| YouTube Channel

रामायण (rAmAyaNa)

 
शब्दसागरः
English
रामायण
n.
 (-णं)
1. The first epic poem of the Hindus, written by the
poet VĀLMIKI, recording the adventures of RĀMA, the son of DAŚA
RATHA, sovereign of Oudh.
2. A name of several poems on the
life and adventures of RĀMA.
E.
 राम the prince, and अयन abode.
Capeller Eng
English
रामायण
f.
 ई relating to Rāma
n.
N.
 of an epic poem.
Yates
English
रामा_यण(णं) 1.
n.
 An epic poem of the
Hindus celebrating
Rāmchandra.
Wilson
English
रामायण
n.
 (-णं)
1 The first epic poem of the Hindus, recording the adventures of RĀMA the
son of DAŚARATHA, sovereign of Oude
written by the poet VĀLMIKI.
2 A name of several poems on the life and adventures of RĀMA.
E.
 राम the prince so named, and अयन abode.
Monier Williams Cologne
English
रामायण a See रामायण, col. 3.
रामायण b mf(ई)n. relating to Rāma (Dāśarathi),
ŚārṅgP.
रामायण
n.
 (रमायण)
N.
 of Vālmīki's celebrated poem, describing the ‘goings’ [अयन] of Rāma and Sitā (it contains about 24000 verses in 7 books called Kāṇḍas, viz. 1. Bāla-kāṇḍa or Ādi-k°
2. Ayodhyā-k°
3. Araṇya-k°
4. Kiṣ-kindhyā-k°
5. Sundara-k°
6. Yuddha-k°
7. Uttara-k°
part of the 1st book and the 7th are thought to be comparatively modern additions
the latter gives the history of Rāma and Sītā after their re-union and installation as king and queen of Ayodhyā, afterwards dramatized by Bhava-bhūti in the Uttara-rāma-caritra
Rāma's character, as described in the Rāmāyaṇa, is that of a perfect man, who bears suffering and self-denial with superhuman patience
the author, Vālmīki, was probably a Brāhman connected with the royal family of Ayodhyā
and although there are three recensions of the poem, all of them go back to a lost original recension, the ground work of which, contained in books 2-6, in spite of many amplifications and interpolations, may be traced back to one man, and does not like the Mahābhārata, represent the production of different epochs and minds),
MBh.
Hariv.
&c.
 (cf.
IW.
 335).
Benfey
English
रामायण रामायण, i. e. राम-अयन
(or rather + आयन),
n.
 The name of a
renowned epic poem, Utt. Rāmac. 110, 9.
Apte Hindi
Hindi
रामायणम्
नपुं*
 रामः-अयनम् -
राम के साहसिक कार्य
रामायणम्
नपुं*
 रामः-अयनम् -
वाल्मीकिप्रणीत एक प्रसिद्ध महाकाव्य जिस में सात काण्ड तथा २४००० श्लोक हैं
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रामायण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ರೀರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಹಾಕಾವ್ಯ /ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಕವಿಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಆಕರಗ್ರಂಥ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-८७)
व्युत्पत्तिः - > रामस्य अयनमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
रामायण See Adbhutarāmāyaṇa, Adhyātmarāmāyaṇa, Āna-
ndarāmāyaṇa, Campūrāmāyaṇa, Vāsiṣṭharāmāyaṇa.
रामायण by Vālmīki. Jones 403. Mack. 56. 102. IO.
1788--91. 1793. 2718 (Uttara). W. p. 118--23.
Oxf. 5^b. 343^a. Paris (B 20--22. 210. 222--24.
D 2. 298. Gr. 11--13. Tel. 1. 43. 44. 48. 50).
Khn. 24. K. 28 (and C.). B. 2, 64. 66. Report
CLXX. Ben. 57--59. Tüb. 24. Kāṭm. 2. Pheh
4 (Uttara). Rādh 40. Oudh XI, 18. XIII, 38. 40.
XV, 30. 32. XVI, 52. 54. 56. XVII, 14. Bonn 125
--27. Burnell 177^a. Bhk. 13. Poona 363. 417.
425. II, 14. 15. 26. 27. 61--67. 81. 105--11. 264.
Taylor 1, 295. 296. Oppert 8. 105. 604. 722. 917.
1104. 1556. 1558 (Uttara). 1642 (Sundara). 1705.
1724 (Sundara). 2012--14. 2147 (Yuddha). 2155
(Sundara). 2206. 2216 (Sundara). 2253. 2421. 2565
(Uttara). 2686. 2687. 2774 (Uttara). 2985. 3470.
3679. 3737. 3841. 4439. 6313 (Uttara). 6482 (Sundara).
6494 (Araṇya). 6652. 6779. 6837. 6988. 7117. 7146.
7383. 7571. 7628. 7776. II, 33 (Uttara). 224. 332
(Uttara). 353. 579. 662. 849. 977. 1368. 1418. 1504.
1699. 1802. 1844. 1903. 1940. 1986 (Bāla). 1996.
2141. 2168. 2200. 2516. 2573. 2592 (Uttara). 2612.
2640. 2668. 2680. 2684. 2698. 2853. 3013. 3249.
3385. 3474. 3529. 3598 (Uttara). 3784. 3899 (Sundara).
3933. 4348. 4428. 5124. 5780. 5821 (Uttara). 5999.
6141. 6177. 6403. 6551. 6637. 7031. 7237. 7332
(Sundara). 7438. 7481 (Ayodhyā). 7492 (Āraṇya).
7504 (Uttara). 7527 (Kiṣkindhā). 7650 (Bāla). 7716
(Yuddha). 7840 (Sundara). 8335. 8441. 8519. 8582.
8685. 8720 (Uttara). 8748 (Bāla). 8765 (Yuddha).
8791 (Sundara). 8935. 9085. 9506. 9646. 9749.
9791. 10062. 10071 (Sundara). 10174. 10354. Rice
66. 68. Peters. 2, 186. BP. 259 (Ayodhyā and
Sundara). Proceed. ASB. 1869, 224.
