रसः (rasaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Spoken Sanskrit

English

रसः 	-	 rasaH 	-	 adj.
  	-	  essence
रसः 	-	 rasaH 	-	 adj.
  	-	  flavour
रसः 	-	 rasaH 	-	 adj.
  	-	  juice

Apte

English

रसः [rasḥ],  [रस्-अच्]

Sap,  juice (of trees)
 इक्षुरसः,  कुसुमरसः &c.
 

A liquid,  fluid
 यष्टव्यं पशुभिर्मुख्यैरथो बीजै रसैरिति Mb.
 *  14.91.21
 न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र Ku.*
  1.7.

Water
 सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.*
  1.18
 Bv.*
  2.144.

Liquor,  drink
 Ms.*
  2.177.

A draught,  potion. 

Taste,  flavour,  relish (fig.  also) (considered in Vaiś. phil.
  as one of the 24 gunas
 the rasas are six
 कटु,  अम्ल,  मधुर,  लवण,  तिक्त and कषाय)
 परायत्तः प्रीतेः कथ- मिव रसं वेत्तु पुरुषः Mu.*
  3.4
 U.*
  2.2.

A sauce,  condiment, 

An object of taste
 मनो बबन्धान्यरसान् विलङ्ध्य सा R.*
  3.4.

Taste or inclination for a thing,  liking,  desire
 रसवर्जं रसो$प्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते Bg.*
  2.59
 इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति Me.*
  114.

Love,  affection
 जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः U.*
  1.39
 प्रसरति रसो निर्वृतिघनः 6.11 'feeling of love'
 रसादृते V.*
  2.21
 Ku.*
  3.37.

Pleasure,  delight,  happiness
 चिरात्सुतस्पर्श- रसज्ञतां ययौ R.*
  3.26.

Charm,  interest,  elegance,  beauty.

Pathos,  emotion,  feeling.

(In poetic compositions) A sentiment
 नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति
 K. P.*
   1. (The rasas are usually eight: शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । भीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ but sometimes शान्तरस is added
 thus making the total number 9
 निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः K. P.*
   4
 sometimes a tenth,  वात्सल्यरस,  is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition,  but,  according to Viśvanātha,  they constitute the very essence of poetry
 वाक्यं रसात्मकं काव्यम् S. D.*  3.).

Essence,  pith,  best part
 ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसःMb. *  12.24.9.

A constituent fluid of the body.

Semen virile.

Mercury.

A poison,  poisonous drink
 as in तीक्ष्णरस- दायिनः
 रसविधानकौशलैः Dk.*
  2.8.

Any mineral metallic salt.

Juice of the sugar-cane.

Milk.

Melted butter.

Nectar
 मयः कूपरसे$क्षिपत् Bhāg.*
  7.1.59-6.

Soup,  broth.

A symbolical expression for the number 'six'.

Green onion. 

Myrrh.

Gold.

A metal in a state of fusion. 

See रसातल
 अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् Mb.
 *  12.347.67.

The tongue (as the organ of taste)
 वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशम् Bhāg.*
  8.2.27
 जितं सर्वं जिते रसे 11.8.21.

(With Vaiṣṇavas.) Disposition of the heart or mind (the five Rasas are शान्ति,  दास्य,  साख्य,  वात्सल्य and माधुर्य). Comp.
   -अग्रजम् an ointment prepared from the calx of brass. -अञ्जनम् vitriol of copper,  a sort of collyrium.  -अधिक a.
 

tasty.

abounding in pleasures,  splendid
 Ś.*
  7.2 (v. l. ). (-कः) borax.

अन्तरम् a different taste.

different feelings or sentiments. -अभिनिवेशः intentness of affection. 

अम्लः a kind of sorrel.

sour sauce.

अयनम् an elixir of life (elixir vitæ),  any medicine supposed to prolong life and prevent old age
 निखिलरसायनमहितो गन्धेनोग्रेण लशुन इव R. G.

(fig. ) serving as an elixir vitæ,  i. e.  that which gratifies or regales
 आनन्दनानि हृदयैकरसायनानि Māl.
 6.8
 मनसश्च रसायनानि U.*
  1.37
 श्रोत्र˚,  कर्ण˚ &c.
 

alchemy or chemistry.

any medicinal compound.

butter-milk.

poison. 

long pepper.

(नः) an alchemist.

N.
  of Garuḍa.  ˚श्रेष्ठः mercury. (-नी f.
 )

a channel for the fluids of the body.

N.
  of several plants: गुडूची,  काकमाची,  महाकरञ्ज,  गोरक्षदुग्धा and मांसच्छदा. -आत्मक a.
 

consisting of juice or sentiment.

elegant,  beautiful.

having taste or flavour.

ambrosial
 रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः Ku.*
  5.22.

fluid,  liquid,  watery
 सोमो भूत्वा रसात्मकः Bg.*
  15.13.-आदानम् absorption of fluid,  suction.  -आधारः the sun. 

आभासः the semblance or mere appearance of a sentiment
 अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रसभावयोः S. D.

an improper manifestation of a sentiment. -आश्रयः a.
  embodying or representing sentiments.

आस्वादः tasting juices of flavours.

perception or appreciation of poetic sentiments,  a perception of poetical charm
 as in काव्यामृतरसास्वादः. -आस्वादिन् m.
  a bee. -आह्वः turpentine. -इक्षुः sugar-cane.

इन्द्रः mercury.

the philosopher's stone (the touch of which is said to turn iron into gold)
 ˚वेधजम्,  संजातम् the gold.-उत्तमम् milk.

