| YouTube Channel

राजृ (rAjR)

 
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 राज्
मूलधातुः:
 राजृ
धात्वर्थः:
 दीप्तौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 राजति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 फणादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
राजृँ राजृ दीप्तौ
- राजति । राजते । रेजतुः । रराजतुः । रेजाते । रराजाते । रराज रेजे रराजे । अरराजत् इति उभयतोभाषः स्वरितेदुदात्तः । फणादिकार्य्यानुरोधेन हिक्कादिष्वयं न पठ्यते ।। 824 ।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
राजृँ राजृ दीप्तौ
, उदात्तः स्वरितेत् - राजते, राजति, राजिता रराजुः रेजुः आनकः शीङ्भियः (उ0 382) इति पृथङ्-निर्देशाद् राजानकः कनिन् (उ01156) राजा राजेरन्यः (उ0 3 100) राजन्यः 791
धातुवृत्तिः
Sanskrit
राजृँ राजृ (अर्थः) दीप्तौ
उदात्तः स्वरितेत् ( राजति रराज रेजतुः रराजतुः रेजिथ रराजिथ राजिततेत्यादि तङि राजते रराजे इत्यादि पूर्ववत् रिराजिषति रिराजिषते रारज्यते राराष्टि ब्रश्चादिना षत्त्वं ज्ञलि पदान्ते च राजयति अरराजत् ) "नाग्लोपि'' इत्यृदित्त्वादुपधह्रस्वनिषेधः सम्यक् राजते इति (सम्राट्) "सत्सूद्विष''इत्यादिना ( सूत्रम्) मो राजि समः क्कौ (इति सूत्रम्) इति समो मकारस्य मकारः क्किबन्तस्मिन् परे मोनुस्वरापवादः, सम्राजोपत्यं ( साम्राज्यः ) "सम्राजः क्षत्रिये'' इति कुर्वादिपाठात् क्षत्रियवनादस्मादपत्ये ण्यः, अक्षत्रियादणि (साम्राजः) राजत इति (राट्) "अन्येभ्येपि दृश्यते'' इति क्किप् ( राष्टम् )"ष्टन्'' इति ष्टन् "तितुत्र'' इतीण्नषेधः षितृवात् स्त्रियां (राष्टी), स्वाममिनित्यर्थः (राष्ट्रियः) "राष्ट्रावारपाराद् घखौ'' इति भावादौ शैषिकज्छापवादो घः ( राजा ) "कनिन्युपि'' इत्यादिना कनिन् दन्तानां राजा, (राजदन्तः) ( सूत्रम्) राजदन्तादिषु परम् (इति सूत्रम्) इति षष्ठ्यन्तस्य परप्रयोगः (राजन्यः क्षत्रियः) "राजश्वशुराद्यत्'' इति बपत्ये_थे यति व्युत्पित्तः, जातिवचनस्त्वयम् तथा च तत्र वार्त्तिकं [राज्ञोपत्ये जातिग्रहणम् ]इति जतिश्चेइ क्षत्रियजातिरुच्यते "ये चाभावकर्मणोः'' इति प्रकृतिभावात् "नस्तद्धिते'' इति टिलोपाभावात् क्षत्रियजातेरन्यत्राणि (राजनः) "अन्'' इति प्रकृतिभावः, राज्ञां समृहो (राजकम्) "नस्तद्धितते'' इति टिलोपः "गोत्रोक्षोरभ्रराज'' इति वुञ् (राजन्यकम् ) ( सूत्रम्) आपततत्यस्य व तद्धितेनाति (इति सूत्रम्) इति यकारस्य अनाति तद्धिते भसंज्ञानिमिइत्ते विधीयमानो लोपः "प्रकृत्याके राजन्यमनुष्युवानः'' इति प्रकृतिभावान्न्भवति यद्वायं यकारो राज्ञोपत्ये जातिग्रहणमित्युक्तत्वान्नापत्ये, राज्ञ इदं (राजकीयम् ) "राज्ञः क च'' इति छप्रत्य्यः शैषिकः कश्चान्तादेशः राज्ञःकर्म भावो वा (राज्यम) पत्यन्तततपुरोहितादिषु"राजास''इति पाठादसमासेऽयम् यकारस्य भावकर्मविषयत्वात् प्रकृतिभावाभावात् "नस्तद्धिते'' इति टिलोपः समासे तु ष्यञ् (आधिराज्यम् ) ब्राह्मणादिषु राजन्शब्दः पठ्यते, स हि तदन्तात ष्यञर्थः केवलस्य यको विधानात्, "राजासे'' इत्येतद्वचनं इत्येतद्वचनं ज्ञापकमत्र तदन्तत्वम् अत्रैके ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात् राजन्शब्दान्तात् ष्यञि सिद्धे तत्र राजन्शब्दस्य पाठसामर्थ्यात् केवलात् ष्यञपि भवतीत्याहुः तथा च शाबरभाष्यमते व्यधिकरणे (राज्यं, )तस्य कर्मणि ष्ञिति अधिको राजा (अधिराजः, ) "कुगतिप्रादयः'' इति समासः ( सूत्रम्) राजाहः सखिभ्यष्टच् (इति सूत्रम्) इति राजाद्यन्तात् तत्युरुषाट्टचि टिलोपः अत्र लघ्वक्षरं पूर्वं निपतति इति "द्वन्द्वे घि'' इति