C. Oppert 4386. 4441. II, 337. 347.
C. Kataka. Burnell 178^b. Oppert 1780. 1781.
II, 7482. 7513. 7723.
C. Caturarthadīpikā. Oppert II, 7084.
C. Taniślokī. Oppert 226. 6345. II, 934. 2049. 3153.
C. Tilaka Theh 4.
C. Rāmāyaṇavirodhaparihāra. Oppert II, 5555.
C. Rāmāyaṇatātparyavirodhabhañjinī. Oppert 1557.
5164. II, 2094.
C. Vālmīkihṛdaya. Oppert 5348.
C. Vidvanmanoramā. Oppert II, 7746.
C. Śṛṅgārasudhākara. Oppert 6249.
C. Subodhinī. Oppert II, 8985.
C. Setu. Pheh 4.
C. by Īśvara Dīkṣita. Oppert 5148. 5777 (ny).
6311 (vedānta). II, 7238. 7500. 8719.
C. by Umāmaheśvara. Oppert II, 4885.
C. Śṛṅgāratilaka by Govindarāja. Oudh IX, 4
(Bhūṣaṇa). XVI, 52. 54. 56 (Bhūṣaṇa). Oppert
225. 378. 2015. 2315. 4460. 5147. 5423.
5524. 5784. 6331. 7297. II, 225. 339. 354.
2743. 3495. 3530. 5781. 6142. 6796. 7546.
8769. 10063. Rice 68.
C. Dharmakūṭa by Tryambaka Yajvan. Burnell 179^b.
C. by Devarāma Bhaṭṭa. Oudh XIII, 38. 40.
SB. 210.
C. by Nāgeśa. Ben. 58. 59. Rādh 40. Oudh
XI, 18.
C. by Nṛsiṃha. Taylor 1, 141.
C. by Maheśvaratīrtha. IO. 1793. L. 1268. 1269.
Oudh IX, 4. Bhk. 13. Poona 417. 425. II, 14.
15. 27. 61--67. Taylor 1, 296. Oppert 5128.
II, 9790. Peters. 2, 186.
C. Tilaka by Rāmavarman or Rāma Śarman.
IO. 426--32. Burnell 179^b. Oppert II, 4886.
Peters. 2, 186. His C. is based on the Ka-
taka and on that of Maheśvaratīrtha, whom
he calls Tīrtha.
C. Rāmāyaṇakūṭaṭīkā by Rāmānandatīrtha. Oppert
227. 1207. 6307. 6354. 6587. Mentioned L.
1017. By Oppert attributed to Ānandatīrtha.
C. by Rāmānuja (?). Oppert 231. 2689. 5149.
6177. II, 7724. Rice 68. Perhaps, the C.
by Rāmavarman.
C. by Rāmāśramācārya. Oudh XV, 30. 32.
C. Manoharā by Lokanātha. L. 1259--62. Oppert
II, 7651.
C. Vivekatilaka by Varadarāja. Burnell 179^b.
Taylor 1, 169. Oppert 2986. II, 7754.
C. by Vidyānātha. Oppert II, 8770.
C. Vālmīkitātparyataraṇi by Viśvanātha. Oudh V, 6.
C. by Vaidyanātha. Burnell 179^b. Oppert 6177.
II, 9750.
C. by Śivarāma Saṃnyāsin. Rādh 40.
C. Rāmāyaṇasaptabimba by Hayagrīva Śāstrin
Oppert 370.
C. by Hari Paṇḍita. Oppert 221. II, 7851.
Rāmāyaṇe Ādityahṛdayastotra (Yuddhakāṇḍa ch.
106). Ben. 45. Burnell 201^b. Taylor 1, 427.
--Citrakūṭamāhātmya. Mack. 71. Oudh VIII, 36.
रामायण by Vālmīki. CU. add. 2108 (Araṇya). Gov.
Or. Libr. Madras 77. Hz. 1. 75. 103. 115 (Uttara).
207 (2--7). 247 (Uttara). 318. 387 (Uttara). 460.
561. 594. IO. 426--32. 450 (Uttara). 1236 (Uttara).
1275--76 (1--5). 1381 (Bāla). 1588 (Uttara). 1788
(Bāla, Araṇya 1--3, Sundara up to 24, 18. Uttara
fr.). 1789--92 (1--4). 2148--49. 2718 (Uttara adhy.
13--106). 2771 (Uttara). 2855 (up to Yuddha 61,
27). 2883 (Bāla and Ayodhyā). Oudh XX, 46
(Sundara). 56. Rgb. 123 (Ayodhyā).
C. an. Hz. 583. IO. 897 (on Sundara).
C. Caturarthī. Gov. Or. Libr. Madras 77.
C. Vidvanmanorañjanī. ibid.
C. Vālmīkihṛdaya by Ahobalācārya. Gov. Or.
Libr. Madras 83.
C. by Govindarāja. ibid. (Maṇimañjīra on Bāla-
kāṇḍa
Maṇimekhalā on Ayodhyākāṇḍa). Hz.
243 (Araṇya up to Sundara). 383 (Yuddha).
391 (Ayodhyā). 462 (Araṇya and Kiṣkindhā).
582 (3--6). Oudh XXI, 42 (Bhūṣaṇa). 44
(Bhūṣaṇa).
C. by Devarāma Bhaṭṭa. Stein 198 (Kiṣkindhā).
C. by Nṛsiṃha. Hz. 536 (Ayodhyā).
C. Virodhabhañjanī by Brahmavidyādīkṣita. Gov.
Or. Libr. Madras 77. Hz. 305. 375. 583.
Extr. 76.
C. Tattvadīpikā by Maheśvara Tīrtha. Gov. Or.
Libr. Madras 30. 77. Hz. 7. 22 (Bāla). 217
(Ayodhyā). 653 (except Sundara). IO. 1275--
76 (1--5). 1381 (Bāla). 1788 (Bāla, Araṇya
1--3, Sundara up to 24, 8. Uttara fr.). 2148
--49. Stein 197 (fr.).
C. by Rāmacandra Sarasvatī. Quoted in his
Bhagavadgītāṭīkā, Hz. Extr. 59.