(मः) quicksilver.

Phaseolus Mungo (Mar.  मूग).

milk.

उत्पत्तिः production of taste.

development of passion or sentiment.

generation of the vital fluids.

उद्भवम् a pearl.

vermilion. -उपलम् a pearl. -ऊनम् garlic
 also ऊनकः. -ओदनम् rice boiled in meat-broth. -कर्पूरम् sublimate of mercury. -कर्मन् n.
  preparation of quicksilver. -केसरम् camphor. -क्रिया the inspissation and application of fluid remedies. -गन्धः,  -न्धम् gum-myrrh.

गन्धकः myrrh.

sulphur.

गर्भम् =
  रसाञ्जन.

vermilion. -गुण a.
  possessing the quality of taste
 ज्योतिषश्च विकुर्वाणा- दापो रसगुणाः स्मृताः Ms.*
  1.78. -ग्रह a.
 

perceiving flavours.

appreciating or enjoying pleasures. (-हः) the organ of taste. -घन a.
  full of juice. -घ्नः borax.

जः sugar,  molasses.

an insect produced by the fermentation of liquids. -जम् blood. a.
   bred in fluids
 Ms.*
  11.143. -जातम् an ointment prepared from the calx of brass. -ज्ञ a.
 

one who appreciates the flavour or excellence of,  one who knows the taste of
 सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः U.*
  2.22.

capable of discerning the beauty of things.

(ज्ञः) a man of taste or feeling,  a critic,  an appreciative person,  a poet.

an alchemist.

a physician,  or one who prepares mercurial or other chemical compounds. (-ज्ञा) the tongue
 सखि मा जल्प तवायसी रसज्ञा Bv.*
  2.59
 (-रसज्ञता,  त्वम् means

poetical skill.

alchemy.

knowledge of flavours.

discrimination. ). -ज्ञानम् a branch of medical science.

ज्येष्ठः the sweet taste.

the love sentiment.-तन्मात्रम् the subtle element of taste. -तेजस् n.
  blood.

दः a physician
 Mb.
 *  12.121.45.

a spy who administers poison
 Kau. A.
 1.12. -द्राविन् a kind of citron.  -धातु n.
  quicksilver. -धेनुः a cow consisting of fruit-juice. -नाथः mercury. -नायकः N.
  of Sacute
iva. -निवृत्तिः loss of taste. -नेत्रिका red arsenic. -पाकजः molasses. -पाचकः a cook. -प्रबन्धः any poetical composition,  particularly a drama.  -फलः the cocoanut tree. -भङ्गः the interruption or cessation of a sentiment.-भवम् blood. -भस्मम् n.
  oxide of mercury. -भेदः a preparation of quicksilver. -मलम् impure excretions.-मातृका the tongue. -योगः juices mixed scientifically.

राजः,  लोहः =
  रसाञ्जन.

quick-silver. -वादः alchemy. -विक्रयः sale of liquors. -विद्धम् artificial gold.-शास्त्रम् the science of alchemy. -शोधनः borax. (-नम्) purification of mercury. -सरोरुहम् a red lotus.-सिद्ध a.
 

accomplished in poetry,  conversant with sentiments
 जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः Bh.*
  2.24.

skilled in alchemy. -सिद्धिः f.
  skill in alchemy.-सिन्दूरम् a cinnabar made of zinc,  mercury,  blue vitriol and nitre. -स्थानम् vermilion. 

