| YouTube Channel

रामायणं (rAmAyaNaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रामायणं,
क्ली,
 (रामस्य चरितान्वितं अयनंशास्त्रम् ।) रामेण रावणवधकाव्यम् । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
तच्च शतकोटिसंख्यकम् । यथा ।स्कान्दे पातालखण्डे अयोध्यामाहात्म्ये तत्रत्य-तीर्थाश्रमवर्णनप्रस्तावे ।“शापोक्त्या हृदि सन्तप्तं प्राचेतसमकल्मषम् ।प्रोवाच वचनं ब्रह्मा तत्रागत्य सुसत्कृतः ॥
न निषादः स वै रामो मृगयाञ्चर्त्तुमागतः ।तस्य संवर्णनेनैव सुश्लोक्यस्त्वं भविष्यसि ॥
इत्युक्त्वा तं जगामाशु ब्रह्मलोकं सनातनः ।ततः संवर्णयामास राघवं ग्रन्थकोटिभिः ॥
”कोटिभिः शतकोटिभिः । चरितं रघुनाथस्यशतकोटिप्रविस्तरमित्यन्यत्रोक्तेः । तच्च संपूर्णंब्रह्मलोके इत्यैतिह्यम् ॥
इह तु कुशलवोपदिष्टाचतुर्विंशतिसाहस्रीत्यलम् । इति रामायण-टीकायां नागोजीभट्टः ॥
* ॥
तथा हि ।“प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवान् ऋषिः ।चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥
चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवान् ऋषिः ।तथा सर्गशतान् पञ्च षट् काण्डानि तथोत्तरम् ॥
इति रामायणे वाल्मीकीये बालकाण्डे ३ सर्गः ॥
संक्षिप्तरामचरित्रं यथा, --“रामायणमथो वक्ष्ये श्रुतं पापविनाशनम् ।विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा मरीचिस्तत्सुतः स्मृतः ॥
मरीचेः कश्यपस्तस्मात् परस्तस्मात् मनुः सुतः ।मनोरिक्षाकुवंश्योऽभूद्वंशे राजा रघुः स्मृतः ॥
रघोरजस्ततो जातो राजा दशरथो बली ।तस्य पुत्त्रास्तु चत्वारो महाबलपराक्रमाः ॥
कौशल्यायामभूद्रामो भरतः केकयीसुतः ।सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायां बभूवतुः ॥
रामो भक्तः पितुर्मातुर्विश्वामित्रादवाप्तवान् ।अस्त्रग्रामं यतो यक्षीं ताडकां प्रजघान ह ॥
विश्वामित्रस्य यज्ञे तु सुबाहुं न्यवधीद्बली ।जनकस्य क्रतुं गत्वा उपयेमेऽथ जानकीम् ॥
उर्म्मिलां लक्ष्मणो वीरो भरतो माण्डवीं सुताम् ।शत्रुघ्नो वै कीर्त्तिमतीं कुशध्वजसुते च ते ॥
पित्रादिभिरयोध्यायां गत्वा रामादयः स्थिताः ।युधाजितं मातुलञ्च शत्रुघ्नभरतौ गतौ ॥
गतयोर्नृपवर्य्येण राज्यं दातुं समुद्यतम् ।रामाय ज्येष्ठपुत्त्राय कैकेय्या प्रार्थितं तदा ।चतुर्द्दशसमा वासो वने रामस्य वाञ्छितः ॥
रामः पितृहितार्थन्तु लक्ष्मणेन च सीतया ।राज्यञ्च तृणवत्त्यक्त्वा शृङ्गवेरपुरं गतः ।रथं त्यक्त्वा प्रयागञ्च चित्रकूटं गिरिं गतः ॥
रामस्य तु वियोगेन राजा स्वर्गं समाश्रितः ।संस्कृत्य भरतश्चागात् रामं मातृबलान्वितः ॥
अयोध्यान्तु समागत्य राज्यं कुरु महामते ।स नैच्छत् पादुके दत्त्वा राज्याय भरताय तु ॥