C. by Rāmacandrānanda Sarasvatī. Hz. 239
(Sundara).
C. Tilaka by Rāmavarman or Rāma Śarman. IO.
426--32. 1789--92. Stein 198.
C. by Rāmānuja. Gov. Or. Libr. Madras 77
(Sundara).
C. Manoharā by Lokanātha. IO. 816 (5--7).
C. by Vimalabodha Quoted by Lokanātha, L. 1259.
C. by Sarvajña Quoted by Lokanātha, L. 1259.
Rāmāyaṇe Citrakūṭayātrā. Peters. 4, 13.
--Saṃkṣiptarāmāyaṇa. Stein 198.
रामायण Ulwar 861. 862 (and C.).
रामायण AK 224 (without the Yuddhakāṇḍa). 225
(Kiṣkindhākāṇḍa inc.). 226 (Kiṣkindhākāṇḍa and
C.). 227 (Sundarakāṇḍa and C. inc.). AS p. 163. BC
93. Bd. 176 (Ayodhyākāṇḍa). CS 4, 185. 186 (Araṇya-
kāṇḍa). 187 (Bālakāṇḍa). 188 (Ayodhyākāṇḍa). 189
(Kiṣkindhākāṇḍa). 224 (Uttarakāṇḍa). 305 (dto. inc.).
307 (inc.). Hz. 679. Lz. 191 (Bālakāṇḍa). 192
(Bālakāṇḍa inc.). 193 (Sundarakāṇḍa). 194 and 195
(Yuddhakāṇḍa). 196 (Uttarakāṇḍa). Śg. 1, 37 (Sundara-
kāṇḍa). 2, 282 (Uttarakāṇḍa). Whish 54 (without
Uttarakāṇḍa). 56 (Uttarakāṇḍa. C. an. Whish 55, 1 (as
far as 1, 1, 83).
C. Kataka, correctly Amṛtakataka. BC 295. 415
(Bālakāṇḍa). 438. Hz. 1496 (Sundarakāṇḍa).
Śg. 1, 38 (fr.). 2, 284 (Araṇyakāṇḍa).
C. Taniślokī, a C. on select verses. Hz. 718.
C. by Govindarāja. Bd. 176 (Araṇyakāṇḍa).
C. Viṣamapadavyākhyā by Devarāma Bhaṭṭa.
CS 4, 190.
C. Tattvadīpikā by Maheśvaratīrtha. AS p. 164.
C. by Rāmānuja. Śg. 2, 283. Whish 10 (Bāla-
kāṇḍa and Ayodhyākāṇḍa). 63 (Araṇyakāṇḍa,
Kiṣkindhākāṇḍa and chapters 1--3 of the
Sundarakāṇḍa). 68 (Yuddhakāṇḍa).
C. Manoharā by Lokanātha. AS p. 164.
C. by Veṅkaṭeśa. BC 13.
Rāmāyaṇe Ādityahṛdayastotram. Lz. 197, 1.
Bṛhadrāmāyaṇe Citrakūṭamāhātmyam. Hpr. 2, 64.
Mahabharata
English
Rāmāyaṇa, the well-known work of Vālmīki. § 424 (Bhīmakadalīkhaṇḍapr.): III, 147, 11177 (ºe ativikhyātaḥ śrīmān vānarapuṅgavaḥ, sc. Hanūmat).--§ 795c (Mahābhārata): XVIII, 6, 300 (ºe…Hariḥ sarvatra gīyate). Cf: Rāmacarita.
पुराणम्
English
रामायण / RĀMĀYAṆA .1) General. rāmāyaṇa is considered to be the first poetic composition in the world or at least in india, and hence it is called the Ādi kāvya (First Epic). It is an epic as it contains descriptions and references to ancient themes. vālmīki is its author, and hence vālmīki is known as the ‘Ādi kavi” also. vālmīki and śrī rāma were contemporaries. During his life in exile in the forest rāma visited Vālmīkī's āśrama. It was in this āśrama that sītā lived after being abandoned by rāma. The connection in many ways of the life of vālmīki with the ‘Rāma story’ was an incentive for him to write the rāmāyaṇa.2) Composing of rāmāyaṇa. Once while returning from the river tamasā vālmīki witnessed a hunter shooting down one of a krauñca (a kind of bird) couple. The intense emotion created by the incident burst out as follows in verse form.Mā niṣāda pratiṣṭhāṁ tvamagamaḥ
śāśvatīḥ samāḥ ।
Yat krauñcamithunādekamavadhīḥ
kāmamohitam. ।।
Immediately brahmā appeared on the scene and advised vālmīki to write the story of rāma in the same pattern as that verse. brahmā taught him about the past and the future of the history of rāma. As sītā, kuśa, and lava were living in his āśrama vālmīki was well in the know about the present. In the above background vālmīki completed writing the rāmāyaṇa Story in 24, 000 verses. The epic is divided into seven kāṇḍas (sections) of five hundred chapters. The seven sections are the Bālakāṇḍa, the Ayodhyākāṇḍa, the araṇya kāṇḍa, the kiṣkindhā Kāṇḍa, the sundara Kāṇḍa, the yuddha Kāṇḍa and the Uttarakāṇḍa.
