| YouTube Channel

राक्षसः (rAkSasaH)

 
Apte Hindi
Hindi
राक्षसः
पुं*
 - -
"पिशाच, भूतप्रेत, बैताल, दानव, शैतान"
राक्षसः
पुं*
 - -
हिन्दु-धर्मशास्त्रों में प्रतिपादित विवाह के आठ भेदों में से एक प्रकार जिसमें दुलहिन के सम्बन्धियों को युद्ध में परास्त कर कन्या को बलात् उठाकर के जाया जाता है
राक्षसः
पुं*
 - -
ज्योतिषविषयक एक योग
राक्षसः
पुं*
 - -
"नन्द राजा का मन्त्री, जो मुद्राराक्षस नाटक में एक प्रधान पात्र है"
राक्षसः
पुं*
 - रक्षस्+अण्
"भूत, प्रेत, पिशाच"
राक्षसः
पुं*
 - रक्षस्+अण्
हिन्दुओं में आठ प्रकार के विवाहों में से एक
राक्षसः
पुं*
 - रक्षस्+अण्
एक संवत्सर का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 राक्षसः, असुरः, दानवः, दैत्यः
noun
क्रूरः अत्याचारी तथा च पापी पुरुषः।
"राक्षसैः ग्रामवासिनः हताः।"
Synonyms:
 राक्षसः
noun
एका दुष्टा शक्तिः या गृहकोणेषु वर्तते ।
"राक्षसस्य उल्लेखः बृहत्संहितायां वर्तते"
Synonyms:
 श्रीलङ्का, राक्षसः
noun
एकः द्वीपः ।
"श्रीलङ्कायाः उल्लेखः बौद्धसाहित्ये वर्तते"
Synonyms:
 राक्षसः
noun
त्रिंशतिमुहूर्तषु एकः ।
"राक्षसस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 राक्षसः
noun
अष्टव्यन्तरेषु एकः व्यन्तरः ।
"राक्षसस्य उल्लेखः जैनसाहित्ये वर्तते"
Synonyms:
 राक्षसः
noun
एकः कविः ।
"राक्षसस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 राक्षसः
noun
एकः मन्त्री ।
"राक्षसः नन्दस्य मन्त्री आसीत्"
Synonyms:
 राक्षसः
noun
रक्षसः राजा ।
"राक्षसस्य उल्लेखः पार्श्वादिगणे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: राक्षसः
Root: राक्षस
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
Meaning(s):
⇒ Demon
Shloka(s):
1|2|40|1 ► अथ रक्षांसि यातूनि राक्षसा अललोहिताः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|40|2 ► रात्रिञ्चरा रात्रिचराः क्रव्यात्क्रव्यादनैरृताः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|41|1 ► कैकसेया यातुधानाः पुरुषादाः प्रवाहिकाः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|41|2 ► अनुषा विधुरा रक्तग्रहाः शङ्कव आशराः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|40|1 ⇢ रक्षः (रक्षस्) (नपुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|1 ⇢ यातु (यातु) (नपुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|1 ⇢ राक्षसः (राक्षस) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|1 ⇢ अललोहितः (अललोहित) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|2 ⇢ रात्रिञ्चरः (रात्रिञ्चर) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|2 ⇢ रात्रिचरः (रात्रिचर) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|2 ⇢ क्रव्यात् (क्रव्याद्) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|2 ⇢ क्रव्याद (क्रव्याद) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|40|2 ⇢ नैरृतः (नैरृत) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|1 ⇢ कैकसेयः (कैकसेय) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|1 ⇢ यातुधानः (यातुधान) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|1 ⇢ पुरुषादः (पुरुषाद) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|1 ⇢ प्रवाहिकः (प्रवाहिक) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|2 ⇢ अनुषः (अनुष) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|2 ⇢ विधुरः (विधुर) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|2 ⇢ रक्तग्रहः (रक्तग्रह) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|2 ⇢ शङ्कुः (शङ्कु) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
