| YouTube Channel

राध (rAdha)

 
शब्दसागरः
English
राध
m.
 (-धः) The month Vaiśākha, (April-May.)
f.
 (-धा)
1. The
asterism, in which the moon is full in the month Vaiśākha
the
sixteenth of the Nakshatras, containing four stars in the shape of
a festoon.
2. A celebrated Gopi, the favourite mistress of KRISH-
ṆA, during his residence in Brindāvana amongst the cow-
herds.
3. Name of the foster mother of KARṆA.
4. Prosperity.
5.
Lightning.
6. An attitude in shooting, standing with the feet a
span apart.
7. Emblic myrobalan.
8. A flower, (Clitoria ternata.)
E.
 राध् to accomplish,
aff.
 अच्, fem.
aff.
 टाप्
or राधा the asterism,
अण्
aff.
 of reference.
Capeller Eng
English
†राध
s.
 =
seq.
m.
 a man's name
f.
 आ a
cert.
 attitude
in shooting,
N.
 of Kṛṣṇa's foster-mother, of Kṛṣṇa's consort, etc.
Yates
English
राध (धः) 1.
m.
 The month
Vaishākha.
(April-May).
f.
 The asterism in
which the moon is full in the
above month
Krishna's mistress
lightning
shooting attitude.
Wilson
English
राध (औ) औराध r. 4th cl. (राध्यति) 5th cl.
(राध्नोति)
1 To bring any thing to fulness or completion, to finish, to effect, to
accomplish, to complete.
2 To attain completion, to succeed, to be finished or accomplished.
With अप prefixed, To offend, to be in fault.
With आङ्, To worship, to propitiate by worship.
राध
m.
 (-धः) The month Vaiśākha, (April-May.)
f.
(-धा)
1 The asterism, in which the moon is full in the month Vaiśākha
the
sixteenth of the Nakṣatras, containing four stars in the shape of a
festoon
the stars are supposed to be a v i Libra,
and
Scorpionis.
2 A celebrated Gopī, the favourite mistress of KṚṢṆA, during his
residence in Vṛndāvana amongst the cow-herds.
3 Lightning.
4 An attitude in shooting, standing with the feet a span apart.
5 Emblic myrobalan.
6 A flower, (Clitoria ternata.)
E.
 राध to accomplish,
aff.
 अ, टाप् fem.
aff.
 , or राधा the
asterism, अण्
aff.
 of reference.
Apte
English
राधः [rādhḥ], The month called Vaiśākha.
धः, धम् Favour, kindness.
Prosperity. -धी The day of full moon in the month of Vaiśākha.
Comp.
 रङ्कः a plough.
thin rain.
hail.
Apte 1890
English
राधः The month called Vaiśākha.
धः,
धं 1 Favour, kindness.
2 Prosperity.
धी The day of full moon in the month of Vaiśākha.
Comp.
रंकः {1} a plough. {2} thin rain. {3} hail.
Monier Williams Cologne
English
राध mn.
=
 रा॑धस्, a gift, favour (only in राधानाम् पतिः
N.
 of Indra),
RV.
राध
m.
 (fr. राधा)
N.
 of the month Vaiśākha (= April-May),
Rājat.
of a man,
Buddh.
(with गौतम)
N.
 of two teachers,
Cat.
Monier Williams 1872
English
राध, अस्, अम्, m. n. = राधस्, favour, good-
will
a gift, affluence, &c.
(अस्), m., N. of the
month Vaiśākha (= April-May
in this sense fr.
राधा below)
a proper N.
(आ), f. prosperity,
success
N. of the twenty-first Nakṣatra Vi-śākhā
(containing four stars in the shape of a festoon
the
stars are supposed to be α, ι, ν Libræ, and γ Scor-
pionis, cf. नक्षत्र)
a later form for अनु-राधा
lightning
a particular attitude in shooting (standing
with the feet a span apart
cf. राधा-भेदिन्)
Em-
blic Myrobalan
the plant Clitoria Ternatea
N.
of the foster-mother of Karṇa, (she was the wife of
Adhiratha, who was the Sūta or charioteer of king Śūra,
and who found Karṇa, the illegitimate child of Pṛthā
or Kuntī by the Sun, when exposed by his mother on
the banks of the Jumna, and brought him up as his
own son)
N. of a celebrated cowherdess or Gopī
(the favourite mistress and consort of Kṛṣṇa, q. v.,
during his residence in Vṛndā-vana amongst the cow-
herds, and a principal personage in Jayadeva's cele-
brated lyrical poem, the Gīta-govinda, q. v.
she is
sometimes supposed to typify the human soul, attracted
towards Kṛṣṇa as the divine goodness, sometimes the
divine or mystical love to which Kṛṣṇa returns at
the end of his more worldly amours
at a later
period she was worshipped as a goddess, and is occa-
sionally regarded as an Avatāra of Lakṣmī as Kṛṣṇa
is of Viṣṇu
she is also, under other aspects, iden-
tified with Dākṣāyaṇī)
N. of a female slave.
—राध-गुप्त, अस्, m., N. of a minister of
Aśoka.
