| YouTube Channel

राशिः (rAziH)

 
Apte
English
राशिः [rāśiḥ],
m.
 ,
f.
 [अश्नुते व्याप्नोति, अश्-इञ् धातोरुडागमश्च
cf.
Uṇ.*
 4.132]
A heap, mass, collection, quantity, multitude
मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविवाग्निः Ś1
धनराशिः, तोयराशिः, यशोराशिः
&c.
The numbers or figures put down for any arithmetical operation (such as adding, multiplying
&c.
 )
A sign of the zodiac.
Mathematics
Ch.
Up.*
 7.1.2.
One-twelfth part of the ecliptic.
An astrological house.
Comp.
 -अधिपः the regent of an astrological house. -गत
a.
heaped, piled up.
summed up.
algebraical or arithmetical. -चक्रम् the zodiac. -त्रयम् the rule of three.-नामन्
n.
 a name given to a child taken from the Rāśi under which he is born. -पः the regent of an astrological house. -भागः a fraction. ˚अनुबन्धः the addition of fractions. -भेदः a division of a zodiacal sign or astrological house. -भोगः the passage of the sun, moon, or any planet through a sign of the zodiac.-मण्डलम् (= -चक्रम् above). -वर्धन
a.
adding to the number (संख्यापूरक).
(fig. ) useless
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान्
Mb.
 * 5.133.23. -व्यवहारः (in
Arith.
 ) the method for finding the quantity contained in a heap. -स्थ
a.
 accumulated.
Apte 1890
English
राशिः [अश्नुते व्याप्नोति, अश्-इञ् धातोरुडागमश्च
cf. Uṇ. 4. 132] 1 A heap, mass, collection, quantity, multitude
धनराशिः, तोयराशिः, यशोराशिः &c.
2 The numbers or figures put down for any arithmetical operation (such as adding, multiplying &c.).
3 A sign of the zodiac.
Comp.
अधिपः, the regent of an astrological house.
गत a. {1} heaped, piled up. {2} summed up.
चक्रं the zodiac.
त्रयं the rule of three.
नामन् n. a name given to a child taken from the Rāśi under which he is born.
भागः a fraction. °अनुबंधः the addition of fractions.
भोगः the passage of the sun, moon, or any planet through a sign of the zodiac.
Apte Hindi
Hindi
राशिः
पुं*
 - "अश्नुते व्याप्नोति-अश् + इञ्, धातोरुडागमच्स"
"ढेर, अंबार, संग्रह, परिणाम, समुदाय"
राशिः
पुं*
 - -
"अकं या संख्याएं जो अंकगणित की किसी विशेष प्रकिया के लिए प्रयुक्त की जायँ (जैसे जोड़ना, गुणा करना आदि) "
राशिः
पुं*
 - -
"ज्योतिश्चक्र, बारह राशियाँ"
राशिः
पुं*
 - अश्+इञ् धातोरुडागमश्च
"ढेर, संग्रह.समुच्चय"
राशिः
पुं*
 - अश्+इञ् धातोरुडागमश्च
संख्या
राशिः
पुं*
 - अश्+इञ् धातोरुडागमश्च
ज्योतिष का घर जिसमें २.१/४ नक्षत्र समिमलित होते है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 राशिः
noun
कृषिक्षेत्रे वर्तमानः धान्यस्य संचयः।