➠ 1|2|41|2 ⇢ आशरः (आशर) (पुं) ⇒ Demon ⇒ निकषात्मजः जातिभेदः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवयोनिः
जातिः ➡ देवयोनिः
अमरकोशः
Sanskrit
Word: राक्षसः
Root: राक्षस
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ tusk
⇒ demon
⇒ night
⇒ demoniacal
⇒ large tooth
⇒ kind of plant
⇒ infested by demons
⇒ king of the demons
⇒ evil or malignant demon
⇒ belonging to or similar to a demon
⇒ Sri Lanka [island of the rAkSasas in rAmAyaNaM]
⇒ type of demi-god [one of the 8 classes of vyantara gods]
Shloka(s):
1|1|59|2 ► राक्षसः कौणपः क्रव्यात्क्रव्यादोऽस्रप आशरः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|60|1 ► रात्रिञ्चरो रात्रिचरः कर्बुरो निकषात्मजः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|60|2 ► यातुधानः पुण्यजनो नैर्ऋतो यातुरक्षसी॥ (स्वर्गवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|59|2 ⇢ राक्षसः (राक्षस) (पुं) ⇒ tusk, demon, night, demoniacal, large tooth, kind of plant, infested by demons, king of the demons, evil or malignant demon, belonging to or similar to a demon, Sri Lanka [island of the rAkSasas in rAmAyaNaM], type of demi-god [one of the 8 classes of vyantara gods]
➠ 1|1|59|2 ⇢ कौणपः (कौणप) (पुं) ⇒ demon or goblin, coming from corpses, feeding upon corpses
➠ 1|1|59|2 ⇢ क्रव्यात् (क्रव्याद्) (पुं) ⇒ predator, carnivorous, beast of prey, carnivorous animal, consuming flesh or corpses
➠ 1|1|59|2 ⇢ क्रव्याद (क्रव्याद) (पुं) ⇒ lion, hawk, demon, goblin, predator, beast of prey, carnivorous animal, fire of the funeral pile, consuming flesh or corpses
➠ 1|1|59|2 ⇢ अस्रपः (अस्रप) (पुं)
➠ 1|1|59|2 ⇢ आशरः (आशर) (पुं)
➠ 1|1|60|1 ⇢ रात्रिञ्चरः (रात्रिञ्चर) (पुं)
➠ 1|1|60|1 ⇢ रात्रिचरः (रात्रिचर) (पुं) ⇒ demon, thief, robber, watchman, night-watcher, night-wandering
➠ 1|1|60|1 ⇢ कर्बुरः (कर्बुर) (पुं) ⇒ sin, demon, variegated, species of peas [Dolichos - Bot], of a spotted or variegated colour, Fragrant Padri tree [Bignonia Suaveolens - Bot.], mango ginger or white turmeric [Curcuma Amhaldi or Zerumbet - Bot.]
➠ 1|1|60|1 ⇢ निकषात्मजः (निकषात्मज) (पुं)
➠ 1|1|60|2 ⇢ यातुधानः (यातुधान) (पुं) ⇒ demon, evil spirit, kind of evil spirit or demon
➠ 1|1|60|2 ⇢ पुण्यजनः (पुण्यजन) (पुं)
➠ 1|1|60|2 ⇢ नैरृतः (नैरृत) (पुं) ⇒ demon, south-western, child of nirRti, belonging to the rAkSasas, relating to the lunar mansion nairRta
➠ 1|1|60|2 ⇢ यातु (यातु) (नपुं)
➠ 1|1|60|2 ⇢ रक्षाः (रक्षस्) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवयोनिः
जातिः ➡ देवयोनिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
राक्षसः,
पुं,
 रक्षन्त्यस्मात् रक्षः रक्ष एव राक्षसः ।तत्पर्य्यायः । कौणपः २ क्रव्यात् ३ क्रव्यादः ४अस्रपः ५ आशरः ६ रात्रिञ्चरः ७ रात्रि-चरः ८ कर्व्वूरः ९ निकषात्मजः १० यातु-धानः ११ पुण्यजनः १२ नैरृतः १३ यातु १४रक्षः १५ । इत्यमरः ॥