vālmīki taught the poem to lava and kuśa and when they went with vālmīki to ayodhyā during the aśvamedhayajña of śrī rāma, they sang the poem in the open assembly there.3) Different views about the author. Tradition ascribes the authorship of the rāmāyaṇa to vālmīki. But, western scholars hold the view that a part of Bālakāṇḍa and the whole of Uttarakāṇḍa are interpolations of a future date. The following are the reasons for this view.(i) Two different texts are found for cantos one and three of Bālakāṇḍa. In one of them many of the stories mentioned in the other are missing. It may, therefore, be surmised that the two texts were composed during different periods.(ii) In the early texts of rāmāyaṇa stories like Gaṅgāvataraṇam are not to be found. So they must be interpolations of a later period.(iii) Only in Kāṇḍas one and seven is śrī rāma treated as an incarnation. In the other Kāṇḍas he is considered in the capacity of a hero only.(iv) Uttarakāṇḍa is not to be found among the early translations of rāmāyaṇa into other languages.(v) In the Bālakāṇḍa it is stated that vālmīki composed the rāmāyaṇa, taught it to kuśa and lava, and that they recited the whole poem before śrī rāma at ayodhyā. Many of the things mentioned in this Kāṇḍa are repeated in Uttarakāṇḍa, which, therefore, must have been written by someone else.4) The period of rāmāyaṇa. According to Indian belief śrī rāma lived at the end of tretāyuga, which came to its close in 8, 67, 100 B.C. As per rāmāyaṇa śrī rāma ruled the country for 11, 000 years. He was forty years old when he ascended the throne. vālmīki began writing the rāmāyaṇa after Lavakuśas were born. In the light of the above facts. certain scholars opine that the rāmāyaṇa was written near about 878000 B.C. But, western critics and some eastern critics do not accept this view. Professor Jacobi holds the view that the original of mahābhārata is anterior to rāmāyaṇa. Most scholars do not agree with this view. A great majority of critics are of opinion that rāmāyaṇa is anterior to mahābhārata. They argue as follows:--(i) The traditional belief in india is that rāmāyaṇa was written much earlier than mahābhārata.(ii) rāmāyaṇa makes no reference to any of the characters of mahābhārata.(iii) The śrī rāma story is referred to in many a Jātaka story of the Buddhists.(iv) vālmīki has made no mention about the city of pāṭalīputra established near about 380 B.C. It is an irrefutable fact that śrī rāma had passed by the city.(v) During the reign of emperor aśoka the prākṛta language was spoken in the areas where the incidents mentioned in rāmāyaṇa took place. But, rāmāyaṇa was written much anterior to the emergence of prākṛta language.
According to Professor Keith rāmāyaṇa was written in 300 B.C. 5) Different readings of rāmāyaṇa. In various parts of india three original texts or readings are found of the original rāmāyaṇa. In each of the three texts nearly (1/3) of the portions differ from one another. The Bombay text is popular in northern and southern india. The second is the Bengal text. The third, the Kashmir text, is popular in the north-western parts of india. The inference to be made from the existence of these three different texts is that the original epic was composed in a prākṛta language, which was most popular at the time and that it was later translated into Sanskrit by different persons at different times. This theory will explain the existence of the different texts. For many years it continued to be handed down from mouth to month till it assumed written form in Sanskrit.6) Other