रावकः-विका (rAvakaH-vikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“रु शब्दे”@} 2 ‘-- रवते रौति शब्दने।।’ 3 इति देवः।
रावकः-विका, रावकः-विका, 4 रुरूषकः- 5 रिरावयिषकः-षिका, रोरूयकः-यिका
रविता-त्री, रावयिता-त्री, रुरूषिता-रिरावयिषिता-त्री, रोरूयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिकक्ष्णौतिवत् 6 बोद्ध्यानि।
7 इति युच्प्रत्यये निष्पादितवान्।]] रवणः, 8 संरावः, 9 10 रवः, 11 रावः, 12 अल्परावः, मञ्जुरावः, 13 आरावः-आरवः, 14 मयूरः, 15 16 रुरूषुः, 17 ध्वाङ्क्षरावी, 18 मण्डूकरावी, 19 सांराविणम् 20, 21 रोरूयः 22 लोकरावणः, 23 रविः, 24 रुरुः, 25 पुरूरवाः इतीमान्यस्माद् भवन्ति।
01 (१४१२)
02 (२-अदादिः-१०३४। अक। सेट्। पर।)
03 (श्लो। २३)
04 [[४। धातोरस्य सेट्त्वेऽपि, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति झलादिसनः कित्त्वम्। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। षत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रियोह्या।]]
05 [[५। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासस्येकारः।]]
06 (३२३)
07 [[६। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्--’ (३-२-१४८) इति युच्। णत्वम्। क्षीरस्वामी तु औणादिके ‘सुयुरुवृञो युच्’ [द। उ। ५-२०]
08 [[७। ‘उपसर्गे रुवः’ (३-३-२२) इति घञ्। उवर्णान्तत्वप्रयुक्तापोऽपवादः।]]
09 [[आ। ‘सजलाम्भोदसंरावं हनुमन्तं सहाङ्गदम्।’ भ। का। ७। ३५।]]
10 [[८। अनुपसृष्टात् (शुद्धात्) ‘ऋदोरप्’ (३-३-५७) इति अप्प्रत्ययः।]]
11 [[९। ‘बाहुलकाद् घञपि, इत्यात्रेयः। रावः।’ इति माधवधातुवृत्तिः। “-- ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यनेन घञबादयः। बहुलं व्यतिकीर्यन्ते मञ्जुरावादयस्तथा।।” इति प्रक्रियासर्वस्वश्लोक इहावधेयः।]]
12 [[B। ‘केऽप्यल्परावं नुनुवुः खलेषु क्षुरक्ष्णुतात्मानममुं स्नुतास्त्राः।’ धा। का। २। ४७।]]
13 [[१०। ‘विभाषाऽऽङि रुप्लुवोः’ (३-३-५०) इति घञ्विकल्पः। तेन पक्षेऽप्प्रत्ययः।]]
14 [[११। मह्यां रौतीति मयूरः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्यये पृषोदरा- दिषु (६-३-१०९) पाठात् महीशब्दस्य ‘मयू’ इत्यादेशे च रूपमेवम्।]]
15 [पृष्ठम्११२४+ ३९]
16 [[आ। ‘संजुघुक्षव आयूंषि ततः प्रतिरुरूषवः।’ भ। का। ९। १४।]]
17 [[१। ध्वाङ्क्ष इव रौतीति ध्वाङ्क्षरावी। ‘कर्तर्युपमाने’ (३-२-७९) इति णिनिः।]]
18 [[B। ‘मण्डूकराविणं सर्पं गोमुखं च मृगादिनम्।’ (सुभाषितनीवी)]]
19 [[२। सम्पूर्वकादस्मात्, ‘अभिविधौ भाव इनुण्’ (३-३-४४) इति इनुण्प्रत्यये, ‘अण् इनुणः’ (५-४-१५) इति स्वार्थेऽण्प्रत्यये, ‘इन् अण्यनपत्ये’ (६-४-१६४) इति प्रकृतिभावे च सांराविणम् इति भवति।]]
20 [[C। ‘सांराविणं न कर्तव्यं यावन्नायाति दर्शनम्।’ भ। का। ७। ४३।]]
21 [[३। ‘उदन्तात् यङो लुङ् नेति केचित्।’ इति प्रक्रियाकौमुदी। तेनात्र यङन्तात् पचाद्यचि रूपमेवं तेषां मते। वस्तुतस्तु एवमङ्गीकरणे नियामकाभावात्, यङोऽनै- मित्तिकलुक एव भाष्यादिषु ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इत्यत्राभ्युपगतत्वात् चिन्त्यमिदमिति रोरुवः इत्येव न्याय्यमिति च बोध्यम्।]]
