| YouTube Channel

रसोनक (rasonaka)

 
Yates
English
रसोनक (कः) 1.
m.
 Idem.
Monier Williams Cologne
English
रसोन or रसो°नक,
m.
 id.,
Suśr.
L.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रसोनक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ
निष्पत्तिः - > स्वार्थे "कन्"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रसोनकः,
पुं,
 (रसोन + स्वार्थे कन् ।) रसुनः ।तत्पर्य्यायः ।“लशुनस्तु रसोनः स्यादुग्रगन्धो महौषधम् ।अरिष्टो म्लेच्छकन्दश्च यवनेष्टो रसोनकः ॥
”तस्योत्पत्तिर्यथा, --“यदामृतं वैनतेयो जहार सुरसत्तमात् ।तदा ततोऽपतद्बिन्दुः भुरसोनोऽभवद्भुवि ॥
पञ्चभिश्च रसैर्युक्तो रसेनाम्लेन वर्ज्जितः ।तस्माद्रसोन इत्युक्तो द्रव्याणां गुणवेदिभिः ॥
”अस्यावयवगुणाः ।“कटुकश्चापि मूलेषु तिक्तः पत्रेषु संस्थितः ।नाले कषाय उद्दिष्टो नालाग्रे लवणः स्मृतः ।बीजे तु मधुरः प्रोक्तो रसस्तद्गुणवेदिभिः ॥
”अस्य भक्षणगुणाः ।“रसोनो बृंहणो वृष्यो स्निग्धोष्णः पाचनः सरः ।रसे पाके च कटुकस्तीक्ष्णो मधुरको मतः ॥
भग्नसन्धानकृत् कण्ठ्यो गुरुः पित्तास्रवृद्धिदः ।बलवर्णकरो मेधाहितो नेत्र्यो रसायनः ॥
हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूल-विबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् ।दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तु-समीरणश्वासकफांश्च हन्ति ॥
मद्यं मांसं तथाम्लञ्च हितं लशुनसेविनाम् ॥
व्यायाममातपं रोषमतिनीरपयो गुडम् ।रसोनमश्नन् पुरुषस्त्यजेदेतन्निरन्तरम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(तथास्यान्या विवृतिर्यथा, --“अमृतमथने जातः सुरासुरग्रहो महान् ।जहार वैनतेयश्च चञ्चुना त्रिदिवं गतः ॥
संग्रामश्रमसम्प्राप्ते श्रमवेगप्रधाविते ।आरूढे वैक्लवं प्राप्ते च्युता ह्यमृतबिन्दवः ॥
सकृत् सन्दूषिते देहे पतितास्तत्र संस्थिताः ।तस्मात् कालवशाज्जातं दुर्भिक्षं द्बादशाब्दि-कम् ॥
विशुष्काः कानने सर्व्वा वृक्षकाण्डप्रतानिकाः ।तस्माच्च कानने सर्व्वे प्रकृष्टं गहनं गताः ॥
तेषां मध्ये जराग्रस्तो गतिहीनोऽतिजर्ज्जरः ।सयष्टिः सरणिक्षुण्णः शीर्णदन्तावलीमुखः ॥
सव्यक्तस्थैः क्षुधापन्नैः ऋषिभिस्तत्र विश्रुतः ।सोऽपि क्षुधातुरः सर्व्वां पर्य्यट्त्युर्व्वरां महीम् ॥
कुत्रचित् पुण्ययोगेन दृष्टवान् विटपान् शुभान् ।नीलशैवालसङ्काशान् शाद्बलान् बहुलान्भुवि ।क्षुधासंपीडनेनापि भुक्तवान् साद्वलानपि ॥
षण्मासानन्तरे शुष्कान् विटपान् तदनन्तरम् ।भुक्तवान् कन्दकान् सोऽपि मासमेकं तथाऋषिः ॥
पश्चात् सुभिक्षे सञ्जाते सर्व्वे चैकत्र संस्थिताः ।सोऽपि वृद्धो युवा भूत्वा गतस्तत्र च यत्र ते ॥
तं दृष्ट्वा विस्मयापन्नाः पप्रच्छुः किं कृतं त्वया ।नोक्तवान् सोऽपि किञ्चिच्च रुषा तैः शापित-स्ततः ॥
यत्त्वया स्वादितं द्रव्यं तदभक्ष्यं द्बिजातिभिः ।दुर्गन्धमपि चित्रञ्च तस्माज्जातं रसोनकम् ॥
”“तेन रसोनकं नाम विख्यातं भुवनत्रये ।कुक्कुटाण्डनिभं ग्रीष्मे शीर्णपर्णं समुद्धरेत् ॥
बद्ध्वा पुटे सुनिर्गुप्तं धारयेत्तन्महामते ।दीप्ताग्निदर्शनात्तेन म्रियते दीर्य्यते भुवि ॥
वर्षासु शिशिरे चैव कारयेन्मात्रया युतम् ।रामठं जीरके द्वे च अजमोदाकटुत्रयम् ॥
घृतसौवर्च्चलोपेतं वातरोगे विशेषतः ।मातुलुङ्गरसेनापि शूलानाहे प्रकीर्त्तितः ॥
”इति हारीते कल्पस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
अस्यान्यत् द्विजाभक्ष्यत्वकारणादिकं रसोनशब्देद्रष्टव्यम् ॥
)