च लध्वक्षरत्वात् ध्यन्तत्वात् सखिशब्दस्य सवर्णदीर्घप्रसङ्गस्तस्यैव टजिति ज्ञापनाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाषया अधिराज्ञीत्यादौ टज्न भवति अयं समासान्त उत्तरपदादकृत एव समासे भवतीत्युक्तं, तेन पञ्चराजीत्यादौ अकारान्तोत्तरपदसमाहारद्विगुत्वेन स्त्रियां ङीष् भवति शोभनो राजा, (सुराजा अतिराजेत्यत्र) "न पूजनात्'' इति समासान्तनिषेधः तत्र [ स्वती पूजायाम् ] इति परिगणितं, प्रतिराजेत्यत्र तु ( सूत्रम्) प्रतेरंच्चादयस्तत्पुरुषे (इति सूत्रम्) इति प्रतेः परेषामंश्वादीनामाद्युदात्तविधौ प्रतिराजेति पाठात् समासान्ताभावः (किंराजा अराजेत्यत्र) "किमः क्षेपे'' "नञस्तत्पुरुषात्'' इति समासान्ताभावः महाराजो देवता अस्य, (महाराजिकः) ( सूत्रम्) महाराजप्रोष्ठञ् (इति सूत्रम्) इति प्रथमान्ताद्देवतोपाधिकात् अस्येत्यर्थे ठञ् शोभनो राजा यस्यास्ति स (राजन्वान् ) "राजन्वान् सौराज्ये'' इति मतुपि नलोपाभावो निपात्यते 807
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“राजृ दीप्तौ”@} 2 फणादिः।
राजकः-जिका, राजकः-जिका, रिराजिषकः-षिका, राराजकः-जिका, राजिता-त्री, राजयिता-त्री, रिराजिषिता-त्री, राराजिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककाशतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 रराजिवान्-रेजिवान्, 5 सम्राट्, 6 विश्वाराट्-राट्, चेदिराट्, 7 राष्टिः, 8 राजिः, 9 राजानकः, 10 राजा, 11 राष्ट्रम्-राष्ट्री, इतीमान्यस्माद् भवन्तीति बोध्यम्।
12
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३९४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८२२। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१८६)
04
=>
 [[१। कर्तरि लिटः क्वसौ, ‘फणां च सप्तानाम्’ (६-४-१२५) इत्येत्वाभ्यासलोप- विकल्पः। ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमः।]]
05
=>
 [[२। ‘सत्सूद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि क्विप्’ (३-२-६१) इति ‘सम्’ इत्युपसर्गपूर्वकादस्मात् क्विप्। ‘मोऽनुस्वारः’ (८-३-२३) इत्यस्यापवा- दतया, ‘मो राजि समः क्वौ’ (८-२-२५) इति प्रतिपदविहितो मकारः।]]
06
=>
 [[३। ‘विश्वाराट्’ इत्यत्र ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विप्। ‘विश्वस्य वसुराटोः’ (६-३-१२८) इति दीर्घः।]]
07
=>
 [[४। ‘क्तिन् आबादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इति बाहुलकात् क्तिन्। हलन्तलक्षणाका- रप्रत्ययस्यापवादः। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्निषेधे ‘व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयज- राजभ्राजच्छशां षः’ (८-२-३६) इति झलि परतो, जकारस्य षकारः।]]
08
=>
 [[५। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इतीक्प्रत्यये रूपम्। राजते इति राजिः।]]
09
=>
 [[६। बाहुलकात् ‘आनकः शीङ्भियः’ (द। उ। ३-२६) इत्यानकप्रत्यये रूपम्। अत्यथं राजते इति राजानकः। अत्र सूत्रे राजधातोरसंग्रहेऽपि, “प्राक् प्रत्ययनिर्देशः” (दशपाद्युणादिवृत्तिः १०-२) इत्यसकृदुक्तत्वादत्रापि राजतेरानकप्रत्यय इति बोध्यम्।]]
10
=>
 [[७। ‘कनिन् युवृषितक्षिराजि--’ (द। उ। ६-५१) इति कनिन्प्रत्ययः। ‘सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ, (६-४-८) इति दीर्घे, ‘न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य’ (८-२-७) इति नकारलोपः।]]
11
=>
 [[८। ष्ट्रन्प्रत्यये रूपम्। ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्निषेधे षत्वम्। स्त्रियाम् षित्त्वात् ङीष्।]]
12
=>
 [पृष्ठम्१११४+ ३०]