Rāmāyaṇas. The rāmāyaṇa story in other forms and garbs, is also prevalent in india. One of them is Vāsiṣṭharāmāyaṇa or Jñānavāsiṣṭha. The authorship of it also is ascribed to vālmīki. Most of the Rāmāyaṇas like Vāsiṣṭhottararāmāyaṇa, Sītāvijaya, Adbhutarāmāyaṇa, Adbhutottararāmāyaṇa etc. found in different parts of india are believed to have been written by vālmīki. Adbhutarāmāyaṇa is composd of twentyseven cantos. According to this rāmāyaṇa, it was sītā, who killed rāvaṇa of ten heads. There is another rāmāyaṇa in Sanskrit called Adhyātma-rāmāyaṇa. It is a poem separated from brahmāṇḍapurāṇa. It is written in the form of a conversation between umā (pārvatī) and śiva. ānanda-rāmāyaṇa and MūlaRāmāyaṇa extol the greatness of hanūmān.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रामायणं,
क्ली,
 (रामस्य चरितान्वितं अयनंशास्त्रम् ।) रामेण रावणवधकाव्यम् । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
तच्च शतकोटिसंख्यकम् । यथा ।स्कान्दे पातालखण्डे अयोध्यामाहात्म्ये तत्रत्य-तीर्थाश्रमवर्णनप्रस्तावे ।“शापोक्त्या हृदि सन्तप्तं प्राचेतसमकल्मषम् ।प्रोवाच वचनं ब्रह्मा तत्रागत्य सुसत्कृतः ॥
न निषादः स वै रामो मृगयाञ्चर्त्तुमागतः ।तस्य संवर्णनेनैव सुश्लोक्यस्त्वं भविष्यसि ॥
इत्युक्त्वा तं जगामाशु ब्रह्मलोकं सनातनः ।ततः संवर्णयामास राघवं ग्रन्थकोटिभिः ॥
”कोटिभिः शतकोटिभिः । चरितं रघुनाथस्यशतकोटिप्रविस्तरमित्यन्यत्रोक्तेः । तच्च संपूर्णंब्रह्मलोके इत्यैतिह्यम् ॥
इह तु कुशलवोपदिष्टाचतुर्विंशतिसाहस्रीत्यलम् । इति रामायण-टीकायां नागोजीभट्टः ॥
* ॥
तथा हि ।“प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवान् ऋषिः ।चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमर्थवत् ॥
चतुर्विंशत्सहस्राणि श्लोकानामुक्तवान् ऋषिः ।तथा सर्गशतान् पञ्च षट् काण्डानि तथोत्तरम् ॥
इति रामायणे वाल्मीकीये बालकाण्डे ३ सर्गः ॥
संक्षिप्तरामचरित्रं यथा, --“रामायणमथो वक्ष्ये श्रुतं पापविनाशनम् ।विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा मरीचिस्तत्सुतः स्मृतः ॥
मरीचेः कश्यपस्तस्मात् परस्तस्मात् मनुः सुतः ।मनोरिक्षाकुवंश्योऽभूद्वंशे राजा रघुः स्मृतः ॥
रघोरजस्ततो जातो राजा दशरथो बली ।तस्य पुत्त्रास्तु चत्वारो महाबलपराक्रमाः ॥
कौशल्यायामभूद्रामो भरतः केकयीसुतः ।सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायां बभूवतुः ॥
रामो भक्तः पितुर्मातुर्विश्वामित्रादवाप्तवान् ।अस्त्रग्रामं यतो यक्षीं ताडकां प्रजघान ह ॥
विश्वामित्रस्य यज्ञे तु सुबाहुं न्यवधीद्बली ।जनकस्य क्रतुं गत्वा उपयेमेऽथ जानकीम् ॥
उर्म्मिलां लक्ष्मणो वीरो भरतो माण्डवीं सुताम् ।शत्रुघ्नो वै कीर्त्तिमतीं कुशध्वजसुते च ते ॥
पित्रादिभिरयोध्यायां गत्वा रामादयः स्थिताः ।युधाजितं मातुलञ्च शत्रुघ्नभरतौ गतौ ॥
गतयोर्नृपवर्य्येण राज्यं दातुं समुद्यतम् ।रामाय ज्येष्ठपुत्त्राय कैकेय्या प्रार्थितं तदा ।चतुर्द्दशसमा वासो वने रामस्य वाञ्छितः ॥
रामः पितृहितार्थन्तु लक्ष्मणेन च सीतया ।राज्यञ्च तृणवत्त्यक्त्वा शृङ्गवेरपुरं गतः ।रथं त्यक्त्वा प्रयागञ्च चित्रकूटं गिरिं गतः ॥
रामस्य तु वियोगेन राजा स्वर्गं समाश्रितः ।संस्कृत्य भरतश्चागात् रामं मातृबलान्वितः ॥
अयोध्यान्तु समागत्य राज्यं कुरु महामते ।स नैच्छत् पादुके दत्त्वा राज्याय भरताय तु ॥
विसर्ज्जितोऽथ भरतो रामराज्यमपालयत् ।नन्दिग्रामे स्थितो भक्तो ह्ययोध्यां नाविशद्व्रती ॥
रामोऽपि चित्रकूटाच्च अत्रेराश्रममाययौ ।नत्वा अभीक्ष्णं चागस्त्यं दण्डकारण्यमागतः ॥
तत्र सूर्पनखा नाम राक्षसीसार्द्धमागता ।निकृत्य कर्णौ नासे च रामेणाथ पराहिता ॥
तत्प्रेरितः खरश्चागाद्दूषणस्त्रिशिरास्तथा ।चतुर्द्दशसहसेण रक्षसान्तु बलेन च ॥
रामोऽपि प्रेषयामास वाणैर्यमपुरञ्च तान् ।राक्षस्या प्रेरितोऽभ्यागात् रावणो हरणाय हि ॥
मृगरूपं स मारीचं कृत्वाग्रेऽथ त्रिदण्डधृक् ।सीतया प्रेरितो रामो मारीचं प्रजघान ह ॥
म्रियमाणः स च प्राह हा सीते लक्ष्मणेति च ।सीतोक्तो लक्ष्मणोऽथागाद्रामश्चाशु ददर्श तम् ॥
उवाच राक्षसी माया नूनं सीता हृतेति सा ।रावणोऽन्तरमासाद्य अङ्केनादाय जानकीम् ॥