"जनाः राशिं स्यूते स्थापयन्ति।"
Synonyms:
 राशिः, चयः, धृषुः, प्रकरः, संहतिः
noun
समानवस्तूनाम् उन्नतः समूहः।
"रामश्यामयोर्मध्ये अन्नस्य राशेः विभाजनं कृतम्।"
Synonyms:
 राशिः
noun
ज्योतिश्चक्रस्य द्वादशसु समूहेषु प्रत्येका ताः च मेष इति, वृषभ इति, मिथुन इति, कर्क इति, सिंह इति, कन्या इति, तुला इति, धनु इति, मकर इति, कुम्भ इति, मीन इति च इत्येताः।
"मम राशिः कन्या ।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: राशिः
Root: राशि
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ ज्योतिश्चक्रस्य मेषादिद्वादशांशाः
Meaning(s):
⇒ Twelfth part of the 27 nakṣatras
or 2 1
⇒ 4 nakṣatras
Shloka(s):
2|1|50|2 ► ज्योतिषामयनं ज्योतिःशास्त्रं राशिर्ग्रहाह्वयः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|50|2 ⇢ ग्रहः (ग्रह) (पुं) ⇒ Twelth part of the 27 nakṣatras ⇒ ज्योतिश्चक्रस्य मेषादिद्वादशांशाः
➠ 2|1|50|2 ⇢ राशिः (राशि) (पुं) ⇒ Twelfth part of the 27 nakṣatras
or 2 1, 4 nakṣatras ⇒ ज्योतिश्चक्रस्य मेषादिद्वादशांशाः
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
उपाधि ➡ समूहः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ होरा
Tamil
Tamil
ராசி’: : குவியல், கூட்டம், ஜோதிடச் சக்கரத்தில் ஒரு ராசி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: राशिः
Root: राशिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ ram
⇒ sheep
⇒ Aries [Astr. zodiac]
Shloka(s):
1|3|27|2 ► राशीनामुदयो लग्नं ते तु मेषवृषादयः॥ (दिग्वर्गः)
3|3|37|1 ► अयोघने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियाम्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|27|2 ⇢ मेषः (मेष) (पुं)
➠ 1|3|27|2 ⇢ वृषः (वृष) (पुं) ⇒ man, bull, male, water, enemy, virtue, husband, moral merit, semen virile, mouse or rat, male of any animal, strong or potent man, just or virtuous act, zodiacal sign Taurus, particular form of a temple, boar [male of various animals], piece of ground suitable for the foundation of a house, Justice or Virtue personified as a bull or as ziva's bull, chief of a class or anything the most excellent or preeminent or best of its kind
➠ 3|3|37|1 ⇢ कूटः (कूट) (पुं) ⇒ untrue, dwelling, deceitful, kind of hall, ox whose horns are broken, subdivision of grahayuddha, mystical name of the letter kSa, not horned or cornuted [as an animal with incomplete continuations of the bone of the forehead]
➠ 3|3|37|1 ⇢ कूटम् (कूट) (नपुं) ⇒ untrue, dwelling, deceitful, kind of hall, ox whose horns are broken, subdivision of grahayuddha, mystical name of the letter kSa, not horned or cornuted [as an animal with incomplete continuations of the bone of the forehead]