—राध-रङ्क, अस्, m. a plough
thin
rain
hail.
—राध-रङ्कु, उस्, m. = सार, शीकर,
जलदोपल.
—राधस्-पति, इस्, m. [cf. रथस्-
पति], Ved. a lord of gifts or wealth.
—राधा-
कान्त, अस्, m. ‘lover of Rādhā, ’ N. of Kṛṣṇa.
—राधा-कृष्ण, अस्, m., N. of the author of
the Dhātu-ratnāvalī.
—राधा-जन्माष्टमी (°म-
अष्°), f., N. of the eighth day of a particular fort-
night (commemorating the birthday of Rādhā
cf.
कृष्ण-ज्°).
—राधा-तनय, अस्, m. son of Rā-
dhā, i. e. Karṇa.
—राधा-तन्त्र, अम्, n., N. of a
Tantra.
—राधा-दामोदर, अस्, m., N. of the
author of an elementary treatise on the Vedānta.
—राधा-नगरी, f., N. of a town in the neigh-
bourhood of Ujjayinī.
—राधानुराधीय (°धा-
अन्°), अस्, आ, अम्, relating to the Nakṣatras Rādhā
and Anurādhā.
—राधा-भेदिन्, ई, m., N. of Ar-
juna, (according to some this name has reference
to a particular attitude in shooting, see राधा above
and cf. राधा-वेधिन्
according to others it was
given to Arjuna as having prevailed on Kṛṣṇa to
abandon Rādhā.)
—राधा-माधव, अस्, m., N.
of an author.
—राधा-मोहन-शर्मन्, आ, m.,
N. of the author of the Mitākṣarā-siddhānta-saṅ-
graha.
—राधा-रमण, अस्, m., N. of Kṛṣṇa.
—राधा-रस-सुधा-निधि or राधा-सुधा-नि-
धि, इस्, m., N. of a poem by Hari-vaṃśa Go-svāmin
celebrating the praises of Rādhā as worshipped in
Vṛndā-vana (supposed to have been written at the
end of the sixteenth century).
—राधा-वत्, आन्,
अती, अत्, possessed of prosperity or wealth, rich.
—राधा-वल्लभ, अस्, m. ‘the beloved of Rādhā, ’
N. of Kṛṣṇa
epithet of various persons.
—राधा-
विनोद, अस्, m., N. of a poem.
—राधा-वेधिन्, ई,
m., N. of Arjuna
[cf. राधा-भेदिन्।]
—राधा-
सुत, अस्, m. son of Rādhā, i. e. Karṇa.
—राधेश
or राधेश्वर (°धा-ईश्°), अस्, m. ‘lord of Rādhā, ’
Kṛṣṇa.
Macdonell
English
राध rādh-a,
m.
 N. of a month (= Vaiśākha).
Benfey
English
राध राध् + अ,
I.
m.
 The month
Vaiśākha, April -- May.
II.
f.
 धा।
1. The sixteenth lunar asterism.
2.
The favourite mistress of Kṛṣṇa,
Pañc. 45, 2.
3. The wife of the chario-
teer of Dhṛtarāṣṭra, by whom Karṇa
was fostered.
4. Lightning.
5. Emblic
myrobalan.
