| YouTube Channel

रसेश्वर (rasezvara)

 
Monier Williams Cologne
English
रसेश्वर
m.
 ‘lord of fluids’, quicksilver
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रसेश्वर
पु०
 रसः पारद ईश्वर इव तद्देहरसजातत्वात् ।१ ईश्वरतुल्ये रसे । तत्त्वज्ञानार्थं देहस्थैर्य्यसम्पादनद्वारामुक्तिहेतुत्वमस्य माहेश्वरभेदाः प्रतिपेदिरे तन्मतञ्च सर्व-दर्शनसंग्रहे प्रदर्शितं यथा“अपरे माहेश्वराः परमेश्वरतादात्म्यबादिनोऽपि पिण्ड-स्थैर्य्ये सर्वामिमता जीवन्मक्तिः सेत्स्यतीत्यास्थाय पिण्ड-स्थैर्य्योपाय पारदादिपदवेदनीयं रसमेव सङ्गिरन्ते रसस्यपारदत्वं संसारपरपारप्रापणहेतुत्वेन तदुक्तम्इतःपरः ग्रन्थः पारदशब्दे ४३१३ पृष्ठे प्रदर्शितः ।“प्रकारान्तरेणापि जीवन्मुक्तौ नेयं वाचोयुक्ति-र्युक्तिमतीति चेन्न षट्स्वपि दर्शनेषु देहपातानन्तरंमुक्तेरुक्ततया तत्र विश्वासानुपपत्त्या निर्विचिकित्स-प्रवृत्तेरनुपपत्तैः । तदप्युक्तं तत्रैव “षड्दर्शनेऽपिमुक्तिस्त दीर्शता पिण्डपातने । करामलकवत्सापि प्रत्यक्षानोपलभ्यते । तस्मात्तं रक्षयेत्पिण्डं रसैश्चैव रसा-यनैरिति” । गोविन्दभगवत् पादाचर्य्यैरपि “इति धन-शरीरभोगान्मत्वाऽनित्यान् सदैव यतनीयम् । मुक्तौ साच ज्ञानात् तच्चाभ्यासात् स च स्थिरे देहे” इत्युक्तम् । ननुविनश्वरतया वृश्यमानस्य देहस्य कथं नित्यत्वमवसीयतेइति चेन्मैवं मंस्थाः, षाट्कौशिकस्य शरीरस्यानित्यत्वेऽपिरसाभ्रकपदाभिलप्यहरगौरीसृष्टिजातस्य नित्यत्वोपपत्तेःतथाच रसहृदये “ये चात्यक्तशरीरा हरगौरीसूष्टि-जान्तरं प्राप्ताः । वन्द्यास्ते रससिद्धा मन्त्रगणः किङ्करोयेषामिति” । तस्माज्जीवन्मुक्तिं समीहमानेन योगिनाप्रथमं दिव्यतनुर्विधेया । हरगौरीसृष्टिसंयोगजनितत्वञ्चरसस्य हरजत्वेनाभ्रकस्य गोरीसम्भवत्वेन तत्तदात्म-कत्वमुक्तम् “अभ्रकस्तव वीजन्तु मम वीजन्तु पारदः ।अनयोर्मेलनं देवि! मृत्युदारिद्र्यनाशनमिति” । अत्यल्प-मिदमुच्यते देवदैत्यमुनिमानवादिषु बहवो रससामर्थ्याद्दिव्यंदेहमाश्रित्य जीवन्मुक्तिमाश्रिताः श्रूयन्ते रसेश्वरसि-द्धान्ते “देवाः केचिस्महेशाद्या दैत्याः काव्यपुरःसराः ।मुनयो बालखिल्याद्या नृपाः सोमेश्वरादयः । गोविन्द-भगवत्पादाचार्य्यो गोविन्दनामकः । चर्वटिः कपिलोव्याडिः कापालिः कन्दलायनः । एतेऽन्ये बहवः सिद्धाजीवन्मुक्ताश्चरन्ति हि । तनुं रसमयीमाप्य तदात्मककथाचणाः” इति । अयमेवास्यार्थः परमेश्वरेण परमेश्वरींप्रति प्रपञ्चितःऽ ।इतःपरो ग्रन्थः पारदशब्दे ४३१३ पृ० दर्शितः ।तत्प्रपञ्चस्तु गोविन्दभगवत्पादाचार्य्यसर्वज्ञरामेश्वरभट्टा-रकप्रभृतिमिः प्राचीनैराचार्य्यैर्निरूपित इति ग्रन्थ-भूयस्त्वभयादुदास्यते । न च रसशास्त्रं धातुवादार्थ-मेवेति मन्तव्यं देहबन्धद्वारा मुक्तेरेव परमपयोजनत्वात्तदुक्तं रसार्णवे “लोहवन्धस्त्वया देव! यद्दत्तं परमी-शितः! । तं देहबन्धमाचक्ष्व येन स्यात् खेचरी गतिः ।यथा लोहे तथा देहे कर्त्तव्यः सूतकः सता । समानंकुरुते देवि! प्रत्ययं देहलोहयोः । पूर्वं लोहे परी-क्षेत पश्चाद्देहे प्रयोजयेत्” इति । ननु सच्चिदानन्दात्मक-परतत्त्वस्फुरणादेव मुक्तिसिद्धौ किमनेन दिव्यदेहसम्पा-दनप्रयासेनेति चेत्तदेतदवार्त्तं वार्त्तशरीरालाभे तद्वा-र्त्ताया अयोगात् । तदुक्तं रसहृदये “गलितानल्पवि-कल्पः सर्वाध्वविवर्जितश्चिदानन्दः । स्फुरितोऽप्यस्फुरित-तनोः करोति किं जन्तुवर्गस्येति । यं जरया जर्जरितंकासश्वासादिदुःखविशदञ्च । योग्यं तं न समाधौप्रतिहतबुद्धीन्द्रियप्रसरम् । बालः षोडशवर्षो विषय-रसाखादलम्पटः परतः । यातविवेको वृद्धो मर्त्यःकथमाप्नुयान्मुक्तिमिति” । ननु जीवत्वं नाम संसारित्वंतद्विपरीतत्वं मुक्तत्वं तथाच परस्परविरुद्धयोः कथ-मेकायतनत्वमुपपन्नं स्यादिति चेत्तदनुपपन्नं विकल्पानुप-पत्तेः मुक्तिस्तावत् सर्वतीर्थकरसम्मता सा किं ज्ञेयपदेनिविशते न वा चरमे शशविषाणकल्पा स्यात् प्रथमे नजीवनं वर्जनीयमजीवतो ज्ञातृत्वानुपपत्तेः । तदुक्तंरसेश्वरसिद्धान्ते “रसाङ्कमेयमार्गोक्ते जीवमोक्षोऽस्त्यधो-मनाः । प्रमाणान्तरवादेषु युक्तिभेदावलम्बिषु । ज्ञान-ज्ञेयमिदं विद्धि सर्वतन्त्रेषु सम्मतम् । नाजीवन् ज्ञा-स्यति ज्ञेयं यदतोऽस्त्येव जीवनम्” इति । न चेदमदृष्ट-चरमिति मन्तव्यं विष्णुत्वामिमतानुसारिभिः नृपञ्चास्य-शरीरस्य नित्यत्वोपपादनात् । तदुक्तम् साकारसिद्धौ“सच्चिन्नित्यनिजाचिन्त्यपूर्णानन्दैकविग्रहम् । नृपञ्चास्य-महं वन्दे श्रीविष्णुस्वामिसम्मतम्” इति । नन्वेतत्सावयवं रूपवदवभासमानं नृकण्ठीरवाङ्गं सदिति नसङ्गच्छत इत्यादिनाक्षेपपुरःसरं सनकादिप्रत्यक्षेण “सहस्र-शीर्षा पुरुषः” इत्यादिश्रुत्या “तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणंचतुर्भुजं शङ्खगदाद्यदायुधम्” इत्यादिपुराणलक्षणेन प्र-माणत्रयेण सिद्धं नृपञ्चाननाङ्गं कथमसत् स्यादिति ।सदादीनि विशेषणानि गर्भश्रीकान्तमिश्रैः विष्णुस्वामि-चरणपरिणतान्तःकरणैः प्रतिपादितानि । तस्मादस्म-दिष्टदेहनित्यत्वमत्यन्तादृष्टं न भवतीति पुरुषार्थकामुकैःपुरुषैरेष्टव्यम् । अत एवोक्तम् “आयतनं विद्यानां-मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । श्रेयः परं किमन्य-च्छरीरमजरामरं विहायैकमिति” । अजरामरीकरण-समर्थश्च रसेन्द्र एव तदाह “एकोऽसौ रसराजः शरीर-मजरामरं कुरुते” इति । किं वर्ण्यते रसस्य माहात्म्यंयस्य दर्शनस्पर्शनादिनापि महत् फलं भवति । तदुक्तं रसा-र्णवे “दर्शनात् स्पर्शनात्तस्य भक्षणात् स्मरणादपि । पूजना-द्रसदानाच्च दृश्यते षड्विधं फलम् । केदारादीनि लि-ङ्गानि पृथिव्यां यानि कानिचित् । तानि दृष्ट्वा तु यत्-पुण्यं तत् पुण्यं रसदर्शनादित्यादिना” । अन्यत्रापि“काश्यादिसर्वलिङ्गेभ्यो रसलिङ्गार्चनं शिवम् । प्राप्यतेयेन तल्लिङ्गं भोगारोग्यामृताजरम्” इति । रसनि०न्दायाः प्रत्यवायोऽपि दर्शितः “प्रमादाद्रसनिन्दायाःश्रुतावेनं स्मरेत् सुधीः । द्राक् त्यजेन्निन्दकं नित्यं नि-न्दया पूरिताशुभम्” इति । तस्मादस्मदुक्तया रीत्यादिव्यं देहं सम्पाद्य योगाभ्यासवशात् परतत्त्वे दृष्टेपुरुषार्थप्राप्तिर्भवति । तदा “भ्रूयुगमध्यगतं यत् शिखि-विद्युत्सूर्य्यवज्जगद्भासि । केषाञ्चित् पुण्यदृशामुन्मीलतिचिन्मयं ज्योतिः । परमानन्दैकरसं परमं ज्योतिः-स्वभावमविकल्पम् । विगलितसकलक्लेशं ज्ञेयं शान्तंस्वसंवेद्यम् । तस्मिन्नाधाय मनः स्फुरदखिलं चिन्मयंजगत् पश्यन् । उत्सन्नकर्मबन्धो ब्रह्मत्वमिहैव चाप्नो-तीति” । श्रुतिश्च “रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवतीति” । तदित्थं भवे नान्योदुःखभरतरणोपायो रसएवेति सिद्धम् । तथाच रसस्य परब्रह्मणा साम्यमितिप्रतिपादकः श्लोकः “यः स्यात् प्रावरणाविमोचनधियांसाध्यः प्रकृत्या पुनः सम्पन्नो सहते न दीव्यति परंवैश्वानरे जाग्रति । जातो यद्यपरं न वेदयति च स्व-स्मात् स्वयं द्योतते यो ब्रह्मैव स दैन्यसंसृतिभयात्पायादसौ पारदः” इति ।