Apte 1890

English

 रसः [रस्-अच्] 1 Sap,  juice (of trees)
 इक्षुरसः,  कुसुमरसः &c. 
2 A liquid,  fluid
 Ku. 1. 7. 
3 Water
 सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हिरसं रविः R. 1. 18
 Bv. 2. 144. 
4 Liquor,  drink
 Ms. 2. 177. 
5 A draught,  potion. 
6 Taste,  flavour,  relish (fig. also) (considered in Vaiś. phil. as one of the 24 guṇas
 the rasas are six
 कटु,  अम्ल,  मधुर,  लवण,  तिक्त and कवाय)
 परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्तुपुरुषः Mu. 3. 4
 U. 2. 2. 
7 A sauce,  condiment. 
8 An object of taste
 R. 3. 4. 
9 Taste or inclination for a thing,  liking,  desire
 इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवंति Me. 112. 
10 Love,  affection
 जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः U. 1. 39
 प्रसरति रसो निर्वृतिघनः 6. 11 ‘a feeling of love’
 रमादृते V. 2. 21
 Ku. 3. 37. 
11 Pleasure,  delight,  happiness
 R. 3. 26. 
12 Charm,  interest,  elegance,  beauty. 
13 Pathos,  emotion,  feeling. 
14 (In poetic compositions) A sentiment
 नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति K. P. 1. (The rasas are usually eight: 
शृंगारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यं रसाः स्मृताः,  but sometimes शांतरस is added thus making the total number 9
 निर्वेदस्थायिभावोस्ति शांतोपि नवमो रसः K. P. 4
 sometimes a tenth,  वात्सल्यरस,  is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition,  but,  according to Viśvanātha,  they constitute the very essence of poetry
 वाक्यं रसात्मकं काव्यं S. D. 3.). 
15 Essence,  pith,  best part. 
16 A constituent fluid of the body. 
17 Semen virile. 
18 Mercury. 
19 A poison,  poisonous drink
 as in तीक्ष्णरसदायिनः 
20 Any mineral metallic salt. 
21 Juice of the sugar-cane. 
22 Milk. 
23 Melted butter. 
24 Nectar. 
25 Soup,  broth. 
26 A symbolical expression for the number ‘six’. 
27 The tongue. 
28 Myrrh. 
29 Gold. 
30 A metal in a state of fusion 
Comp. 
अंजनं vitriol of copper,  a sort of collyrium. 
अधिक a. {1} tasty,  {2} abounding in pleasures,  splendid
 Ś. 7. 20. (
कः) borax. 
अंतरं {1} a different taste. {2} different feelings or sentiments. 
अभिनिवेशः intentness of affection. 
अम्लः {1} a kind of sorrel. {2} sour sauce. 
अयनं {1} an elixir of life (elixir vitæ),  any medicine supposed to prolong life and prevent old age
 निखिलरसायनमहितो गंधेनोग्रेण लशुन इव R. G. {2} (fig.) serving as an elixir vitæ,  i. e. that which gratifies or regales
 आनंदनानि हृदयैकरसयनानि Māl. 6. 8
 मनसश्च रसायनानि U. 1. 37
 श्रोत्र°,  कर्ण° &c. {3} alchemy or chemistry. {4} any medicinal compound. {5} butter-milk. {6} poison. {7} long pepper. (
नः) {1} an alchemist. {2} N. of Garuḍa. °श्रेष्ठः mercury. (
नी f.) {1} a channel for the fluids of the body. {2} N. of several plants: 
गुडूची,  काकमाची,  महाकरंज,  गोरक्षदुग्धा,  and मांसच्छदा. 
आत्मक a. {1} consisting of juice or sentiment. {2} elegant,  beautiful. {3} having taste or flavour. {4} ambrosial
 Ku. 5. 22. {5} fluid,  liquid. 
आदानं absorption of fluid,  suction. 
आधारः the sun 
आभासः {1} the semblance or mere appearance of a sentiment. {2} an improper manifestation of a sentiment. 
आश्रय a. embodying or representing sentiments. 
आस्वादः {1} tasting juices or flavours. {2} perception or appreciation of poetic sentiments,  a perception of poetical charm
 as in काव्यमृतरसास्वादः. 
आस्वादिन् m. a bee. 
आह्वः turpentine. 
इंद्रः {1} mercury. {2} the philosopher's stone (the touch of which is said to turn iron into gold). 
उत्तमं milk. 
उद्भवं {1} a pearl. {2} vermilion. 
उपलं a pearl. 
ऊतं garlic. 
कर्पूरं sublimate of mercury. 
कर्मन् n. preparation of quicksilver. 
केसरं camphor. 
गंधः 
धं gummyrrh. 
गंधकः {1} myrrh. {2} sulphur. 
गर्मं {1} = रसांजन. {2} vermilion. 
ग्रह a. {1} perceiving flavours. {2} appreciating or enjoying pleasures. (
हः) the organ of taste. 
घ्नः borax. 
जः {1} sugar,  molasses. {2} an insect produced by the fermentation of liquids. 
जं blood. 
ज्ञ a. {1} one who appreciates the flavour or excellence of,  one who knows the taste of
 सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः U. 2. 22. {2} capable of discerning the beauty of things. (
ज्ञः) {1} a man of taste or feeling,  a critic,  an appreciative person,  a poet. {2} an alchemist. {3} a physician,  or one who prepares mercurial or other chemical compounds. (
ज्ञा) the tongue
 Bv. 2. 59. (रसज्ञता-त्वं means {1} poetical skill. {2} alchemy. {3} knowledge of flavours. {4} discrimination). 
ज्येष्ठः {1} the sweet taste. {2} the love sentiment. 
तेजस् n. blood. 
दः a physician. 
धातु n. quicksilver. 
नाथः mercury. 
नायकः N. of Śiva. 
नेत्रिका red arsenic. 
पाकजः molasses. 
पाचकः a cook. 
प्रबंधः any poetical composition,  particularly a drama. 
फलः the cocoa-nut tree. 
भंगः the interruption or cessation of a sentiment. 
भवं blood. 
भस्मन् n. oxide of mercury. 
मलं impure excretions. 
मातृका the tongue. 
योगः juices mixed scientifically. 
राजः,  
लोहः {1} = रसांजन. {2} quick-silver. 
विक्रयः sale of liquors. 
शास्त्रं the science of alchemy. 
शोधनः borax. (
नं) purification of mercury. 
सिद्ध a. {1} accomplished in poetry,  conversant with sentiments
 जयंति ते सुकृतितः रससिद्धाः कवीश्वराः Bh. 2. 24. {2} skilled in alchemy. 
सिद्धिः f. skill in alchemy. 
सिंदूरं a cinnabar made of zinc,  mercury,  blue vitriol,  and nitre. 
स्थानं vermilion. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Hindi

आनंद की भावना

Apte Hindi

Hindi

रसः
पुं*
  - रस् + अच्
"सार,  (वृक्षों का) दूध,  रस,  इक्षुरसः कुसुमरसः आदि"

रसः
पुं*
  - -
"तरल,  द्रव"

रसः
पुं*
  - -
पानी

रसः
पुं*
  - -
"मदिरा,  शराब"

रसः
पुं*
  - -
"घूंट एक मात्रा,  खूराक"

रसः
पुं*
  - -
"चखना,  रस,  स्वाद (आलं* से भी)"

रसः
पुं*
  - -
"चटनी,  मिर्च मसाला"

रसः
पुं*
  - -
कोई स्वादिष्ट पदार्थ

रसः
पुं*
  - -
"किसी वस्तु के लिए स्वाद या रुचि,  पसन्दगी,  इच्छा "