Apte Hindi
Hindi
राधः
पुं*
 - "राधा विशाखा तद्वती पौर्णमासी राधी, सा अस्मिन् अस्ति- राधी + अण्"
वैशाख का महीना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
राध
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈಶಾಖ ಮಾಸ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-२-२१)
व्युत्पत्तिः - > राधा विशाखा, तद्वती पौर्णमासी राधी - राधी अस्मिन्नस्ति
L R Vaidya
English
rADa {% m. %} The month Vaiśākha.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 राध्
मूलधातुः:
 राध
धात्वर्थः:
 वृद्धौ
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 राध्यति
धातुः:
 राध्
मूलधातुः:
 राध
धात्वर्थः:
 संसिद्धौ
गणः:
 स्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 राध्नोति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
राधँ राध
मानकरूपान्तरम् - साधँ
साध संसिद्धौ
- राध्नोति रराध आरराधतुः आरराधुः अपरेधतुः अपरेधुः राद्धा रात्स्यति अरात्सीत् राध्यतीति वृद्धौ दिवादिः राध्नोति साद्धा सिषात्सति (5) सिषाधयिषति साधुः 18
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चैत्रो मधुश्चैत्रिकश्च वैशाखे राधमाधवौ ॥ १५३ ॥
-wordlist-
चैत्र (पुं), मधु (पुं), चैत्रिक (पुं), वैशाख (पुं), राध (पुं), माधव (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
राध, न औ य सिद्धौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(स्वा०-दिवा०-च-पर०-स्वादिपक्षे सक०-दिवा-दिपक्षे अक०-अनिट् ।) रेफादिः । न, राध्नोति । य, राध्यति । औ, अरात्सीत् ।सिद्धिरिह स्वादिपक्षे निष्पादना । दिवादिपक्षेनिष्पत्तिः । अन्नं राध्नोति विप्राणां य इतिहलायुधः । निष्पादयतीत्यर्थः । सततं राध्यतिश्रिये इति हलायुधः । निष्पन्नी स्यादित्यर्थः ।सिद्धिरन्तर्भूतञ्यर्थत्वादुभयत्रैव निष्पादनेतिगोविन्दभट्टः । इति दुर्गादासः ॥
(शुभाशुभ-पर्य्यालोचने च । यथा, मुग्धबोधे । “गर्गोराध्यति रामाय ।” रामस्य शुभाशुभं पर्य्या-लोचयतीत्यर्थः ॥
)
राधः,
पुं,
 (राधा विशाखा तद्वती पौर्णमासीराधी । सास्मिन्नस्तीति । राधी + “सास्मिन्पौर्णमासीति ।” ४ । २ । २१ । इति अण् ।)वैशाखमासः । इत्यमरः । १ । ४ । १६ ॥
(यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ८ । २४८२ ।“राघमासावधि दधुस्ततः प्रभृति वारिदाः ॥
”धनम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । ३० । ५ ।“स्तोत्रं राधानां पते गीर्वाहो वीर यस्य ते ॥
”“हे इन्द्र राधानां पते धनानां पालक ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
राध सिद्धौ अक० निष्पादने पाके च
सक०
 स्वादि० दिवा०च
पर०
 अनिट् । राध्नोति राध्यति अरात्सीत् अराद्धरेधतुः रराधतुः । शुभाशुभालोचने च । तद्योगे शुभा-शुभस्वामिनः सम्प्रदानता । “गर्गो राध्यति रामाय”वोपदेवः । अप + दोषकरणे “यन्मह्यमपराध्यति” मघः ।
राध
पु०
 राधा विशाखा तत्समीपस्था अनुराधा च तद्युक्तापौर्णमासी अण् ङीप् राधो सा यत्र मासे पुनरण् ।१ चान्द्रे वैशास्वे मासि । तादृशे २ पक्षे ३ गुरुवर्षे चकार्त्तिकशब्दे दृश्यम् । ४ तत्पूर्णिमायां स्त्री ङीप् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
राधँ राध
मानकरूपान्तरम् - षाधँ
षाध संसिद्धौ
- (अर्थविवरणम्) संसिद्धिः फलसम्पत्तिः
राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः (1439)-चैत्राय राध्नोति राधो हिंसायाम् (64123) एत्वाभ्यासलोपौ-अपरेधुः राधो हिंसायां सनीस् वक्तव्यात् (द्र0 7454 वा0) प्रतिरित्सति क्तिन् आबादिभ्यः (3394वा0)-राद्धिः दिवादौ राधोऽकर्मकाद् वृद्धावेव (471)-राध्यति साध्नोति सिषात्सति अषोपदेश इत्येके-सिसात्सति नन्द्यादौ (द्र0 31134 वा0) ण्यन्तात् साधनः कृवापाजि (उ011) इत्युण्-साधुः दिवादौ साध्यति 16, 17
धातुवृत्तिः
Sanskrit
राधँ राध
मानकरूपान्तरम् - साधँ
साध (अर्थः) संसिद्धौ
(राध्नोतिराध्नुवन्ति राध्नुवः राध्नोतु राध्नुहि अराध्नोत् राध्नुयात् ) शेषं राध्यतिवत् हिंसार्थत्वे तु "राधो र्हिंसायाम्'' इति किति लिटि थलि च सेट्येत्वाभ्यासलोपौ ( अपरेधतुः अपरेधुः अपरेधिथ ) इत्यादि तथा सन्यपि [ राधोहिंसायां सन्यत इस्वक्तव्यः ] इति अच इस्भावेऽभ्यासलोपे "स्कोः''इति सलापे च (प्रतिरित्सति) इति (साध्नोति ससाध ससाधतुः ससाधिथ ससाधिव) क्रादिनियमादिड्विकल्पो न भवति, तस्य त्वजन्तविषयत्वात्, (साद्धा साध्नोतु असाध्नोत् साध्नुयात् साध्यात् असात्सीत् असाद्धाम् सिषात्सति ) "आदेशप्रत्यययोः'' इति षत्वम् ( सासाध्यते सासाद्धि साधयति असीषधत् ) कालापास्त्वषोपदेशं पठन्ति तत् षोपदेशलक्षणविरुद्धम् ( साधनः ) ण्यन्तान्नन्द्यादित्वात् ल्युः ( साधुः ) "कृपावाजि'' इत्युण् ( मातरि साधुः ) [ साध्वसाधुप्रयोगे सप्तमी वक्तव्या ] इति सप्तमी, अनर्चार्थमिदं वार्त्तिकमर्च्चायां तु "साधुनिपुणाभ्यामर्च्चायाम्'' इत्येव सिद्धं तस्मादेवात्रार्च्चाग्रहणं निपुणार्थं "सम्पद्यते "साधुर्भृत्यो राज्ञ' इत्यत्र भृत्यापेक्षया षष्ठी न साध्वचपेक्षयेति वाक्यार्थज्ञा आहुरिति कैयटादौ प्रतिपादितम् अप्रतेरितिवचनात्साधुर्देवदत्तो मातरं प्रतीत्यत्र न भवति [अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् ] इति वार्तिकम्, तत्रादिग्रहणेन "लक्षणेत्थम्भूत'' इत्यत्र प्रतिना सहोपात्तयोः पर्यन्वोग्रहः दुनोतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः 16 17
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“राध संसिद्धौ”@} 2 3 ‘राधोऽकर्मकाद् वृद्धावेव’ 4 इति दिवादिषु पठ्यते।
अस्यायमर्थः- एवकारो भिन्नकमः।
अस्मादकर्मकादेव श्यन्।
वृद्धिग्रहणं तु उदाहरणप्रदर्शनार्थम् यथा वृद्धावकर्मकः, एवमकर्मकेषु सर्वत्राप्यर्थेषु श्यनं लभतेऽयमिति।
ततश्च, ‘वृद्धिक्षय-भय-जीवित-मरणं लज्जा-सत्ता-स्थिति-जागरणम्।
शयन-क्रीडा-रुचि-दीप्त्यर्थं धातुगणं तमकर्मकमाहुः।।’ इत्युपात्तानामर्थानाम् वृद्धिशब्द उपलक्षक इति भावः।
एवञ्च, ‘राध्येद् वृद्धावकर्मकात्।’ इति देववचने 5 वृद्धिग्रहणं तु अकर्मकक्रियोदाहरणमात्रमिति पुरुषकारे व्यक्तम्।
धातुकाव्यव्याख्यायां तु 6 एवकारस्य इवार्थकत्वमाश्रित्य, ‘वृद्धावेव = वृद्ध्यर्थ इव।’ इति विवृतम्।
काश्यपस्तु एवकारस्य यथाश्रुतान्वयमिच्छन् वृद्ध्यर्थ एव श्यन् इत्यभ्युपगतवानिति माधवधातुवृत्तितो ज्ञायते।
सिद्ध्यर्थे ‘राध्यत्योदनः स्वयमेव’ इति भाष्य 7 प्रयोगात्, ‘देवदत्ताय राध्यति’ इति दैवपर्यालोचनार्थे काशिकायां 8 प्रयुक्तत्वात्, ‘-- यन्मह्यमपराध्यति।’ 9 इति द्रोहार्थे माघप्रयोगाच्च काश्यपोक्तिर्न समीचीना
उपात्तस्थलेषु सर्वत्राकर्मकत्वे मति वृद्ध्यर्थत्वाभावात्।
विस्तरस्तु अन्यत्र।]] ‘राध्नोति संसिद्ध्यर्थे श्नौ, राध्येद् वृद्धावकर्मकात्।’ 10 इति देवः।
“अस्य तु सिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादयोऽर्थाः।” इति धा।
का।
व्याख्या 11।
राधकः-धिका, राधकः-धिका, रिरात्सकः-त्सिका, राराधकः-धिका
राद्धा-राद्ध्री, राधयिता-त्री, रिरात्सिता-त्री, राराधिता-त्री
इतीमानि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्षुध्यतिवत् 12 बोध्यानि।