22 [[४। लोकान् रावयतीति लोकरावणः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। ‘रावणो लोकरावणः।’ इत्यादयः रामायणप्रयोगाः अत्रानु- सन्धेयाः।]]
23 [[५। ‘इन्’ (द। उ। १। ४६) इतीन्प्रत्ययः। रौतीति, रूयते इति वा रविः = भानुः।]]
24 [[६। ‘रुशातिभ्यां क्रुन्’ (द। उ। १। १५९) इति {??}न्प्रत्ययः। रुरुः = मृयः।]]
25 [[७। ‘पुरूरवाः’ (द। उ। ९-९२) इत्यसिप्रत्यये निरूढः। पुरु रूयते स्वयशः सर्वत्रेति पुरूरवाः = राजविशेषः। पुरुशब्दस्य दीर्घोऽपि निपातनात्।]]
1 {@“रुङ् गतिरेषणयोः”@} 2 3 अनिट्कारिकाप्रकरणे, पर्युदस्तेषु ‘गणस्थमूदन्तम्, उतां च रुस्नुवौ--’ 4 इत्यत्र ‘रु’ इत्यनेन निरनुबन्धकपरिभाषया 5 आदादिकरौतेरेव ग्रहणम्, नास्य
तेनास्यानिट्त्वमिति न्यास- कारादयः।
तत्त्वबोधिन्यादिषु तु “-- ‘रु शब्दे, रुङ् गतिरेषणयोः’ इत्युभयोर्ग्रहणं निरनुबन्धकपरिभाषया, ‘लुग्विकरणालुग्विकरणयोः--’ 6 इति परिभाषया च।
न च साहचर्यात् लुग्विकरणस्यैव ग्रहणम् इति शङ्क्यम्।
तस्यानित्यत्वात्।” इति प्रतिपादनात् आदादिकरौतिवत् भौवादिकरवतेरपि पर्युदासेषु ग्रहणात् अस्यापि सेट्त्वमिति ज्ञायते।
‘संनत्स्याम्यथ योद्धुं किं न रोष्ये सत्त्वहीनवत्।’ 7 इत्यत्र रोष्ये इति अनिट्त्वेन प्रयोगात् अनिट्- कारिकायां पर्युदासे भौवादिकस्य न ग्रहणमिति शब्दरस्नम्।
परं तु जयमङ्ग- लादिप्राचीनव्याख्यादृतः, साम्प्रतमुपलभ्यमानश्च सार्वत्रिकः पाठः-- ‘संनत्स्याम्यथ वा योद्धुं न कोष्ये सत्त्वहीनवत्।’ इत्येवम्।
अतो नैतदत्र गमकत्वेन प्रतीम इत्यलमत्र।
उभयथाऽपि सन्नन्ते, ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ 8 इतीण्निषेधः।
तत्त्वबोधिनीकारादीनां मतेतृजादिषु इडागमे रविता-त्री, रवितव्यम् इत्या- दीनि रूपाणि यथायथं बोध्यानि।]] ‘-- रवते रौति 9 शब्दने।।’ 10 इति देवः।
रावकः-विका, रावकः-विका, रुरूषकः-रिरावयिषकः-षिका, रोरूयकः-यिका
11 रोता-रोत्री, रावयिता-त्री, रुरूषिता-त्री, रोरूयिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककवतिवत् 12 ज्ञेयानि।
13 रुतम् 14।
01 (१४१३)
02 (१-भ्वादिः-९५९। सक। अनि। आत्म।)
03 [[[अ]
04 (व्याघ्रभूति- कारिका, काशिकायां ७-२-१०)
05 (परि। ८३)
06 (परि। ९२)
07 (भ। का। १६-२९)
08 (७-२-१२)
09 [[८। पाठेनानेन देवस्य शब्दार्थकत्वं भौवादिकस्यापि धातोः सम्मतमिति ज्ञायते। रेषणशब्दस्य वृकशब्दार्थत्वात् कथञ्चिदेवं नेयमिति पुरुषकारे विवेचितम्। ‘-- गतिरोषणयोः’ इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठः।]]
10 (श्लो। २३)
11 [पृष्ठम्११२५+ २७]
12 (१९८)
13 [[१। इड्भाववादिनां मतेऽपि निष्ठादिषु कित्प्रत्ययेषु ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इति निषेधात् इण्नेति बोध्यम्।]]
14 [[आ। ‘प्रवे भवाब्धिप्लवमारुतानां धृतामयं भक्तिनिमेयमङ्घ्रिम्।।’ धा। का। २-३६।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.