रसः
पुं*
  - -
"प्रेम,  स्नेह,  "

रसः
पुं*
  - -
"आनन्द,  प्रसन्नता,  खुशी"

रसः
पुं*
  - -
"लावण्य,  अभिरुचि,  सौन्दर्य-लावण्य"

रसः
पुं*
  - -
"करुणरस,  भाव-भावना"

रसः
पुं*
  - -
काव्य रचनाओं में रस

रसः
पुं*
  - -
"सत्,  सार,  तत्त्व,  सर्वोत्तम भाग"

रसः
पुं*
  - -
शरीर के संघटक द्रव

रसः
पुं*
  - -
वीर्य

रसः
पुं*
  - -
पारा

रसः
पुं*
  - -
"विष,  जहरीला पेय"

रसः
पुं*
  - -
कोई भी खनिज या धातुसंबंधी लवण

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रस

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
तरल पदार्थ

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"सुरा, पेय"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"घूंट, मात्रा"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"स्वाद, रस"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
प्रेम

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"प्रेम, अनुराग"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"हर्ष, आमोद"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रस

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"सत, अर्क"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
वीर्य

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
पारा

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
विष

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
गन्ने का रस

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
पिघला हुआ मक्खन

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
अमृत

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रसा

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
हरा प्याज

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
सोना

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
छः की संख्या का प्रतीक

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रसग्रहण करने का अंग जिह्वा

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
पिघली हुई धातु

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  फरुण्डः,  रसः,  लतार्कः
noun
 
पलाण्डोः हरितः भागः यस्य उपयोगः शाकादिषु क्रियते।
 "व्यञ्जनार्थम् आपणात् फरुण्डम् आनयतु।"

Synonyms:
  रसः,  सारः,  सारम्,  सत्त्वम्
noun
 
कस्यापि पदार्थस्य मुख्यं तत्वम्।
 "रसाः विविधप्रकारकाः सन्ति।"

Synonyms:
  क्षीरम्,  दुग्धम्,  रसः,  निकरः,  शोणितम्
noun
 
हरितधान्यानां पेषणेन प्राप्तं श्वेतं द्रव्यम्।
 "अपक्व-गोधूमादीनि धान्यानि संपीड्यन्ते चेत् तेभ्यः क्षीरं निर्यासति।"

Synonyms:
  रसः
noun
 
वैद्यकानुसारेण शरीरस्थेषु सप्तधातुषु प्रथमः धातुः।
 "रसस्य अन्तर्भावः शरीरस्थजले भवति।"

Synonyms:
  अर्कः,  सारः,  रसः,  सत्त्वम्
noun
 
आसवन-संघनके कस्यापि आसवः ऊष्णीकृत्य तस्य बाष्पात् सम्प्राप्तः द्रवः।
 "पोदिनायाः अर्कः अन्नविकारे बहुगुणकारी अस्ति।"

Synonyms:
  रसः,  द्रवः,  सत्त्वम्,  निर्यासः
noun
 
वृक्षेभ्यः स्रवमाणः द्रवपदार्थः।
 "केषाञ्चित् वृक्षाणां रसः औषधरूपेण प्रयुज्यते।"

Synonyms:
  रसः,  द्रवः,  सारः,  निर्यासः,  आसवः
noun
 
वनस्पतिषु पुष्पपर्णादिषु च वर्तमानः सः द्रवपदार्थः यः तान् निष्पीड्य स्त्रवति।
 "नीम्बस्य रसस्य सेवनेन लेपनेन वा चर्मविकाराः उपशाम्यन्ति।"

Synonyms:
  रसः
noun
 
साहित्ये वर्तमानं तत् तत्त्वं यद् करुणाक्रोधादिभावान् दर्शयित्वा मनोभावान् जागरयति।
 "रसाः नव सन्ति।"

Synonyms:
  पारदः,  रसराजः,  रसनाथः,  महारसः,  रसः,  महातेजः,  रसलेहः,  रसोत्तमः,  सूतराट्,  चपलः,  जैत्रः,  रसेन्द्रः,  शिवबीजः,  शिवः,  अमृतम्,  लोकेशः,  दुर्धरः,  प्रभुः,  रुद्रजः,  हरतेजः,  रसधातुः,  अचिन्त्यजः,  खेचरः,  अमरः,  देहदः,  मृत्युनाशकः,  सूतः,  स्कन्दः,  स्कन्दांशकः,  देवः,  दिव्यरसः,  श्रेष्ठः,  यशोदः,  सूतकः,  सिद्धधातुः,  पारतः,  हरबीजम्,  रजस्वलः,  शिववीर्यम्,  शिवाह्वयः
noun
 
धातुविशेषः,  क्रमिकुष्ठनाशकः ओजयुक्तः रसमयः धातुः।
 "पारदः निखिलयोगवाहकः अस्ति।"