देवदत्ताय 13 राध्यन्-न्ती-ती, 14 राध्यन् ओदनः स्वयमेव, 15 राद्धिः, इतीमान्य- स्माद् भवन्ति।
16
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३९५)
02
=>
 (४-दिवादिः-११८०। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (ग। सू।)
05
=>
 (श्लो १। २२)
06
=>
 (२-६३)
07
=>
 (३-१-८७)
08
=>
 (१-४-३७)
09
=>
 (शिशुपालवधे २-११)
10
=>
 (श्लो। १२२)
11
=>
 (२-६३)
12
=>
 (३१५)
13
=>
 [[१। ‘राधोऽकर्मकाद् वृद्धावेव’ (ग। सू। दिवादिषु) इति श्यन्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः। ‘राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः’ (१-४-३९) इति चतुर्थी। नैमित्तिकः पृष्टः सन् देवदत्तस्य दैवं पर्यालोचयन् इत्यर्थः।]]
14
=>
 [[२। कर्मकर्तरि प्रयोगः। अत्र ‘राध्यतेर्विक्लित्तिवचनत्वात्…’ इति भाष्यप्रदीपः। तेनात्र सामान्यतः सिद्ध्यर्थकत्वेऽपि सिद्धिविशेषरूपपाकोऽपि धातूनामनेकार्थकत्वाद् बोध्यः।]]
15
=>
 [[३। हलन्तलक्षणाकारप्रत्ययापवादः ‘क्तिन् आबादिभ्यः…’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिन्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्१११५+ २६]
1 {@“राध संसिद्धौ”@} 2 ‘राध्नोति संसिद्ध्यर्थे श्नौ राध्येद् वृद्धावकर्मकात्।’ 3 इति देवः।
राधकः-धिका, राधकः-धिका, 4 आरिरात्सकः-प्रतिरित्सकः-त्सिका, राराधकः- धिका
राद्धा-राद्ध्री, राधयिता-त्री, आरिरात्सिता-त्री, राराधिता-त्री
5 राध्नुवन्-ती, राधयन्-न्ती, आरिरात्सन्-प्रतिरित्सन्-न्ती
-- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि दैवादिकक्षुध्यतिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 अपरेधिवान्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३९६)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२६२। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १२२)
04
=>
 [[१। संसिद्ध्यर्थे रूपमेवम्। धातूनामनेकाथत्वात् हिंसार्थे तु ‘राधो हिंसायां सनीम् वाच्यः’ (वा। ७-४-५४) इति सनि इस्। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५३) इत्यभ्यासलोपः। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारस्य लोपः। इदमेव वार्तिकं (वा। ७-४-५४) धातोरस्य हिंसार्थत्वे ज्ञापकम्। हिंसार्थे सकर्मकोऽयं धातुः।]]
05
=>
 [[२। धातोः सकर्मकत्वे ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-७३) इति श्नुः। अकर्मकत्वे तु ‘राधोऽकर्मकाद् वृद्धावेव’ (ग। सू। दिवादौ) इति श्यनेव।]]
06
=>
 (३१५)
07
=>
 [[३। कर्तरि लिटः क्वसौ, ‘राधो हिंसायाम्’ (६-४-१२३) इति एत्वाभ्यासलोपौ। अत्रापि धातोर्हिसार्थकत्वस्यानूद्यमानत्वात् धातोरनेकार्थत्वमिति ज्ञेयम्। हिंसाभि- न्नार्थेषु तु रराधिवान् इति क्वसुप्रत्यये रूपमिति ज्ञेयम्।]]
Capeller
German
राध
m.
 Monats-u. Mannsn. , auch = folg.
n.
f.
 आ eine bes. Stellung beim Bogenschiefesen
Frauenn. , bes. der Pflegemutter
Karṇa's u. der Geliebten Kṛṣṇa's.
Grassman
German
rādha, m. oder n., Gabe, Geschenk [= rā́dhas]. [Page1161]
-änaam pate (indra) {30, 5}
{285, 10} (vgl. rādhaspati und su-rā́dha).
Burnouf
French
राध राध
m.
 le mois वैशाख [avril-mai]. -- F.
राधा le 16ᵉ astérisme lunaire.
Np. de la maîtresse de
Kṛṣṇa.
Np. de la femme du cocher de Dhṛtarāṣṭra.
Eclair.
Attitude de l'archer [debout, les pieds écartés d'une palme].
Phyllanthus emblica
clitoria ternatea, bot.