| YouTube Channel

राज्यं (rAjyaM)

 
Apte 1890
English
राज्यं [राज्ञो भावः कर्म वा, राजन्-यत् नलोपः] 1 Royalty, sovereignty, royal authority
राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः R. 2. 53
4. 1.
2 A kingdom, country, an empire
R. 1. 58.
3 Rule, reign, government, administration of a kingdom.
Comp.
अंगं a constituent member of the state, a requisite of regal administration
(these are usually said to be seven:
स्वाम्यमात्यसुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलानि च Ak.).
अधिकारः {1} authority over a kingdom. {2} a right to sovereignty.
अपहरणं usurpation.
अभिषेकः inauguration or coronation of a king.
आश्रममुनिः the sage living in the hermitage in the form of the kingdom
R. 1. 58.
करः the tribute paid by a tributary prince.
कर्तृ m. {1} an administrator or officer of government. {2} a king.
च्युत a. deposed or dethroned.
तंत्रं the science of government, system of administration, the government or administration of a kingdom
Mu. 1.
द्रव्यं a requisite of sovereignty.
धुरा,
भारः the yoke or burden of government, the responsibility or administration of government.
भंगः subversion of sovereignty.
भोगः the possession of sovereignty.
भ्रंशः deposition from kingdom, loss of sovereignty.
लोभः greed of dominion, desire of territorial aggrandizement.
व्यवहारः administration, government business.
सुखं the sweets of royalty.
Hindi
Hindi
राज्य
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्रजा, क्षेत्रम्, जनता, राज्यं, देशः, जनपदः, जगत्, जनाः, लोकः
noun
क्षेत्रवासिनः।
"एषा प्रजा मूल्यवृद्धिकारणात् त्रस्ता।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
राज्यं,
क्ली,
 (राज्ञो भावः कर्म्म वा । राजन् +“पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक् ।” ५ । १ । १२८ ।इयि यक् ।) राज्ञ इदम् । तत्पर्य्यायः ।नीवृत् २ मण्डलम् ३ जनपदः ४ देशः ५प्रदेशः ६ विषयः ७ राष्ट्रम् ८ उपवर्त्तनम् ९ ।इति शब्दरत्नावली ॥
अमरमते नीवृज्जनपदौअङ्गवङ्गकलिङ्गपञ्चालमगधकोशलादौ मण्डल-त्वेन ख्याते ग्रामसमूहे । देशविषयोपवर्त्तनानि चजनपदे जनपदसमुदाये । जनपदैकदेशे सजल-निर्जलस्थानमात्रे च । उपाधिभेदेन देशादित्रिकंभिन्नार्थम् । सामान्येन प्रयोगदर्शनात् । नीवृदा-दयः पञ्चैवैकार्थाः । इत्यपरे । एतच्चायुक्तम् ।इति भरतः ॥
* ॥
तस्य लक्षणं अङ्गानि चयथा, --“परस्यैवोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥
अमात्रराष्ट्रदुर्गाणि कोषो दण्डश्च पञ्चमः ।एताः प्रकृतयस्तद्वद्विजिगीषोरुदाहृताः ॥
एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तमं पृथिवीपतिः ।सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच बृहस्पतिः ॥
पौरश्रेणी तदङ्गञ्च ब्रुवते शब्दवेदिनः ॥
स्वाम्यमात्यः सुहृत् कोषो राष्ट्रं दुर्गं बलं तथा ।पौरश्रेणी च राज्याङ्गं प्रकृतिश्च भवेत् द्धयम् ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
अपि च ।“लक्षाधिपत्यं राज्यं स्यात् साम्राज्यं दशलक्षके ।शतलक्षे महेशानि महासाभ्राज्यमुच्यते ॥
”इति वरदातन्त्रम् ॥