जटायुषं विनिर्ज्जित्य ययौ लङ्कां ततो बली ।अशोकवृक्षच्छायायां रक्षितां तामधारयत् ॥
आगत्य रामः शून्यञ्च पर्णशालां ददर्श ह ।शोकं कृत्वाथ जानक्या मार्गणं कृतवान् प्रभुः ॥
जटायुषञ्च संस्कृत्य तदुक्तो दक्षिणां दिशम् ।गत्वा सख्यं ततश्चक्रे सुग्रीवेण च राघवः ॥
सप्ततालान् विनिर्भिद्य शरेणानतपर्व्वणा ।वालिनञ्च विनिर्भिद्य किष्किन्धायां हरीश्वरम् ॥
सुग्रीवं कृतवान् रामो ऋष्यमूके स्वयं स्थितः ।सुग्रीवः प्रेषयामास वानरान् पर्व्वतोपमान् ॥
सीताया मार्गणं कर्त्तुं पूर्व्वाद्यैः सुमहाबलान् ।प्रतीचीमुत्तरां प्राचीं दिशं गत्वा समागताः ॥
दक्षिणान्तु दिशं ये च मार्गयन्तोऽथ जानकीम् ।वनानि पर्व्वतान् द्वीपान् नदीनां पुलिनानि च ॥
जानकीं ते ह्यपश्यन्तो मरणे कृतनिश्चयाः ।सम्पातिवचनात् ज्ञात्वा हनूमान् कपिकुञ्जरः ॥
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे मकरालयम् ।अपश्यज्जानकीं तत्र अशोकवनिकास्थिताम् ॥
भर्त्सितां राक्षसीभिश्च रावणेन च रक्षसा ।भव भार्य्येति वदता चिन्तयन्तीञ्च राघवम् ॥
अङ्गुलीयं कपिर्दत्त्वा सीतां कौशल्यमब्रवीत् ।रामस्य तस्य दूतोऽहं शोकं मा कुरु मैथिलि ॥
अभिज्ञानञ्च मे देहि येन रामः स्मरिष्यति ।तत् श्रुत्वा प्रददौ सीता वेणी रत्नं हनूमते ॥
यथा रामो नयेत् शीघ्रं तथा वाच्यं त्वया गते ।तथेत्युक्त्वा तु हनुमान् वनं दिव्यं बभञ्ज तत् ॥
हत्वाक्षं राक्षसांञ्चान्यान् बन्धनं स्वयमागतः ।सर्व्वैरिन्द्रजितो बाणैर्दृष्ट्वा रावणमब्रवीत् ॥
रामदूतोऽस्मि हनुमान् देहि रामाय मैथि-लीम् ।एतत् श्रुत्वा प्रकुपितो दीपयामास पुच्छकम् ॥
कपिज्र्ज्वलितलाङ्गूलो लङ्कागेहे महाबलः ।दग्ध्वा लङ्कां समायातो रामपार्श्वं स वानरः ॥
जग्ध्वा फलं मधुवने दृष्ट्वा सीतेत्यवेदयत् ।मणिरत्नञ्च रामाय रामो लङ्कां ययौ पुरीम् ॥
ससुग्रीवः सहनुमानङ्गदाद्यः सलक्ष्मणः ।विभीषणोऽपि संप्राप्तः शरणं राववं प्रति ॥
लङ्कैश्वर्य्येष्वभ्यसिञ्चद्रामस्तं रावणानुजम् ।रामो नलेन सेतुञ्च कृत्वाब्धौ चोच्छ्रितायतम् ॥
सुवेलावस्थितश्चैव पुरीं लङ्कां ददर्श ह ।अथ ये वानरा वीरा नीलाङ्गदनलादयः ॥
धूम्रधूम्राक्षधूम्रेन्द्रा जाम्बवत्प्रमुखास्तदा ।मैन्दद्विविदमुख्यास्ते पुरीं लङ्कां नभञ्जिरे ॥
राक्षसांश्च महाकायान् कालाञ्जनचयोपमान् ।रामः सलक्ष्मणो हत्वा सकपिः सर्व्वराक्षसान् ॥
विद्युज्जिह्वञ्च घूभ्राक्षं वेदान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वावतिकायं महाबलम् ॥
कुम्भं निकुम्भं मत्तञ्च मकराक्षं ह्यकम्पनम् ।प्रहस्तं वीरमुन्मत्तं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
रावणिं लक्ष्मणश्छित्त्वा ह्यस्त्राद्यै राघवो बली ।निकृत्य बाहू वक्त्राणि रावणन्तु व्यपातयत् ॥
सीतां शुद्धां गृहीत्वाथ विमाने पुष्पके स्थितः ।सवानरः समायातो ह्ययोध्याप्रवरं पुरम् ॥
तत्र राज्यं चकाराथ पुत्त्रवत् पालयन् प्रजाः ।दशाश्वमेधानाहृत्य गयाशिरसि पातनम् ॥
पिण्डानां विधिवत् कृत्वा दत्त्वा दानानि राघवः ।पुत्त्रौ कुशलवौ सृष्ट्वा तौ च राज्येऽभ्यषेचयत् ॥
एकादशसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ।शत्रुघ्नो लवणं हत्वा शैलूषं भरतः स्थितः ॥
अगस्त्यादीन् मुनीन् श्रुत्वा श्रुत्वोत्पत्तिञ्च रक्ष-साम् ।स्वर्गं गतो जनैः सार्द्धमयोध्यां वैकृतान्तकः ॥
”इति गारुडे १४८ अध्यायः ॥
* ॥
एतदतिरिक्तं वाल्मीकिप्रणीतं सप्तविंशतिसर्ग-युक्तं सहस्रश्लोकात्मकं सीताकर्त्तृकसहस्रकन्ध-रावणवधकाव्यरूपाद्भुतोत्तरकाण्डमस्ति । तस्यप्रथमसर्गीयश्लोका यथा, --“तमसातीरनिलयं सर्व्वेषां तपसां गुरुम् ।वचसां प्रथमं स्थानं वाल्मीकं मुनिपुङ्गवम् ॥
विनयावनतो भूत्वा भारद्बाजो महामुनिः ।पप्रच्छ सम्मतः शिष्यः कृताञ्जलिपुटो वशी ॥
रामायणमितिख्यातं शतकोटि प्रविस्तरम् ।प्रणीतं भवता यच्च ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम् ॥
श्रूयते ब्रह्मणा नित्यमृषिभिः पितृभिः सुरैः ।पञ्चविंशतिसाहस्रं रामायणमिदं भुवि ।तदाकर्णितमस्ताभिः सावशेषं महामुने ॥
शतकोटिप्रविस्तारे रामायणमहार्णवे ।किं गीतमिह यन्नास्ति तन्मे कथय सुव्रत ॥
आकर्ण्यादरिणः पृष्टं भरद्बाजस्य वै मुनिः ।हस्तामलकवत् सर्व्वं सस्मार शतकोटिकम् ॥
ओमित्युक्त्वा मुनिः शिष्यं प्रोवाच वदतां वरः ।भारद्वाज चिरं जीव साधु स्मारितमद्य नः ॥