विसर्ज्जितोऽथ भरतो रामराज्यमपालयत् ।नन्दिग्रामे स्थितो भक्तो ह्ययोध्यां नाविशद्व्रती ॥
रामोऽपि चित्रकूटाच्च अत्रेराश्रममाययौ ।नत्वा अभीक्ष्णं चागस्त्यं दण्डकारण्यमागतः ॥
तत्र सूर्पनखा नाम राक्षसीसार्द्धमागता ।निकृत्य कर्णौ नासे च रामेणाथ पराहिता ॥
तत्प्रेरितः खरश्चागाद्दूषणस्त्रिशिरास्तथा ।चतुर्द्दशसहसेण रक्षसान्तु बलेन च ॥
रामोऽपि प्रेषयामास वाणैर्यमपुरञ्च तान् ।राक्षस्या प्रेरितोऽभ्यागात् रावणो हरणाय हि ॥
मृगरूपं स मारीचं कृत्वाग्रेऽथ त्रिदण्डधृक् ।सीतया प्रेरितो रामो मारीचं प्रजघान ह ॥
म्रियमाणः स च प्राह हा सीते लक्ष्मणेति च ।सीतोक्तो लक्ष्मणोऽथागाद्रामश्चाशु ददर्श तम् ॥
उवाच राक्षसी माया नूनं सीता हृतेति सा ।रावणोऽन्तरमासाद्य अङ्केनादाय जानकीम् ॥
जटायुषं विनिर्ज्जित्य ययौ लङ्कां ततो बली ।अशोकवृक्षच्छायायां रक्षितां तामधारयत् ॥
आगत्य रामः शून्यञ्च पर्णशालां ददर्श ह ।शोकं कृत्वाथ जानक्या मार्गणं कृतवान् प्रभुः ॥
जटायुषञ्च संस्कृत्य तदुक्तो दक्षिणां दिशम् ।गत्वा सख्यं ततश्चक्रे सुग्रीवेण च राघवः ॥
सप्ततालान् विनिर्भिद्य शरेणानतपर्व्वणा ।वालिनञ्च विनिर्भिद्य किष्किन्धायां हरीश्वरम् ॥
सुग्रीवं कृतवान् रामो ऋष्यमूके स्वयं स्थितः ।सुग्रीवः प्रेषयामास वानरान् पर्व्वतोपमान् ॥
सीताया मार्गणं कर्त्तुं पूर्व्वाद्यैः सुमहाबलान् ।प्रतीचीमुत्तरां प्राचीं दिशं गत्वा समागताः ॥
दक्षिणान्तु दिशं ये च मार्गयन्तोऽथ जानकीम् ।वनानि पर्व्वतान् द्वीपान् नदीनां पुलिनानि च ॥
जानकीं ते ह्यपश्यन्तो मरणे कृतनिश्चयाः ।सम्पातिवचनात् ज्ञात्वा हनूमान् कपिकुञ्जरः ॥
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे मकरालयम् ।अपश्यज्जानकीं तत्र अशोकवनिकास्थिताम् ॥
भर्त्सितां राक्षसीभिश्च रावणेन च रक्षसा ।भव भार्य्येति वदता चिन्तयन्तीञ्च राघवम् ॥
अङ्गुलीयं कपिर्दत्त्वा सीतां कौशल्यमब्रवीत् ।रामस्य तस्य दूतोऽहं शोकं मा कुरु मैथिलि ॥
अभिज्ञानञ्च मे देहि येन रामः स्मरिष्यति ।तत् श्रुत्वा प्रददौ सीता वेणी रत्नं हनूमते ॥
यथा रामो नयेत् शीघ्रं तथा वाच्यं त्वया गते ।तथेत्युक्त्वा तु हनुमान् वनं दिव्यं बभञ्ज तत् ॥
हत्वाक्षं राक्षसांञ्चान्यान् बन्धनं स्वयमागतः ।सर्व्वैरिन्द्रजितो बाणैर्दृष्ट्वा रावणमब्रवीत् ॥
रामदूतोऽस्मि हनुमान् देहि रामाय मैथि-लीम् ।एतत् श्रुत्वा प्रकुपितो दीपयामास पुच्छकम् ॥
कपिज्र्ज्वलितलाङ्गूलो लङ्कागेहे महाबलः ।दग्ध्वा लङ्कां समायातो रामपार्श्वं स वानरः ॥
जग्ध्वा फलं मधुवने दृष्ट्वा सीतेत्यवेदयत् ।मणिरत्नञ्च रामाय रामो लङ्कां ययौ पुरीम् ॥
ससुग्रीवः सहनुमानङ्गदाद्यः सलक्ष्मणः ।विभीषणोऽपि संप्राप्तः शरणं राववं प्रति ॥