सन्ध्यावलः १६ क्षपाटः १७रजनीचरः १८ कीलापाः १९ नृचक्षाः २०नक्तञ्चरः २१ पलाशी २२ पलाशः २३ भूतः२४ । इति शब्दरत्नावली ॥
नीलाम्बरः २५कल्माषः २६ कटप्रूः २७ अगिरः २८ कीला-लपाः २९ नरधिष्मणः ३० । इति जटाधरः ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा, --“रजोमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् ।ततः क्षुद्ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपाश्रयात्ततः ॥
क्षुत्क्षामानन्याकारांश्च सोऽसृजद्भगवांस्ततः ।विरूपाः श्मश्रुला जातास्तेऽभ्यधावन्त तंप्रभुम् ॥
नैवं भो रक्ष्यतामेष तैरुक्तं राक्षसास्तु ते ॥
”इति वह्निपुराणम् ॥
* ॥
अपि च ।“रक्षोगणं क्रोधवशात् स्वनामानमजीजनत् ।दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनाद्गतं क्षयम् ॥
”इति मात्स्ये आदिसर्गे कश्यपान्वयनाम ६अध्यायः ॥
* ॥
राक्षसभोज्यान्नानि यथा, --“क्षुत्कीटाद्युपपन्नञ्च यच्चोच्छिष्टान्वितं भवेत् ।केशावपन्नमाधूतं मारुतश्वासवद्भवेत् ॥
एभिः संस्पृष्टमन्नञ्च भागो वै रक्षसो भवेत् ।तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानन्नान्येतानि वर्ज्जयेत् ॥
राक्षसा नाम ये प्रोक्तास्ते भुञ्जन्त्यन्नमीदृशम् ॥
”इति वामणपुराणे ३९ अध्यायः ॥
* ॥
तेषां विहारः सूर्य्यलोकादधः । यथा, --“अन्तीक्षचरा ये च भूतप्रेतपिशाचकाः ।वर्ज्जयित्वा रुद्रगणांस्ते तत्रैव चरन्ति हि ॥
नोर्द्धं विक्रमणे शक्तिस्तेषां सम्भूतपाप्मनाम् ।अत ऊर्द्ध्वं हि विप्रेन्द्र राक्षसा ये कृतैनसः ।ते तु सूर्य्यादधः सर्व्वे विहरन्त्यूर्द्धवर्ज्जिताः ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे १५ अध्यायः ॥
* ॥
(अनेनाधिष्ठितस्य रोगिनो लक्षणं यथा, --“सक्रोधदृष्टिं भ्रुकुटीमुद्वहन्तं ससंभ्रमम् ।प्रहरन्तं प्रधावन्तं शब्दन्तं भैरवाननम् ॥
अन्नाद्विनापि बलिनं नष्टनिद्रं निशाचरम् ।निर्ल्लज्जमशुचिं शूरं क्रूरं परुषभाषिणम् ॥
रोषणं रक्तमाल्यस्त्रीरक्तमद्यामिषप्रियम् ।दृष्ट्वा च रक्तं मांसं वा लिहानं दशनच्छदौ ।हसन्तमन्नकाले च राक्षसाधिष्ठितं वदेत् ॥
”इति वाग्भटे उत्तरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
)अष्टप्रकारविवाहान्तर्गतविवाहविशेषः । यथा, “आसुरो द्रविणादानाद्गान्धर्व्वः समयान्मिथः ।राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥
”इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥
(एतल्लक्षणान्तरञ्च यथा, मनुः । ३ । ३३ ।“हत्वा च्छित्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतींगृहात् ।प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥
”राक्षसविवाहस्तु क्षत्त्रियस्यैव प्रशस्तः । यथा, तत्रैव । ३ । २४ ।“चतुरो ब्रह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः ।राक्षसं क्षत्त्रियस्यैकं आसुरं वैश्यशूद्रयोः ॥
”निन्द्यप्रजोत्पतिजनकतया तु ब्राह्माद्यपेक्षयाराक्षसादिविवाहस्य गर्हितत्वमाह तत्रैव ।३ । ४१ -- ४२ ।“इतरेषु च शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः ।जायन्ते दुर्व्विवाहेषु ब्रह्मधर्म्मद्बिषः सुताः ॥
अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा ।निन्दितैर्निन्दिता नॄणां तस्मान्निन्द्यान् विव-र्ज्जयेत् ॥
” * ॥
अब्दविशेषे,
पुं,
 क्ली । यथा, बृहत्संहिता-याम् । ८ । ४५ ।“इन्द्राग्निदैवं दशमं युगं यत्तत्राद्यमब्दं परिधाविसंज्ञम् ।प्रमाद्ययानन्दमतःपरं यत्स्याद्राक्षसं चानलसंज्ञितञ्च ॥
”)रक्षःसम्बन्धिनि, त्रि ॥