रायकः-यिका (rAyakaH-yikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“रय गतौ”@} 2 रायकः-यिका, रायकः-यिका, रिरयिषकः-षिका, रारयकः-यिका
रयिता-त्री, राययिता-त्री, रिरयिषिता-त्री, रारयिता-त्री
इत्यादिकानि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिकचयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
निरयः घञि-रायः, क्विपि-प्ररत्-प्ररतौ-प्ररतः इति, अचि-रयः-इति च विशेषः।
01 (१३८१)
02 (१-भ्वादिः-४८२। सक। सेट्। आत्म।)
03 (५०२)
1 {@“रि हिंसायाम्”@} 2 अयं घातुः क्षीरतरङ्गिण्यां न दृश्यते।
रायकः-यिका, रायकः-यिका, रिरीषकः-षिका, रेरीयकः-यिका
रेता-त्री, राययिता-त्री, रिरीषिता-त्री, रेरीयिता-त्री
3 इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि तौदादिकपियतिवत् 4 ज्ञेयानि।
शतरि- 5 रिण्वन्-ती, 6 व्यतिरिण्वन्-ती, इति विशेषः।
01 (१३९८)
02 (५-स्वादिः-१२७५। सक। अनि। पर।)
03 [पृष्ठम्१११६+ २६]
04 (९९१)
05 [[१। अस्य धातोः स्वादित्वात्, श्नुप्रत्यये, णत्वे च रूपमेवम्।]]
06 [[२। ‘न गतिहिंसार्थेभ्यः’ (१-३-८७) इति शानचो निषेधात् कर्मव्यतीहारेऽपि परस्मैपदमेव।]]
1 {@“रि गतौ”@} 2 रायकः-यिका, रायकः-यिका, रिरीषकः-षिका, रेरीयकः-यिका
रेता-त्री, राययिता-त्री, रिरीषिता-त्री, रेरीयिता-त्री
इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि तौदादिकपियतिवत् 3 ज्ञेयानि।
शतरि-रियन् 4 -न्ती-ती, इति विशेषः।
01 (१३९९)
02 (६-तुदादिः-१४०४। सक। अनि। पर।)
03 (९९१)
04 [[आ। ‘व्यापारेऽत्र तदामरानपि रियन्नाशाः पियन्नाधित…।’ धा। का। २-८३।]]
1 {@“री गतिरेषणयोः”@} 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
‘स्रवणे रीयते रीङो, रिणाति गतिरेषयोः।।’ 3 इति देवः।
‘रेषणम् = 4 हिंसा’ इति क्षीरस्वामी।
“रेषणम् = वृकशब्दः।
यदाह यादवप्रकाशः-- ‘वृकस्य रेषणं रेषा, ह्रेषा हेषा च वाजिनाम्।
बृंहितं करिणां शब्दः--।।’ इति।” इति पुरुषकारः।
गतिहिंसार्थयोः सकर्मकः, वृकरवार्थकत्वे तुं अकर्मक इति बोध्यम्।
‘श्रवणे’ इत्यपि केचित्।
‘-- गतिशोषणयोः’ इति न्यासे 5 पाठः।
6 रायकः-यिका, 7 रेपकः-पिका, रिरीषकः-षिका, रेरीयकः-यिका
रेता-रेत्री, रेपयिता-त्री, रिरीषिता-त्री, रेरीयिता-त्री
इत्यादिकानि समस्तान्यपि रूपाणि क्रैयादिकप्लिनातिवत् 8 बोध्यानि।
9 व्यतिरिणानः, व्यति- रिणन्-ती, 10 रयः, 11 रीतिः, रीणिः, इतीमान्यस्माद्भवन्तीति विशेषः।
01 (१४१०)
02 (९-क्र्यादिः-१५००। सक। अनि। पर।)
03 (श्लो। १८)
04 [[२। यदा तु रेषणशब्दस्य हिंसा अर्थः, तदानीं ‘रिष हिंसायाम्’ इति भौवादिक- धातोर्निष्पन्नं पदमेतदिति बोध्यम्। यदि वृकशब्दोऽर्थः--तर्हि ‘रेषृ अव्यक्ते शब्दे’ इति भौवादिकधातोर्निष्पन्नं तदिति भेदोऽत्रानुसन्धेयः।]]
05 (७-३-३६)
06 [पृष्ठम्११२२+ ३१]
07 [[१। ण्यन्ते सर्वत्र, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयी--’ (७-३-३६) इत्यादिना पुगागमः। ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति गुणः।]]
08 (१०८१)