लङ्कैश्वर्य्येष्वभ्यसिञ्चद्रामस्तं रावणानुजम् ।रामो नलेन सेतुञ्च कृत्वाब्धौ चोच्छ्रितायतम् ॥
सुवेलावस्थितश्चैव पुरीं लङ्कां ददर्श ह ।अथ ये वानरा वीरा नीलाङ्गदनलादयः ॥
धूम्रधूम्राक्षधूम्रेन्द्रा जाम्बवत्प्रमुखास्तदा ।मैन्दद्विविदमुख्यास्ते पुरीं लङ्कां नभञ्जिरे ॥
राक्षसांश्च महाकायान् कालाञ्जनचयोपमान् ।रामः सलक्ष्मणो हत्वा सकपिः सर्व्वराक्षसान् ॥
विद्युज्जिह्वञ्च घूभ्राक्षं वेदान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वावतिकायं महाबलम् ॥
कुम्भं निकुम्भं मत्तञ्च मकराक्षं ह्यकम्पनम् ।प्रहस्तं वीरमुन्मत्तं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
रावणिं लक्ष्मणश्छित्त्वा ह्यस्त्राद्यै राघवो बली ।निकृत्य बाहू वक्त्राणि रावणन्तु व्यपातयत् ॥
सीतां शुद्धां गृहीत्वाथ विमाने पुष्पके स्थितः ।सवानरः समायातो ह्ययोध्याप्रवरं पुरम् ॥
तत्र राज्यं चकाराथ पुत्त्रवत् पालयन् प्रजाः ।दशाश्वमेधानाहृत्य गयाशिरसि पातनम् ॥
पिण्डानां विधिवत् कृत्वा दत्त्वा दानानि राघवः ।पुत्त्रौ कुशलवौ सृष्ट्वा तौ च राज्येऽभ्यषेचयत् ॥
एकादशसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ।शत्रुघ्नो लवणं हत्वा शैलूषं भरतः स्थितः ॥
अगस्त्यादीन् मुनीन् श्रुत्वा श्रुत्वोत्पत्तिञ्च रक्ष-साम् ।स्वर्गं गतो जनैः सार्द्धमयोध्यां वैकृतान्तकः ॥
”इति गारुडे १४८ अध्यायः ॥
* ॥
एतदतिरिक्तं वाल्मीकिप्रणीतं सप्तविंशतिसर्ग-युक्तं सहस्रश्लोकात्मकं सीताकर्त्तृकसहस्रकन्ध-रावणवधकाव्यरूपाद्भुतोत्तरकाण्डमस्ति । तस्यप्रथमसर्गीयश्लोका यथा, --“तमसातीरनिलयं सर्व्वेषां तपसां गुरुम् ।वचसां प्रथमं स्थानं वाल्मीकं मुनिपुङ्गवम् ॥
विनयावनतो भूत्वा भारद्बाजो महामुनिः ।पप्रच्छ सम्मतः शिष्यः कृताञ्जलिपुटो वशी ॥
रामायणमितिख्यातं शतकोटि प्रविस्तरम् ।प्रणीतं भवता यच्च ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम् ॥
श्रूयते ब्रह्मणा नित्यमृषिभिः पितृभिः सुरैः ।पञ्चविंशतिसाहस्रं रामायणमिदं भुवि ।तदाकर्णितमस्ताभिः सावशेषं महामुने ॥
शतकोटिप्रविस्तारे रामायणमहार्णवे ।किं गीतमिह यन्नास्ति तन्मे कथय सुव्रत ॥
आकर्ण्यादरिणः पृष्टं भरद्बाजस्य वै मुनिः ।हस्तामलकवत् सर्व्वं सस्मार शतकोटिकम् ॥
ओमित्युक्त्वा मुनिः शिष्यं प्रोवाच वदतां वरः ।भारद्वाज चिरं जीव साधु स्मारितमद्य नः ॥
शतकोटिप्रविस्तारे रामायणमहार्णवे ।रामस्य चरितं सर्व्वमाश्चर्य्यं सम्यगीरितम् ॥
पञ्चविंशतिसाहस्रं नृलोके यत् प्रतिष्ठितम् ।नृणां हि सदृशं रामचरितं वर्णितं मया ।सीतामाहात्म्यसारं यत् विशेषादत्र नोक्त-वान् ।शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् काकुत्स्थचरितं महत् ।सीताया मूलभूतायाः प्रकृतेश्चरितञ्च यत् ॥