शतकोटिप्रविस्तारे रामायणमहार्णवे ।रामस्य चरितं सर्व्वमाश्चर्य्यं सम्यगीरितम् ॥
पञ्चविंशतिसाहस्रं नृलोके यत् प्रतिष्ठितम् ।नृणां हि सदृशं रामचरितं वर्णितं मया ।सीतामाहात्म्यसारं यत् विशेषादत्र नोक्त-वान् ।शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् काकुत्स्थचरितं महत् ।सीताया मूलभूतायाः प्रकृतेश्चरितञ्च यत् ॥
”इत्याद्यार्षे रामायणे वाल्मीकीये अद्भुतोत्तर-काण्डे आदिकाव्ये प्रथमः सर्गः ॥
* ॥
अन्यत् ब्रह्माण्डपुराणीयोत्तरखण्डान्तर्गतैकषष्टितमाध्यायादिक-हरपार्व्वती-संवादरूपाध्यात्म-रामायणमस्ति ।तत्र अध्यात्मबालकाण्डे सर्गाः सप्तैव शम्भु-नोद्दिष्टाः षष्ट्युत्तरत्रिशतश्लोकाः मोक्षप्रदानृणाम् १ । अध्यात्मरामचरिते अयोध्याकाण्डेनवानां सर्गाणां सप्तशतानि श्लोकाः पुण्यमोक्ष-प्रदाः २ । काण्डेऽरण्येऽध्यात्माख्ये सर्गा द्विपञ्चपरिक्षिप्ताः पञ्चशतानि श्लोकाः पापहराःपार्व्वतीशोक्ताः ३ । श्रीमदध्यात्मरामायणे उमा-महेश्वरसंवादे किष्किन्ध्याकाण्डे नवमः सर्गःपञ्चशतानि श्लोकाः दुरितहरा पञ्चपञ्चाशत् ४ ।सुन्दरकाण्डे सर्गाः पञ्चैवाध्यात्मिकशब्दितेप्रोक्तास्त्रीणि शतानि श्लोकास्त्रिभुवनपाप-हराः ५ । काण्डे युद्धात्मके सर्गा नवसप्त नील-कण्डोक्ताः सार्द्धैकादशशतश्लोका मनुसंख्यायुता-पुण्याः ६ । अध्यात्मोत्तरकाण्डे सर्गाः ग्रह-संख्यया प्रक्षिप्ता ऋतुशतसंख्यश्लोकाः ७ ।पुराणसंख्याश्च पुरा हरेणोक्ताः ।“पार्व्वत्यै परमेश्वरेण गदिते ह्यध्यात्मरामायणेकाण्डैः सप्तभिरन्वितेऽतिशुभदे सर्गाश्चतुः-षष्टिकाः ।श्लोकानान्तु शतद्वयेन सहिता युक्तानि चत्वारिसा-हस्राण्येव समासतः श्रुतिशते सूक्तानि तत्त्वा-र्थतः ॥
”इत्यध्यात्मरामायणम् ॥
* ॥
अपरं रामवशिष्ठसंवादरूपमोक्षोपायकदेव-हूतोक्तवाशिष्ठनामकमहारामायणमस्ति । तत्रप्रथमार्द्धे अष्टाविंशत्यूत्तरशतसर्गाः । तस्यआद्यन्तश्लोकौ यथा, --श्रीवाल्मीकिरुवाच ।“उपशमप्रकरणादनन्तरमिदं शृणु ।तन्निर्व्वाणप्रकरणं ज्ञातं निर्व्वाणदायि यत् ॥
१ ॥
य इमं शृणुयान्नित्यं विधिं रामवशिष्ठयोः ।सर्व्वावस्थोऽपि श्रवणान्मुच्यते ब्रह्म ऋच्छति ॥
२ ॥
उत्तरार्द्धे षोडशोत्तरद्बिशतसर्गाः । तस्या-द्यन्तश्लोकौ यथा, --श्रीराम उवाच ।“नैष्कर्म्म्यात् कल्पनात्यागात् तनुः पततिरोहितः ।कथमेतदता ब्रह्मन् सम्भवत्याशु जीवतः ॥
१ ॥
यत् तर्व्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति च स्फुटम् ।श्रुत्या ह्युदीर्य्यते साम्नि तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥
” २ ॥
अत्रादौ वैराग्यप्रकरणग्रन्थः । द्वितीयो मुमुक्षु-ग्रन्थः । तृतीय उत्पत्तिग्रन्थः । चतुर्थः स्थिति-ग्रन्थः । पञ्चमः सकलोपशमग्रन्थः । षष्ठप्रक-रणे निर्व्वाणग्रन्थः । पूर्व्वार्द्धे सटीकग्रन्थ-संख्या १३६०० । उत्तरार्द्धे सटीकग्रन्थसंख्या२३९०० । इति श्रीमहारामायणे निर्व्वाणप्रक-रणे बालकाण्डे मोक्षोपाये देवहूतोक्ते द्बात्रिं-शत्साहस्र्यां संहितायां वाशिष्ठे ब्रह्मदर्शनेउत्तरार्द्धे षोडशोत्तरद्विशततमः सर्गः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रामायण
न०
 । रामस्यायनं चरितमधिकृत्य कृतो ग्रन्थोऽण् ।रामचरितप्रतिपादके वाल्मीकिकृते महाकाव्यभेदे तच्चसप्तकाण्डात्मकम् ब्रह्मलोके कोटिश्लोकात्मकं मनुष लोकेच चतुर्विंशतिसाहस्रं पञ्चशतसर्गयुतम् ।तत्प्रतिपाद्यविषयाश्च गह०
पु०
 १४८ अ० उक्त यथा“मनोरिक्ष्वाकुवंश्योऽभूत् वंशे राजा रघुः स्मृतःरघो रजस्ततो जातो राजा दशरथो वली । तस्यपुत्रास्तु चत्वारो महाबलपराक्रमाः । कोशल्याया-मभूद्रामा भरतः केकयीसुतः। सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौसुमित्रायां बभूवतुः । रामो क्तः पितुर्मातुर्विश्वामित्रा-दवाप्तवान् । अस्त्रग्रामं यतो यक्षीं ताडकां प्रजथानह । विश्वामित्रस्य यज्ञे तु सुबाहुं न्यबधीद्बली । जनं-कस्य क्रतुं गत्वा उपयेमेऽथ जानकीम् । उर्म्मिलांलक्ष्मणो वीरो भरतो माण्डवीं सुताम् । शत्रुघ्नो वैकीर्त्तिमतीं कुशध्वजसुते च ते । पित्रादिभिरयोध्यायांगत्वा रामादयः स्थिताः । थुधाजितं मातुलञ्च शत्रुघ्न-भरतौ गतौ । गतयोर्नृपवर्य्येण राज्यं दातुं समुद्य-तम् । रामाय ज्येष्ठपुत्राय कैकेय्या प्रार्थितं तदा ।