातुः दिवादिषु न दृश्यते।
परं तु भ्वादौ ‘दिवादौ रिष्यति।’ इति क्षीरस्वामिनैवोक्तम्।
तेन दिवादिषु पठितोऽप्य- धुना भ्रष्टः स्यादिति भाति।
सिःकौमुद्यादिषु तु स्वतन्त्रेण पठ्यते।]] रेषकः-षिका, रेषकः-षिका, रिरिषिषकः-रिरेषिषकः-षिका, रेरिषकः-षिका
4 रेषिता-रेष्टा-ष्टी, रेषयिता-त्री, रिरिषिषिता-रिरेषिषिता-त्री, रेरिषिता-त्री
इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकरेषतिवत् 5 बोध्यानि।
शतरि-रिष्यन्-न्ती-ती, इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४०९)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२३१। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [[१। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इत्यत्र विशेषाभावात् दैवादिकस्यास्यापि ग्रहणम्। तेनेड्विकल्पः। ‘यथालक्षणमप्रयुक्ते’ इति भाष्यन्यायमाश्रित्यैवमुक्तम्। ‘यथा- ऽलक्षणमप्रयुक्ते’ इति भाष्यपाठाश्रयणे तु (अप्रयुक्तस्थले लक्षणस्याभाव एवेत्य- धुनाऽर्थः।) इड्विकल्पाभाव एवेति बोध्यम्।]]
05
=>
 (१४०८)