”इत्याद्यार्षे रामायणे वाल्मीकीये अद्भुतोत्तर-काण्डे आदिकाव्ये प्रथमः सर्गः ॥
* ॥
अन्यत् ब्रह्माण्डपुराणीयोत्तरखण्डान्तर्गतैकषष्टितमाध्यायादिक-हरपार्व्वती-संवादरूपाध्यात्म-रामायणमस्ति ।तत्र अध्यात्मबालकाण्डे सर्गाः सप्तैव शम्भु-नोद्दिष्टाः षष्ट्युत्तरत्रिशतश्लोकाः मोक्षप्रदानृणाम् १ । अध्यात्मरामचरिते अयोध्याकाण्डेनवानां सर्गाणां सप्तशतानि श्लोकाः पुण्यमोक्ष-प्रदाः २ । काण्डेऽरण्येऽध्यात्माख्ये सर्गा द्विपञ्चपरिक्षिप्ताः पञ्चशतानि श्लोकाः पापहराःपार्व्वतीशोक्ताः ३ । श्रीमदध्यात्मरामायणे उमा-महेश्वरसंवादे किष्किन्ध्याकाण्डे नवमः सर्गःपञ्चशतानि श्लोकाः दुरितहरा पञ्चपञ्चाशत् ४ ।सुन्दरकाण्डे सर्गाः पञ्चैवाध्यात्मिकशब्दितेप्रोक्तास्त्रीणि शतानि श्लोकास्त्रिभुवनपाप-हराः ५ । काण्डे युद्धात्मके सर्गा नवसप्त नील-कण्डोक्ताः सार्द्धैकादशशतश्लोका मनुसंख्यायुता-पुण्याः ६ । अध्यात्मोत्तरकाण्डे सर्गाः ग्रह-संख्यया प्रक्षिप्ता ऋतुशतसंख्यश्लोकाः ७ ।पुराणसंख्याश्च पुरा हरेणोक्ताः ।“पार्व्वत्यै परमेश्वरेण गदिते ह्यध्यात्मरामायणेकाण्डैः सप्तभिरन्वितेऽतिशुभदे सर्गाश्चतुः-षष्टिकाः ।श्लोकानान्तु शतद्वयेन सहिता युक्तानि चत्वारिसा-हस्राण्येव समासतः श्रुतिशते सूक्तानि तत्त्वा-र्थतः ॥
”इत्यध्यात्मरामायणम् ॥
* ॥
अपरं रामवशिष्ठसंवादरूपमोक्षोपायकदेव-हूतोक्तवाशिष्ठनामकमहारामायणमस्ति । तत्रप्रथमार्द्धे अष्टाविंशत्यूत्तरशतसर्गाः । तस्यआद्यन्तश्लोकौ यथा, --श्रीवाल्मीकिरुवाच ।“उपशमप्रकरणादनन्तरमिदं शृणु ।तन्निर्व्वाणप्रकरणं ज्ञातं निर्व्वाणदायि यत् ॥
१ ॥
य इमं शृणुयान्नित्यं विधिं रामवशिष्ठयोः ।सर्व्वावस्थोऽपि श्रवणान्मुच्यते ब्रह्म ऋच्छति ॥
२ ॥
उत्तरार्द्धे षोडशोत्तरद्बिशतसर्गाः । तस्या-द्यन्तश्लोकौ यथा, --श्रीराम उवाच ।“नैष्कर्म्म्यात् कल्पनात्यागात् तनुः पततिरोहितः ।कथमेतदता ब्रह्मन् सम्भवत्याशु जीवतः ॥
१ ॥
यत् तर्व्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति च स्फुटम् ।श्रुत्या ह्युदीर्य्यते साम्नि तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥
” २ ॥
अत्रादौ वैराग्यप्रकरणग्रन्थः । द्वितीयो मुमुक्षु-ग्रन्थः । तृतीय उत्पत्तिग्रन्थः । चतुर्थः स्थिति-ग्रन्थः । पञ्चमः सकलोपशमग्रन्थः । षष्ठप्रक-रणे निर्व्वाणग्रन्थः । पूर्व्वार्द्धे सटीकग्रन्थ-संख्या १३६०० । उत्तरार्द्धे सटीकग्रन्थसंख्या२३९०० । इति श्रीमहारामायणे निर्व्वाणप्रक-रणे बालकाण्डे मोक्षोपाये देवहूतोक्ते द्बात्रिं-शत्साहस्र्यां संहितायां वाशिष्ठे ब्रह्मदर्शनेउत्तरार्द्धे षोडशोत्तरद्विशततमः सर्गः ॥