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
राशिः,
पुं,
 (राशते इति । राश शब्द + इण् ।यद्वा, अश्नुते व्याप्नोतीति । अशू व्याप्तौ + “अशि-पणाय्यो रुडायलुकौ च ।” उणा० ४ । १३२ ।इति इण् रुडागमश्च ।) धान्यादिसमूहः ।तत्पर्य्यायः । पुञ्जः २ उत्करः ३ कूटम् ४ ।इत्यमरः । २ । ५ । ४२ ॥
समुच्चयः ५ समा-हारः ६ । इति जटाधरः ॥
अश्नुते व्याप्नोतिइति राशिः । अशू ञ व्यप्तिसंहत्योरित्यस्मात्नाम्नीति इञ् निपातनाद्रेफागमः । इतिभरतः ॥
* ॥
(यथा, शकुन्तलायाम् १ अङ्के ।“न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन्मृदुनि मृगशरीरे तुलराशाविवाग्निः ॥
”)ज्योतिश्चक्रस्य द्वादशांशः । तस्योत्पत्तिर्यथा, --अथ सृष्ट्यां मनश्चक्रे ब्रह्माहङ्कारमूर्त्तिभृत् ।मनसश्चन्द्रमा जज्ञे सूर्य्योऽक्ष्णोस्तेजसां निधिः ॥
मनसः खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् ।गुणेकवृद्ध्या पञ्चैव महाभूतानि जज्ञिरे ॥
अग्नीषोमौ भास्करेन्दू ततस्त्वङ्गारकादयः ।तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे ॥
पुनर्द्वादशधात्मानं विभजेद्राशिशंज्ञकम् ।नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्ते गोलाध्यायः ॥
* ॥
तस्य संस्थानं यथा, --“विषुवत्क्रान्तिवृत्त्यैक्यात् पूर्व्वभागस्थिताःस्थिराः ।मेषाद्या राशयः क्रान्तिवृत्तयः पूर्व्वदिक्क्रमात् ॥
”इति मुनीश्वरकृतसार्व्वभौमसिद्धान्तः ॥
* ॥
अथ राश्यादिनिर्णयः ।“मेषवृषमिथुनकर्क्कटसिंहाः कन्या तुलाथवृश्चिकभम् ।धनुरथ मकरः कुम्भो मीन इति च राशयःकथिताः ॥
”इति राशिकथनम् ॥
* ॥
“अश्विन्या सह भरणी कृत्तिकापादश्च कीर्त्तितोमेषः । १ ।वृषभः कृत्तिकाशेषं रोहिण्यर्द्धश्च मृग-शिरसः ॥
२ ॥
मृगशिरसोऽर्द्धं चार्द्रा पुनर्व्वसोस्त्रिपादो मिथु-नम् । ३ ।पादः पुनर्व्वसोरन्त्यः पुष्योऽश्लेषा च कर्कटः ॥
४ ॥
सिंहोऽथ मघा पूर्व्वफल्गुणी पाद उत्तरायाः । ५ ।तच्छेषं हस्ता चित्रार्द्धञ्च कन्यकाख्यः ॥
६ ॥
तोलिनि चित्रार्द्धं स्वाती विशाखायाः पाद-त्रयम् । ७ ।अलिनि विशाखा पादस्तथानुराधान्विताज्येष्ठा ॥
८ ॥
मूल पूव्वाषाढा प्रथमश्चाप्युत्तरांशको धन्वी । ९ ।मकरस्तत्परिशेषं श्रवणा चांर्द्धं धनिष्ठायाः ॥
१० ॥
धनिष्ठार्द्धं शतभिषा पुर्व्वभाद्रपदपादत्रयंकुम्भः । ११ ।पूर्व्वभाद्रपदाशेषस्तथोत्तरा रेवती मीनः ॥
” ११ ॥
इति राशिनक्षत्रभेदकथनम् ॥
* ॥
“राशिनामानि च क्षेत्रं भमृक्षे गृहनाम च ।मेषादीनाञ्च पर्य्यायं लोकादेव विचिन्तयेत् ॥
”इति राशिपर्य्यायकथनम् ॥
* ॥
“क्रियतावुरिजितुमकुलीरलेयपाथेययूककौ-र्पाख्याः ।तौक्षिक आकोकेरो हृद्रोगश्चान्त्यभं चेत्थम् ॥
”इति मेषादीनां विशेषनामकथनम् ॥
* ॥
“अरुणसितहरितपाटलपाण्डुविचित्राः सिते-तरपिषङ्गौ ।पिङ्गलकर्व्वुरवभ्रुमलिना रुचयो यथासंख्यम् ॥
”इति मेषादीनां वर्णभेदकथनम् ॥
* ॥
