| YouTube Channel

रसायनं (rasAyanaM)

 
Hindi
Hindi
रासायनिक (नपु)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रसायनं,
क्ली,
 कटिः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(रसोदुग्धं अयनं मूलं यस्येति ।) तक्रम् । इति हेम-चन्द्रः ॥
विषम् । (रसा रसरक्तादय ईयन्तेप्राप्यन्ते अनेनेति । इ + ल्युट् ।) ज्वराव्याधि-नाशकौषधम् । इति मेदिनी ॥
(यथा, माधे ।२ । ९३ ।“षाड्गुण्यमुपयुञ्जीत शक्त्यपेक्षं रसायनम् ।भवन्त्यस्यैवमङ्गानि स्थास्नूनि बलवन्ति च ॥
”)“न सूतेन विना कान्तं न कान्तेन विना रसः ।सूतकान्तसमायोगात् रसायनमुदीरितम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अथ रसायनाधिकारः । तत्र रसायनस्यलक्षणमाह ।“यज्जराव्याधिविध्वंसि वयसस्तम्भकन्तथा ।चक्षुष्यं वृंहणं वृष्यं भेषजं तद्रसायनम् ॥
”रसायनस्य फलमाह ।“दीर्घमायुः स्मृतीर्मेधामारोग्यं तरुणं वयः ।देहेन्द्रियबलं कान्तिं नरो विन्देद्रसायनात् ॥
”तद्विधिमाह ।“पूर्व्वे वयसि मघ्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् ।प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा ॥
नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः ।न भाति वाससि श्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः ॥
”अथ तदुदाहरणानि ।“शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः ।त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः ॥
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रभातेप्रयोज्य यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ।रसो गुडुच्यास्तु समूलपुष्पःकल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥
आयुःप्रदान्यामयनाशनानिबलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि ।मेध्यानि चैतानि रसायनानिमेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी ॥
”मण्डूकपर्णी ब्राह्मी । वरभी इति लोके । तदलाभेमञ्जिष्ठापि ग्राह्या । तस्या अपि रसायनत्वात् ।“माक्षिकेण तुगाक्षीर्य्या पिप्पल्या लवणेन च ।त्रिफला सितया वापि युक्ता सिद्धं रसायनम् ॥
सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् ।वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा ॥
पुनर्नवस्यार्द्धपलं नवस्यपिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धमासम् ।मासत्रयं तत्त्रिगुणं समां वाजीर्णोऽपि भूयः स पुनर्नवः स्यात् ॥
ये मासमेकं स्वरसं पिबन्तिदिने दिने भृङ्गरजःसमुत्थम् ।क्षीराशिनस्ते बलवीर्य्ययुक्ताःसमाशतं जीवनमाप्नुवन्ति ॥
शतावरी मुण्डितिका गुडूचीसहस्तिकर्णा सहतालमूली ।एतानि कृत्वा समभागयुक्ता-न्याज्येन किंवा मधुनावलिह्यात् ॥
जरारुजामृत्युवियुक्तदेहोभवेन्नरो वीर्य्यबलादियुक्तः ।विभाति देवप्रतिमः स नित्यंप्रभामयो भूरिविवृद्धबुद्धिः ॥
पीताश्वगन्धा पयसार्द्धमासंघृतेल तैलेन सुखाम्बुना वा ।वीर्य्यस्य पुष्टिं वपुषो विधत्तेबालस्य शस्यस्य यथाम्बुवृष्टिः ॥
अयःपलं गुग्गुलुरत्र योज्यःपलत्रयं व्योषपलानि पञ्च ।पलानि चाष्टौ त्रिफलारजश्चकर्षं लिहन् यात्यमरत्वमेव ॥
”लोहगुग्गुलुः ।“न केवलं दीर्घमिहायुरश्रुतेरसायनं यो विविधं निषेवते ।गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभांप्रपद्यते ब्रह्म तथैव चाक्षयम् ॥
”इति रसायनाधिकारे भावप्रकाशः ॥
(तथा च ।“लाभोपायोहिशस्तानां रसादीनां रसायनम् ।पूर्व्वे वयसि मध्ये वा तत् प्रयोज्यं जितात्मनः ।स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्व्वथा ॥
नाविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः ।वाजीकरो वा मलिने वस्त्रे रङ्ग इवाफलः ॥
”“रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः ।कुटीप्रावेशिकं मुख्यं वातातपिकमन्यथा ॥
निर्व्वाते निर्भये हर्म्ये प्राप्योपकरणे पुरे ।दिश्युदीच्यां शुभे देशे त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम् ॥