Synonyms:
  जलम्,  वारि,  अम्बु,  अम्भः,  पयः,  सलिलम्,  सरिलम्,  उदकम्,  उदम्,  जडम्,  पयस्,  तोयम्,  पानीयम्,  आपः,  नीरम्,  वाः,  पाथस्,  कीलालम्,  अन्नम्,  अपः,  पुष्करम्,  अर्णः,  पेयम्,  सलम्,  संवरम्,  शंवरम्,  संम्बम्,  संवत्सरम्,  संववरः,  क्षीरम्,  पायम्,  क्षरम्,  कमलम्,  कोमलम्,  पीवा,  अमृतम्,  जीवनम्,  जीवनीयम्,  भुवनम्,  वनम्,  कबन्धम्,  कपन्धम्,  नारम्,  अभ्रपुष्पम्,  घृतम्,  कं,  पीप्पलम्,  कुशम्,  विषम्,  काण्डम्,  सवरम्,  सरम्,  कृपीटम्,  चन्द्रोरसम्,  सदनम्,  कर्वुरम्,  व्योम,  सम्बः,  सरः,  इरा,  वाजम्,  तामरस,  कम्बलम्,  स्यन्दनम्,  सम्बलम्,  जलपीथम्,  ऋतम्,  ऊर्जम्,  कोमलम्,  सोमम्,  अन्धम्,  सर्वतोमुखम्,  मेघपुष्पम्,  घनरसः,  वह्निमारकः,  दहनारातिः,  नीचगम्,  कुलीनसम्,  कृत्स्नम्,  कृपीटम्,  पावनम्,  शरलकम्,  तृषाहम्,  क्षोदः,  क्षद्मः,  नभः,  मधुः,  पुरीषम्,  अक्षरम्,  अक्षितम्,  अम्ब,  अरविन्दानि,  सर्णीकम्,  सर्पिः,  अहिः,  सहः,  सुक्षेम,  सुखम्,  सुरा,  आयुधानि,  आवयाः,  इन्दुः,  ईम्,  ऋतस्ययोनिः,  ओजः,  कशः,  कोमलम्,  कोमलम्,  क्षत्रम्,  क्षपः,  गभीरम्,  गम्भनम्,  गहनम्,  जन्म,  जलाषम्,  जामि,  तुग्र्या,  तूयम्,  तृप्तिः,  तेजः,  सद्म,  स्रोतः,  स्वः,  स्वधा,  स्वर्गाः,  स्वृतिकम्,  हविः,  हेम,  धरुणम्,  ध्वस्मन्वतु,  नाम,  पवित्रम्,  पाथः,  अक्षरम्,  पूर्णम्,  सतीनम्,  सत्,  सत्यम्,  शवः,  शुक्रम्,  शुभम्,  शम्बरम्,  वूसम्,  वृवूकम्,  व्योमः,  भविष्यत्,  वपुः,  वर्वुरम्,  वर्हिः,  भूतम्,  भेषजम्,  महः,  महत्,  महः,  महत्,  यशः,  यहः,  यादुः,  योनिः,  रयिः,  रसः,  रहसः,  रेतम्
noun
 
सिन्धुहिमवर्षादिषु प्राप्तः द्रवरुपो पदार्थः यः पान-खान-सेचनाद्यर्थम् उपयुज्यते।
 "जलं जीवनस्य आधारम्। /अजीर्णे जलम् औषधं जीर्णे बलप्रदम्। आहारकाले आयुर्जनकं भुक्तान्नोपरि रात्रौ न पेयम्।"

Synonyms:
  सारः,  निष्कर्षः,  निर्यासः,  कषायः,  निर्गलितार्थः,  मण्डः,  रसः
noun
 
विचारे स्थिरांशः।
 "होरां यावद् प्रयत्नात् अनन्तरं एव वयम् अस्य लेखस्य सारं लेखितुम् अशक्नुम।"

Synonyms:
  द्रवः,  रसः,  द्रवद्रव्यः
noun
 
सः पदार्थः यस्मिन् तारल्यम् अस्ति।
 "जलं द्रवः अस्ति।"

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: रसः
Root: रस
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Son of a Niṣāda and Śanakī
Shloka(s):
3|5|30|1 ► कैवर्ती बरुलं भिल्ली शनकं शनकी रसम्। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|30|1 ⇢ रसः (रस) (पुं) ⇒ Son of a Niṣāda and Śanakī ⇒ 
Related word(s):
isa_k ➡ निषादपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
    