“मत्स्यौ घटी नृमिथुनं सगदं सवीणंचापी नरोऽश्वजघनो मकरो मृगास्यः ।तौली सशस्यदहना प्लवगा च कन्याशेषाः स्वनामसदृशाः स्वचराश्च सर्व्वे ॥
”अश्वजघनोऽश्वाकारजघनो नतु अश्वारूढ-इति जघनः । उत्तरत्र चतुश्चरणत्वकथनात् ।राश्यधिष्ठातृदेवताकथनम् ॥
* ॥
“क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना चओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च ।चरास्थरद्ब्यात्मकनामघेयामेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥
”इति राशीनां क्रूरसौम्यादिविवेकः ॥
* ॥
दैवज्ञमनोहरे ।“पुण्यश्च पुष्करश्चैव आघानाख्यस्तथैव च ।श्रुत्या वृत्त्या भवन्त्येते नित्यं द्बादश राशयः ॥
”इति पुण्यादिविवेकः ॥
* ॥
“मिथुनतुलाघटकन्या द्बिपादाख्याश्चापपूर्व्व-भागश्च ।मृगधनुराद्यन्तार्द्धे वृषाजसिंहाश्चरणाः ॥
”इति द्विपदचतुष्पदराशिकथनम् ॥
* ॥
“कर्कटवृश्चिकमीना मकरान्त्यार्द्धञ्च कीट-संज्ञाः स्युः ।वृश्चिकराशिर्मुनिभिः सरीसृपत्वेन निर्दिष्टः ॥
”इति कीटसरीसृपराशिकथनम् ॥
* ॥
“द्बिपदवशगाः सर्व्वे सिंहं विहाय चतु-व्यदाः ।सलिलनिलया भक्ष्या वश्याः सरीसृपजातयः ॥
मृगपतिवशे तिष्ठन्त्येते विहाय सरीसृपान् ।अकथितगृहेषूह्यं वश्यं जनव्यवहारतः ॥
”सरीसृपजातय इति बहुवचनात् कीटस्यापिपरिग्रहः । राशीनां वश्यावश्यकथनम् ॥
* ॥
“ग्राम्या मिथुनतुलास्त्रीचापालिघटाः निशासुवृषमेषौ ।मकरादिमार्द्धसिंहौ वन्यौ दिवसेऽजवृषभौ च ॥
जलजौ कर्कटमीनौ मकरान्त्यार्द्धञ्च शिवमतेकुम्भः ॥
इति ग्राम्यारण्यजलजराशिकथनम् ॥
* ॥
“ह्नस्वास्तिमिगोऽविघटा मिथुनधनुःकर्किमृग-मुखाश्च समाः ।वृश्चिककन्यामृगपतिबणिजो दीर्घाः समा-ख्याताः ॥
”इति राशीनां ह्नस्वदीर्घकथनम् ॥
* ॥
“प्रागादिककुभां नाथा यथासंख्यं प्रदक्षिणम् ।मेषाद्या राशयो ज्ञयास्त्रिरावृत्तिपरिभ्रमात् ॥
”इति दिगधिपलग्नकथनम् ॥
* ॥
“कुजशुक्रबुधेन्द्वर्कसौम्यशुक्रावनीभुवाम् ।जीवार्किभानुजेज्यानां क्षेत्राणि स्युरजादयः ॥
इति ग्रहाणां क्षेत्रकथनम् ॥
* ॥
“अजो गोपतियुग्मञ्च कर्किधन्विमृगास्तथा ।निशासंज्ञाः स्मृताश्चैते शेषाश्चान्ये दिनात्मकाः ॥
निशासंज्ञा विमिथुनाः स्मृताः पृष्ठोदयास्तथा ।शेषाः शीर्षोदया ह्येते मीनश्चोभयसंज्ञकः ॥
”इति निशादिसंज्ञाकथनम् ॥
* ॥
“रविर्मासं निशानाथः सपाददिवसद्वयम् ।पक्षत्रयं भूमिपुत्त्रो बुधोऽष्टादशवासरान् ॥
वर्षमेकं सुराचार्य्यश्चाष्टाविंशदिनं भृगुः ।शनिः सार्द्धद्वयं वर्षं स्वर्भानुः सार्द्धवत्सरम् ॥
एवं प्रमाणात् सकलाः स्वराशिं भुञ्जते ग्रहाः ॥
”इति राशिभोगकथनम् ॥
इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
द्बादशराश्यात्मक-शिवरूपं यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“स्वरूपं त्रिपुरघ्नस्य वदिष्ये कालरूपिणः ।अश्विनी भरणी चैव कृत्तिकाप्रथमांशकम् ॥
मेषकं हि विजानीयात् कुजक्षेत्रमुदाहृतम् ।आग्नेयांशास्त्रयो ब्रह्मन् प्राजापत्यं कवेर्गृहम् ॥
सौम्यार्द्धं वृषनामेदं वदनं परिकीर्त्तितम् ।मृगार्द्धमार्द्रादित्यां शास्त्रयः सौम्यगृहं त्विदम् ॥