चतुर्दश समावासो वने रामस्य वाञ्छितः । रामः पितृ-हितार्थन्तु लक्ष्मणेन च सीतया । राज्यं च तृणवत्त्यक्त्वा शृङ्गवेरपर गतः । रथं त्यक्त्वा प्रयागञ्च चित्र-कूटं गिरिं गतः । रामस्य तु वियोगेन राजा स्वर्गं स-माश्रितः । संस्कृत्य भरतश्चागात् रामं मातृगणान्वितः ।अयोध्यान्तु समागत्य राज्यं कुरु महामते! । स नैच्छत्पादुके दत्त्वा राज्याय मरताय तु । विसर्ज्जितोऽथभरतो रामराज्यमपालयत् । नन्दिग्रामे स्थितो भक्तोह्ययोध्यां नाविशद् व्रती । रामोऽपि चित्रकूटाच्च अत्रे-राश्रममाययौ । नत्वा सुतीक्ष्णं चागस्त्यं दण्डकारण्य-मागतः । तत्र सुर्पनखा नाम राक्षसी सहसागता ।निकृत्य कर्णौ नासे च रामेणाथ पराहिता । तत्प्रेरितःखरश्चागाद्दूषणस्त्रिशिरास्तथा । चतुर्द्दशसहस्रेण रक्ष-सान्तुःबलेम च । रामोऽपि प्रेषयामास बाणैर्यमपुरञ्चतान् । राक्षस्या प्रेरितोऽभ्यागात् रावणो हरणायहि । मृगरूपं स मारीचं लत्वाग्रेऽथ त्रिदण्डधृक् ।सीतया प्रेरितो रामो मारीचं प्रजथान ह । म्रिय-माणः स च प्राह हा सीते! लक्ष्मणेतिं च । सीतोक्तोसक्ष्मणोऽथागाद्रामश्चाशु ददर्श तम् । उवा च राक्षसीमाया नूनं सीता हृतेति सा । रावणोऽन्तरमासाद्य अङ्केनादाय जानकीम् । जटायुषं विनिर्जित्य ययौ लङ्कांततो बली । अशोकवृक्षच्छायायां रक्षितां तामधारयत् ।आगत्य रामः शून्याञ्च पर्णशालां ददर्श ह । शोकंकृत्वाथ जानक्या मार्गणं कृतवान् प्रमुः । जटायुषञ्चसंस्कृत्य तदुक्तो दक्षिणां दिशम् । गत्वा सख्यं ततश्चक्रेसुग्रीपेण च राचवः । सप्ततालान् विनिर्मिद्य किष्कि-न्ध्याया हरीश्वरा । सुग्रीवं कृतवान राम ऋष्यमूकेस्वयं स्थितः सुग्रीवः प्रेषयामास वानरान् पर्वतोप-मान् । सीताया मार्गणं कर्त्तुं पूर्वादौ सुमहाबलान् ।प्रतीचीमुत्तरां प्राचीं दिशं गत्वा समागताः । दक्षिणान्तुदिशं ये च मार्गयन्तोऽथ जानकीम् । वनानि पर्वतान्द्वीपान् नदीनां पुलिनानि च । जानकीं ते ह्यपश्यन्तोमरणे कृतनिश्चयाः । सम्पातिवचनात् ज्ञात्वा हनूमान्कपिकुञ्जरः । शतयोजनविस्तीर्ण पुप्लुवे मकरालयम्अपश्यज्जानकीं तत्र अशोकवनिकास्थिताम् । भर्त्सितांराक्षसीभिश्च रावणेन च रक्षसा । भव भार्य्येति वदताचिन्तयन्तीञ्च राघवम् । अङ्गुलीयं कपिर्दत्त्वा सीतांकौशल्यमब्रवीत् । रामस्य तस्य दूतोऽहं शोकं मा कुरुमैथिलि! । अभिज्ञानञ्च मे देहि येन रासः स्मरिष्यति ।तत् श्रुत्वा प्रददौ सीता वेणीरत्नं हनूमते । यथा रामोनयेत् शीघ्रं तथा वाच्यं त्वया गते । तथेत्युक्त्वा तुहनुमान् वनं दिव्यं बभञ्ज तत् । हत्वाक्षं राक्षसांञ्चान्यान् बन्धनं स्वयमागतः स्वर्वैरिन्द्रजितो बाणैदृष्ट्वारावणमव्रीत् । रामदूतोऽस्मि हनुमान् देहि रामायमैथिलीम् । एतत् श्रुत्वा प्रकुपितो दीपयामास पुच्छकम् ।कपिर्ज्वलितलाङ्गूलो लङ्कां देहे महाबलः । दग्ध्वालङ्कां समायात रामपार्श्वं स वानरः । जाब्वा फलंमधुवने दृष्टा सीतेत्यवेदयत् । मणिरत्नञ्च रामाय रामोलङ्कां ययौ पुरीम् । ससुग्रीवः सहनुमानङ्गदाद्यैःसलक्ष्मणः । विभीषणोऽपि संप्राप्तः शरणं राघवं प्रति ।लङ्कैश्वर्य्येष्वभ्यषिञ्चद्रामस्तं रावणानुजम् । रामो नलेनसेतुञ्च कृत्वाब्धौ चोच्छ्रितायतम् । सुवेलावस्थितश्चैव पुरींलङ्कां ददर्श ह । अथ ते वानरा वीरा नीलाङ्गदनलादयः । धूम्रधूम्राक्षधूम्रेन्द्राजाम्बवत्प्रमुखास्तदा । मैन्द-द्विविदमुख्यास्ते पुरीं लङ्कां बभञ्जिरे । राक्षसांश्च महा-कायान् कालाञ्जनचयोपमान् । रामः सलक्ष्मणो हत्वासकपिः सर्वराक्षसान् । विद्युज्जिह्वञ्च धूम्राक्षं देवा-न्तकनरान्तकौ । महोदरमहापार्श्वावतिकायं महाबलम् ।कुम्भं निकुम्भं मत्तञ्च मकराक्षं ह्यकम्पनम् । प्रहस्तंवीरमुन्मत्तं कुम्भकर्णं महाबलम् । रावणं ब्रह्मणश्छित्त्वाह्यस्त्राद्यै राघवो वली । निकृत्य बाहुपक्त्राणि रावणन्तुव्यपातयत् । सीतां शुद्धां गृहीत्वाथ विमाने पुष्पकेस्थितः । सवानरः समायातो ह्ययोध्यां प्रवरां पुरीम् ।तत्र राज्यं चकाराथ पुत्रवत् पालयन् प्रजाः । दशा-श्वमेधानाहृत्य गयाशिरसि पातनम् । पिण्डानां विधि-वत् कृत्वा दत्त्वा दानानि राघवः । पुत्रौ कुशलवौ सृष्ट्वातौ च राज्येऽभ्यषेचयत् । एकादशसहस्राणि रामोराज्यमकारयत् । शत्रुघ्नो लवणं हत्वा शैलूषं भरतःस्थितः । अगस्त्यादिमुनीनाञ्च समुत्पत्तिञ्च रक्षसाम् ।स्वर्गं गतो जनैः सार्द्धमयोध्यस्थैः कृतान्तकः” । अन्य-दपि व्यासप्रणीते पद्मपु० अध्यात्मरामायणं वाल्मीकि-कृतमद्भुतरामायणं चास्ति ।
Capeller
German
रामायण,
f.
 ई Rāma betreffend
n.
 die
Erzählung von Rāma (das große Epos).