Tamil

ரஸ: : சாரம்,  சாறு,  திரவம்,  தண்ணீர்,  கள்,  சாராயம்,  பால்,  ருசி,  இன்பம்,  விருப்பு,  சுவை,  வீரியம்,  பாதரசம்,  அழகு,  விஷம்,  நாக்கு ,  அமிர்தம்,  ஆனந்தம்.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 रसः,  पुं,
   (रसतीति । रस् + पचाद्यच् । यद्बा,  रस्यतेइति । रस आस्वादने + “पुंसि संज्ञायां घःप्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) रसनेन्द्रियग्राह्य-वस्तु । स च कालसहायभूमिवियदनिलानलसंस-र्गेण परिणामान्तरं गतः षट्प्रकारो भवति ।तत्र पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः १ तोयाग्नि-गुणबाहुल्यादम्लः २ पृथिव्यग्निगुण बाहुल्या-ल्लवणः ३ वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः ४वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात् तिक्तः ५ पृथिव्यनिल-गुणबाहुल्यात् कषायः ६ । आपो रसाना-माधारकारणं अत आप्यो नाम । अपांपृथिव्यामनुप्रवेशात् पृथिव्याप्याधारकारणमेव ।तेन जलक्षिती अपि तदाधारतया रसाना-मभिव्यक्तौ कारणे । अभिव्यक्तेश्च मधुरादिरूप-मन्तरेणासम्भवान्मधुरादिविशेषेऽपि जलक्षितीकारणे । अग्न्यादयस्तु त्रयः नीरसतया मधु-रादिविशेषे प्राधान्येन निमित्तकारणम् ।तद्व्यतिरेकेणाम्लादिरसाभावात् । रसाभिव्यक्तेश्चअग्न्यादिभूतत्रयसन्निधानं विनानुपलब्धेरभि-व्यक्तावपि अग्न्यादीनां कारणत्वम् । तदुक्तंचरके ।“रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा ।निर्व्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥
”एते च रसाः परस्परसंयोगात् सप्तपञ्चाशद्भवन्ति । इति चक्रपाणिदत्तकृतद्रव्यगुणोपरिशिवदासीयटीका ॥
 * ॥
 (तथाच ।“भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधिविकल्पो द्रव्यदेशकाल-प्रभावात्तदुपदेक्ष्यामः ।स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक् ।यानि पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु ॥
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत् ।मधुरस्य तथाम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा ॥
त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशति ।वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च ॥
स्वाद्बम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग् गतौयोगैः शेषं पृथग्यातश्चतुष्कं रससङ्ख्यया ॥
सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक् ।युक्तौ शेषैः पृथग् योगं यातः स्वादूषणौ तथा ॥
कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक् ।यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा ॥
युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ ।षट् तु पञ्च रसान्याहुरेकैकस्यापवर्ज्जनात् ॥
षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु ।इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्द्दिष्टा रससङ्ख्यया ॥
त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्खेया रसानुरसकल्पनात् ।रसास्तरतमाभ्यस्ताः सङ्ख्यामतिपतन्ति हि ॥
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा ।रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः ॥
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित् ।दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धि-मिच्छता ॥
”परञ्चातः प्रवक्ष्यन्ते रसानां षड्विभक्तयः ।षट्पञ्चभूतप्रभवाःसङ्ख्याताश्च यथा रसाः ॥
”“सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृति शीतालघुश्च अव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्य-मानाभ्रष्टाश्च पञ्च महाभूतगुणसमन्विताजङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्त्तीरभिप्रीणयन्तियासु मूर्त्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः ।तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरोरसः पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्नि-भूयिष्ठत्वाल्लवणो वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकोवाय्वाकाशातिरेकात्तिक्तः पवनपृथिव्यतिरेकात्कषायः । एवमेषां रसानां षट्त्वमुत्पन्नम् ॥
”इति च चरके सूत्रस्थाने २६ आध्यायः ॥
तथाच ।“दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः ।त्रिषष्ट्या रसभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ॥
अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा ।रसभेदत्रिषष्टिस्तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ॥
एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् ।दोषाणां तत्र मतिमान् त्रिषष्टिन्तु प्रयोजयेत् ॥
यथाक्रमं प्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः ।पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव च ॥
त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् ।तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विक दश पञ्च च ॥
तद्यथा । मधुराम्लः । मधुरलवणः । मधुर-तिक्तः । मधुरकटुकः । मधुरकषायः । एतेपञ्चानुक्रान्ता मधुरेण ॥
 अम्ललवणः । अम्ल-कटुकः । अम्लतिक्तः । अम्लकषायः । एतेचत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन ॥
 लवणकटुकः ।लवणतिक्तः । लवणकषायः । एते त्रयोऽनु-क्रान्ता लवणेन ॥
 कटुतिक्तः । कटुकषायः ।द्बावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन ॥
 तिक्तकषाय एकएवानुक्रान्तस्तिक्तेन । एते पञ्चदशद्विकसंयोगाव्याख्यातास्त्रिकं वक्ष्यामः ॥
आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति ।षडम्लो लवणस्तस्मादर्द्धन्त्वेकं रसः कटुः ॥
मधुराम्ललवणः । मधुराम्लकटुकः । मधुराम्ल-तिक्तः । मधुराम्लकषायः । मधुरलवणकटुकः ।मधुरलवणतिक्तः । मधुरलवणकषायः । मधुर-कटुकतिक्तः । मधुरकटुकषायः । मधुरतिक्त-कषायः । एवमेषां त्रिकसंयोगानां दशानामादौमधुरः प्रयुज्यते । अम्ललवणकटुकः । अम्ल-लवणतिक्तः । अम्ललवणकषायः । अम्लकटु-कषायः । अम्लकटुकतिक्तः । अम्लतिक्तकषायः ।एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयुज्यते । लवणकटु-तिक्तः । लवणकटुकषायः । लवणतिक्तकषायः ।एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते ॥