09 [[२। हिंसागत्यर्थंयोः ‘न गतिहिंसार्थेभ्यः’ (१-३-१५) इति आत्मनेपदनिषेधात् कर्म- व्यतीहारेऽपि व्यतिरिणन् इति शतैव। शब्दार्थकत्वे तु ‘कर्तरि कर्मव्यतीहारे’ (१-३-१४) इति शानचि व्यतिरिणानः इति रूपमिति बोध्यम्।]]
10 [[३। भावे ‘एरच्’ (३-३-५६) इत्यचि रूपमेवम्। अभिधानस्वाभाव्याद् गत्यर्थ- कस्यास्य वेगे वृत्तिरत्रेति बोध्यम्। ‘कथं पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते? कथम् ऊहिर्वह्यर्थे वर्तते? बह्वर्था अपि धातघो भवन्ति…’ इति भाष्य (३-१-१३१)- वाक्यमिहावधेयम्।]]
11 [[४। क्तिचि रूपमेवम्। क्तिनि तु ‘ऋकारल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् वाच्यः’ (वा। ८-२-४४) इति वचनात् रीणिः इति नत्वे णत्वे च भवति।]]
1 {@“रीङ् स्रवणे”@} 2 स्वादिः।
‘स्रवणे रीयते रीङो रिणाति गतिरेषयोः।।’ 3 इति देवः।
‘-- श्रवणेऽपि’ इति क्वचित् पाठः।
रायकः-यिका, 4 रेपकः-पिका, रिरीषकः-षिका, रेरीयकः-यिका
रेता-रेत्री, रेपयिता-त्री, रिरीषिता-त्री, रेरीयिता-त्री
इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि क्रैयादिकप्लिनातिवत् 5 ज्ञेयानि।
शानचि 6 रीयमाणः, 7 रीणः-रीणवान्, क्तिनि--रीतिः, 8 9 रेवती, 10 इति णुप्रत्ययः।]] रेणुः, 11 इति असुन्प्रत्यये तुगागमे च रूपम्।]] रेतः इतीमानि रूपाण्यस्मात् भवन्तीति विशेषः।
01 (१४११)
02 (४-दिवादिः-११३८। अक। अनि। आत्म।)
03 (श्लो। १८)
04 [[५। निरनुबन्धकपरिभाषानाश्रयणेनात्रापि, ‘अर्त्तिह्रीव्लीरी--’ (७-३-३६) इति पुगागमः। ‘पुगन्त--’ (७-३-८६) इति गुणः। तदुक्तम् न्यासे, ‘तेन निरनु- बन्धकपरिभाषा नापेक्ष्यत इति रीङोऽपि ग्रहणं भवति।’ (७-३-३६) इति।]]
05 (१०८१)
06 [[६। शानचि दिवादित्वात् श्यन्। तस्य ङिद्वद्भावेन गुणो न।]]
07 [[७। ‘स्वादय ओदितः’ (ग। सू। दिवादौ) इति धातोरस्य ओदित्त्वमातिदेशिकम्। तेन, ‘ओदितश्च’ (८-२-४५) इति निष्ठानत्वम्। णत्वम्। “अत्रात्रेयः। ‘अर्थनिर्देशे शृणोतेरयं प्रयोग इति केचित्।’ तथा च रीणशब्दः कर्णपर्यायः कथितः।” इति माधवधातुवृत्तौ दृश्यते। श्रवणार्थकत्वमस्य धातोः, तत्रापि कर्णपर्यायस्य रीणशब्दस्य प्रयोगश्चास्यान्वेष्टव्यः।]]
08 [पृष्ठम्११२३+ २६]
09 [[१। कर्तरि विच्प्रत्यये, तदन्तात् मतुपि, उगित्त्वेन स्त्रियां ङीपि च रेवती इति सिद्ध्यति।]]
10 [[२। ‘अजिवृरीभ्यो निच्च’ [द। उ। १-१४८]
11 [[३। ‘स्रुरीभ्यां तुट् च’ [द। उ। ९-६२]
1 {@“रै शब्दे”@} 2 ‘रै शब्दे रायतीतीष्टं राऽऽदाने राति शब्लुकि।।’ 3 इति देवः।
रायकः-यिका, रापकः-पिका, रिरासकः-सिका, रारायकः-यिका
राता-रात्री, रापयिता-त्री, रिरासिता-त्री, रारायिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककायतिवत् 4 बोध्यानि।
5 शतरि 6 रायन्-न्ती, 7 कीरः।
01 (१४४३)
02 (१-भ्वादिः-९०९। अक। अनि। पर।)
03 (श्लो। ११)
04 (२६३)
05 [पृष्ठम्११४२+ २३]
06 [[आ। ‘रायद्धयस्त्यानरुचौ रथेऽपि तं भक्तितिष्ट्यापयिषुं स दृष्ट्वा।’ धा। का। २। ३१।]]
07 [[१। ‘की’ इति रायति = शब्दायतेऽसाविति कीरः = शुकः, शारिका वा। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् कर्तरि कप्रत्यये, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपे च रूपमेवम्।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.