मिथुनं भुजयोस्तस्य गगनस्थस्य शूलिनः ।आदित्यांशश्च पुष्यश्च अश्लेषा शशिनो गृहम् ॥
राशिः कर्कटको नाम पार्श्वे मखविनाशिनः ।पित्र्यर्क्षं भगदैवत्यं उत्तरांशश्च केशरी ॥
सूर्य्यक्षेत्रं विभोर्ब्रह्मन् हृदयं परिकीर्त्तितम् ।उत्तरांशास्त्रयः पाणिश्चित्रार्द्धं कन्यका त्वियम् ।सोमपुत्त्रस्य सद्मैतद्द्बितीयं जठरं विभोः ॥
चित्रांशद्वितयं स्वाती विशाखायांशकत्रयम् ।द्वितीयं शुक्रसदनं तुला नाभिरुदाहृता ॥
विशाखांशमनुराधा ज्येष्ठा भौमगृहं त्विदम् ।द्वितीयं वृश्चिको राशिर्मेढ्रं कालस्वरूपिणः ॥
मूलं पूर्व्वोत्तरांशश्च देवाचार्य्यगृहं धनुः ।उरुयुगलमीशस्य अमरर्षे प्रगीयते ॥
उत्तरांशास्त्रयो ऋक्षं श्रवणं मकरो मुने ।धनिष्ठार्द्धं शनिक्षेत्रं जानुनी परिकीर्त्तिते ॥
धनिष्ठार्द्धं शतभिषा प्रोष्ठपदांशकत्रयम् ।सौरं पद्मापरमिदं कुम्भो जङ्घे च विश्रुते ॥
प्रोष्ठपद्यंशमेकन्तु उत्तरा रेवती तथा ।द्बितीयं जीवसदनं मीनन्तु चरणावुभौ ॥
” * ॥
राशीनां लक्षणस्वरूपादि यथा, --नारद उवाच ।“राशयः कथिता ब्रह्मन् ! त्वया द्बादश वै मम ।तेषां विशेशतो ब्रूहि लक्षणानि स्वरूपतः ॥
पुलस्त्य उवाच ।स्वरूपं तत्र वक्ष्यामि राशीनां शृणु नारद ।यादृशा यत्र सञ्चारा यस्मिन् स्थाने बसन्ति हि ॥
सञ्चारस्थानमेकस्य धान्यरत्नाकरादिषु ।नवसाद्बलसंच्छन्नो वसुधायाञ्च सर्व्वशः ॥
नित्यं चरति फुल्लेषु सरसां पुलिनेषु च ।मेषः समानमूर्त्तिश्च अजाविकधनादिषु ॥
वृषः सदृशरूपेषु चरते गोकुलादिषु ।तस्याधिवासभूमिस्तु कृषीबलधराश्रया ॥
स्त्रीपुंसयोः समं भद्रशय्यासनपरिग्रहैः ।बीणावाद्यधृङ्मिथुनं गीतनर्त्तकशिल्पिषु ॥
स्थितं क्रीडा रतिर्न्नित्यं विहारोऽवनिरस्य तु ।मिथुनं नाम विख्यातं राशिर्द्वेधात्मकः स्मृतः ॥
कर्किः कुलीरेण समः सलिलस्थः प्रकीर्त्तितः ।केदारवापीपुलिनविविक्तावनिरेव च ॥
सिंहस्तु पर्व्वतारण्यदुर्गकन्दरभूमिषु ।वसते व्याधपल्लीषु गह्वरेषु गुहासु च ॥
या हि प्रदीपककरा नावारूढा च कन्यका ।चरते स्त्रीरतिस्थाने वसते तद्वनेषु च ॥
तुलापाणिश्च पुरुषो वीथ्यापणविचारकः ।नगराध्वनि शालासु वसते तत्र नारद ॥
स्वभ्रवल्मीकसञ्चारी वृश्चिको वृश्चिकाकृतिः ।वृषगोमयकीटोऽहिपाषाणादिषु संस्थितः ॥
धनुस्तुरङ्गजघनो दीप्यमानो धनुर्द्धरः ।बाजिशूरोऽस्त्रविद्बीरः स्थायी युद्धबलादिषु ॥
मृगास्यो मकरो ब्रह्मन् ! वृषस्कन्धः फणाङ्गदः ।मकरोऽसौ नदीचारी वसते च महोदधौ ॥
रिक्तकुम्भश्च पुरुषः स्कन्धधारी जलाप्लुतः ।दूतशालाचरः कुम्भस्थायी शौण्डिकसद्मसु ॥
मीनरूपत्वमासक्तो मीनस्तीर्थाम्बुसञ्चरः ।वसते पुण्यदेशेषु देवब्राह्मणपूजकः ॥
लक्षणं गदितं तुभ्यं मेषादीनां महामुने ।न कस्यचित्त्वयाख्येयं गुह्यमेतत् पुरातनम् ॥
एतन्मया ते कथितं सुरर्षेयथा त्रिनेत्रः प्रममाथ यज्ञे ।पुण्यं पुराणं परमं पवित्रंसंशृण्वतां पापहरं शिवञ्च ॥
”इति श्रीवामनपुराणे पुलस्त्यनारदसंवादे हर-ललितः पञ्चमोऽध्यायः ॥