 कटु-तिक्तकषायः । एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते ॥
एवमेति त्रिकसंयोगविंशतिर्व्याख्याताः ॥
 चतु-ष्कान् वक्ष्यामः ।चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति ।चतुरोऽम्लस्तु गच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु ॥
मधुराम्ललवणकटुकः । मधुराम्ललवणतिक्तः ।मधुराम्ललवणकषायः । मधुराम्लकटुकतिक्तः ।मधुराम्लकटुककषायः । मधुरलवणतिक्तकटुकः ।मधुराम्लतिक्तकषायः । मधुरलवणकटुतिक्तः ।मधुरलवणकटुकषायः । मधुरलवणतिक्तकषायः ।एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते ॥
अम्ललवणकटुकतिक्तः । अम्ललवणकटुकषायः ।अम्ललवणतिक्तकषायः । अम्लकटुतिक्तकषायः ।एवमेषां चतुर्णामम्लः ॥
 लवणकटुतिक्तकषायः ।एवमेकस्यादौ लवणः । एवमेते चतुष्करससंयोगाःपञ्चदशकीर्त्तिताः ॥
 पञ्चकान् वक्ष्यामः ।पञ्चकान् पञ्चमधुर एकमम्लस्तु गच्छति ।मधुराम्ललवणकटुतिक्तः । मधुराम्ललवणकटु-कषायः । मधुराम्ललवणतिक्तकषायः । मधु-राम्लकटुतिक्तकषायः । मधुरलवणकटुतिक्त-कषायः । एवमेषां पञ्चानां पञ्चकरससंयोगाना-मादौ मधुरः प्रयुज्यते ॥
 अम्ललवणकटुतिक्त-कषायः । एवमेकस्यादावम्लः प्रयुज्यते ।एवमेते षट्पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ॥
 षट्कमेकंवक्ष्यामः । एकस्तुषट्कसंयोगः मधुराम्ललवण-कटुकतिक्तकषायः । एवमयमेकषट्संयोगः ॥
एकैकश्च षड्रसा भवन्ति । मधुरोऽम्लो लवणःकटुकस्तिक्तः कषाय इति । भवति चात्र ।एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः ।दोषभेदे त्रिषष्टिस्तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ॥
”इत्युत्तरतन्त्रे सुश्रुतेन त्रिषष्टितमेऽध्याय उक्तः ॥
“रसास्तु प्रधानं कस्मादागमादागमो हि शास्त्र-मुच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृता यथा रसायत्तआहार इति तस्मिंश्च प्राणाः । उपदेशा-च्चोपदिश्यन्ते हि रसाः । यथा मधुराम्ललवणावातं शमयन्ति । अनुमानाच्च रसेन ह्मनुमीयतेद्रव्यं यथा मधुरमिति । ऋषिवचनाच्च ऋषि-वचनं वेदो यथा किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमा-हरेदिति । तस्माद्रसाः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा ।”इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ४० अध्याये ॥
यथा च,  वाग्भटे १० अध्याये ।“क्ष्माम्भोऽग्निः क्ष्माम्बुतेजः खवायुग्न्यनिल-गोऽनिलैः ।द्वयोल्वणैः क्रमाद्भूतैर्म्मघुरादिरसोद्भवः ॥
तेषां विद्याद्रसं स्वादुं यो वक्त्रमनुलिम्पति ।आस्वाद्य मानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः ॥
प्रियः पिपिलिकादीनां अम्लः क्षालयते सुखम् ।हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः ॥
लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत् ।तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च ।उद्बेजयति जिह्वाग्रं कुर्व्वंश्चिमिचिमां कटुः ॥
स्रावयत्यक्षिनासास्यं कपोलौ दहतीव च ।कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतो विबन्धकृत् ॥
रसानामिति रूपाणि कर्म्माणि मधुरो रसः ।आजन्मसात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् ॥
बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसम् ।प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः ॥
आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः ।कुरुतेऽत्युपयोगेन सम्मेदः कफजान् गदान् ॥
स्थौल्वाग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्व्वुदादिकान् ॥
अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः ।उष्णवीर्य्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः ॥
करोति कफपित्तास्रं मूढवातानुलोमनम् ।सोऽत्यभ्यस्त स्तनोः कुर्य्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम् ॥
कण्डूपाण्डुत्ववीसर्पशोकविस्फोटतृड्ज्वरान् ॥
लवणः स्तम्भसंघातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत् ।स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत् ॥
सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं खलतिं पलितं बलिम् ।तृटकुष्ठविषवीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद्बलम् ॥
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृट्विषम् ।कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत् ॥
क्लेदमेदो वसामज्जशकृम्मूत्रोपशोषणः ।लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः ॥
धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात् करोति सः ॥
कटुर्गलामयोदर्द्दकुष्ठालसकशोफजित् ।व्रणावसादनस्नेह मेदः क्लेदोपशोषणः ॥
छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः ।कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम् ॥
मूर्च्छ्रामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम् ।कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः ।पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः ॥
आमसं स्तम्भनो ग्राही रूक्षोऽतित्वक्प्रसादनः ।करोति शीलितः सोऽतिविष्टम्भाघ्मानहृद्रुजः ॥
तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान् ॥
घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम् ।अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम् ॥
मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ ।मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम् ॥
क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे ।क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः ॥
अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम् ।दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि ।आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्द्दकम् ॥
वरं सौवर्चलं कृष्णं विडं सामूद्रमौद्भिदम् ॥
रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः ।तिक्तः पटोली त्रायन्ती बालकोशीरचन्द-नम् ।भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम् ॥
नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम् ।पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम् ।पञ्चमूलं महद्ब्याघ्र्यौ विशालातिविषा वचा ॥