धूमातपरजोव्यालस्त्रीमूर्खाद्यविलङ्घिताम् ।सज्जवैद्योपकरणां सुमृष्टां कारयेत् कुटीम् ॥
अथ पुण्येऽह्नि संपूज्य पूज्यांस्तां प्रविशेच्छुचिः ।तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः ॥
ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।दानशीलदयासत्यव्रतधर्म्मपरायणः ॥
देवतानुस्मृतो युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः ।प्रियौषधः पेशलवाक् प्रारभेत रसायनम् ॥
हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम् ।हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडञ्चोष्णाम्बुना पिबेत् ॥
स्निग्धः स्विन्नो नरः पूर्व्वं तेन साधु विरिच्यते ।ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्ज्जनाय च ॥
त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम् ।दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथ वा ॥
इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत् ।यस्य यद्यौगिकं पश्येत् सर्व्वमालोच्य सात्म्य-वित् ॥
”“कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः ।अतोऽन्यथा तु ये तेषां सूर्य्यमारुतिकोविधिः ॥
वातातपसहायोगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः ।सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्यवाधकाः ॥
”इत्युत्तरस्थानीयबाग्भटे ३९ अध्याये ॥
विशेषस्तु तस्मिन्नध्याये ज्ञातव्यः ॥
* ॥
रसःपारदः लक्षणया तज्जातीय-हरितालादिकञ्चअयनं आश्रय उपायो वा यस्य तत् । स्वर्णादि-करणम् ।अथरसायने ईश्वर उवाच ।“गोमूत्रं हरितालञ्च गन्धकञ्च मनःशिलाम् ।समं समं गृहीत्वा तु यावत् शुष्यति पेषयेत् ॥
एकादशदिनं यावत् यत्नेन रक्षयेत् शुचिः ।मन्त्रेण धूपदीपादिनैवेद्यैर्दुग्धमिश्रितैः ॥
मन्त्रस्तु ओँ हरिहराय रसायनं सिद्धिं कुरुकुरुस्वाहा । अयुतजपेन सिद्धिः ।तद्वटीं गोलकं कृत्वा वस्त्रेणावेष्टयेत् पुनः ।मृत्तिकां लेपयेत्तस्य च्छायाशुष्कन्तु कारयेत् ॥
गर्त्ते कुण्डे विनिक्षिप्ते पलाशकाष्टवह्निना ।ज्वालयेदष्टयामन्तु नान्यथा शङ्करोदितम् ॥
तद्भस्म जायते सिद्धिर्व्विद्धि सिद्धिसमाकुलम् ।ताम्रपात्रे अग्निमध्ये बिन्दुमात्रं नियच्छति ॥
तत्क्षणाज्जायते स्वर्णं नान्यथा शङ्करोदितम् ।दातव्यं गुरुभक्ताय न दद्याद्दुष्टमानसे ।सिद्धपीठे भवेत्सिद्धिर्गायत्त्रीलक्षजापनैः ॥
यस्मै कस्मै न दातव्यं दातव्यं शिवभक्तके ।अग्निमुखं द्विजातीनां पाचकानां विशेषतः ॥
गोप्यं गोप्यं महागोप्यं देवानामपि दुर्लभम् ॥
”प्रकारान्तरम् ।“आनीय बहुयत्नेन सम्बलं तोलकद्वयम् ।वसुराद्यं शिवञ्चाद्यं मायाबिन्दुसमन्वितम् ॥
बीजत्रयञ्चाष्टशतं प्रजपेत् सम्बलोपरि ।अशीतितोलकमानं कृष्णधेनुसमुद्भवम् ॥
दुग्धमानीय यत्नेन चाष्टोत्तरशतं जपेत् ।वस्त्रयुक्तेन सूत्रेण दुग्धमध्ये विनिक्षिपेत् ॥
उत्तापं ज्वालयेद्धीमान् मन्दमन्देन बह्निना ।रिपुर्वेदार्द्धपर्य्यन्तमर्द्धशोषं भवेद्यदि ॥
तदैवोत्तोल्य तद्द्रव्यं दुग्धं तोये विनिक्षिपेत् ॥
”ततः परीक्षा कर्त्तव्या ।“निर्धूभं पावके द्रव्यं दृष्ट्वा उत्थाप्य यत्नतः ।तत्रैव प्रजपेन्मन्त्रं सर्व्वबन्धनमात्मकम् ॥
सार्द्धेन तोलकं ताम्रं दृष्ट्वा उत्थाप्य यत्नतः ।गुञ्जाप्रमाणं तद्द्रव्यं सत्यं सत्यं हि शङ्करि ! ।रौप्यं भवति तद्रव्यं नान्यथा शङ्करोदितम् ॥
”प्रकारान्तरम् ।“कृष्णसर्पमेकं गृहीत्वा तस्य मुखे शिववीर्य्यं पूर-यित्वा सर्पस्य मुखं गुदञ्च बद्धा नूतनमृण्मय-स्थालीमध्ये संस्थाप्य स्थालीमुखं मृदादिनासंलिप्य निर्ज्जनस्थाने प्रातरारभ्य पुनःप्रात-र्यावत् बह्निना ज्वालं दद्यात् । ततः शुभक्षणेस्थालीमुखमुद्धृत्य सर्पभस्म विहाय शिववीर्य्यंगृह्णीयात् । ततस्तोलकमितं ताम्रं गालयित्वातस्मिन् गालितताम्रे रक्तिकमात्रं तत् शिववीर्य्यंदद्यात् तेन तत्क्षणादेव तत्ताम्रं सुवर्णीभूतम् ।आदौ शिवार्च्चनं कृत्वा पश्चात् प्रयोग एषकर्त्तव्यः ॥
” इति दत्तात्रेयतन्त्रे ईश्वरदत्तात्रेय-संवादे रसायनं नाम त्रयोदशः पटलः ॥
)