कटुको हिङ्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम् ।कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम् ॥
वर्गः कषायः पथ्याक्षं शिरीषः खदिरो मधु ।कदम्बोडुम्बरं मुक्ताप्रबालाञ्जनगैरिकम् ।बालं कपित्थं खर्जूरं विसपद्मोत्पलादि च ॥
मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते ।मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गला-मिषात् ॥
प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते ।अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात् ॥
तिक्तं कटु च भूयिष्ठमबृष्यं वातकोपनम् ।ऋतेऽमृतापटोलीम्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः ॥
कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयामृते ॥
रसा कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम् ।तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलः ॥
तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा ॥
पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुता ॥
पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः ॥
लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः ।संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा ।रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यत ॥
एकैकहीनांस्तान् पञ्च पञ्च यान्ति रसा द्बिके ।त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एक-कम् ॥
चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत् ।पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते ।द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः ॥
षट्पञ्चकाः षट् च पृथग्रसाः स्यु-श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ ।भेदास्त्रिकाविंशतिरेकमेकंद्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः ॥
ते रसानुरसतो रसभेदा-स्तारतम्यपरिकल्पनया च ।सम्भवन्ति गणनां समतीता ।दोषभेषजवशादुपयोज्याः ॥
”अथ षड्रसगुणाः ।“मधुरः प्रीणनो बल्यो वृंहणोऽनिलपित्तहा ।रसायणो गुरुः स्निग्धश्चक्षुष्यः शीतलश्च सः ॥
आयुःकृद्ब्रणहा रुच्यः कण्ठ्योदावर्त्तनाशकः ।अम्लो रुचिकरो हृद्यः प्रीणनो वह्निवर्द्धनः ॥
वातहा रसनोद्बेगी स्निग्धोष्णो रक्तमांसदः ।क्लेदनस्तर्पणः पक्ता लघुव्यापी कटुश्च यः ॥
लवणः क्लेदनस्तीक्ष्णः पाचनोद्दीपनो रसः ।स्निग्धो रुचिकरः स्यन्दी दृष्टिशुक्लकरोऽगुरुः ॥
कटुर्ज्जिह्वास्यनासाक्षिरोचनो रुचिराङ्गकृत् ।उष्णस्तीक्ष्णो लघुः कण्डूकृमिशुक्रकफापहः ॥
लघुः शोषी पक्तिकरः श्लेष्माकर्षणकः पटुः ।तिक्तः पित्तकफछेदी विषकुष्ठज्वरापहः ॥
दीपनः पाचनो रूक्षः कण्डूकृमिहरो लघुः ।कषायः शोषकः स्तम्भी व्रणग्लानार्त्तिनाशनः ॥
कफशोणितपित्तघ्नो रूक्षः शीतो लघुस्तथा ।शीतलः पित्तहा बल्यः कफवातहरो गुरुः ॥
उष्णं पित्तकरो वीर्य्यो वातश्लेष्महरो लघुः ।शीतं वीर्य्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः ॥
तयोरम्लं कटुष्णञ्च यच्चोष्णं कटुकं तयोः ।कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः ॥
अम्लोष्णं पच्यते स्वादु मधुरं लवणं तथा ।कटुर्व्विपाके शुक्रघ्नो बद्धविड्वातलो लघुः ॥
स्वादुर्गुरुः सृष्टमलो विपाके कफशुक्रलः ।पाकेऽम्लः सृष्टविम्मूत्रपित्तकृच्छुक्रकृल्लघुः ॥
”गारुडे ॥
“कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ।कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वाद्बम्ललवणाः कफम् ॥
अतएव विपर्य्यस्ताः समायैषां प्रयोजिताः ।चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसो धातुविवर्द्धनः ॥
स्थौल्यालस्यविषघ्नश्च कटूद्दीपन पाचनः ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
)न्यायमते तु ।“रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ।सहकारी रसज्ञाया नित्यत्वादि च पूर्व्ववत् ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
“रसस्त्विति । सहकारीति रासनज्ञाने रस-कारणमित्यर्थः । पूर्व्ववदिति जलपरमाणो रसोनित्यः अन्यः सर्व्वोऽपि रसोऽनित्य इत्यर्थः ।”इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
 * ॥
 शरीरस्थधातु-विशेषः । तत्पर्य्यायः । रसिका २ स्वेदमाता ३वपुःस्रवः ४ चर्म्माम्भः ५ चर्म्मसारः ६ रक्त-सारः ७ अस्रमातृका ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥
आहारसम्भवः ९ तेजःसम्भवः १० अग्नि-सम्भवः ११ षड्रसासवः १२ आत्रेयः १३असृक्करः १४ धातुघनः १५ मूलमहापरः १६इति हेमचन्द्रः ॥
 तस्य निरुक्तिर्यथा,  --“यत् पार्थो रसधातुर्यस्ततोऽभवदयं रसः ।सदैव सकलं देहं रसतीति रसः स्मृतः ॥
”तस्य स्वरूपमाह ।“सम्यक्पक्कस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः ।स तु द्रवः सितः शीतःखादुः स्निग्धश्चलो भवेत् ॥
”सारः । यथा,  गुडमधूकपुष्पवकुलत्वग्वदरी-मूलादिभवः सारो मदिरा । तस्य स्थानमाह ।“सर्व्वदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् ।समानमरुता पूर्व्वं यदयं हृदये धृतः ॥
”तस्य कर्म्माण्याह ।“आरुह्य धमनीर्गत्वा धातून् सर्व्वानयं रसः ।पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः ॥
”गुणैः शीतस्निग्धपोषकत्वैः ।“मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्व्वाम्लो भवेद्रसः ।स कुर्य्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(तथा च । “तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्व्विधस्यषड्रसस्य द्विविधवीर्य्यस्याष्टविधवीर्य्यस्य वानेक-गुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक् परिणतस्ययस्तेजोभूतः सारः परमसूक्ष्मः स रस इत्युच्यते ।तस्य च हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्व्विंशतिंधमनीरनुप्रविश्योर्द्ध्वगा दश दश चाधोगामिनी-श्चतस्रस्तिर्य्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्तर्पयतिवर्द्धयति धारयति यापयति जीवयति चादृष्ट-हेतुकेन कर्म्मणा । तस्य शरीरमनुधावतोऽनु-मानाद् गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः ।तस्मिन् सर्व्वशरीरावयवदोषधातुमलाशयानु-सारिणि रसे जिज्ञासा किमयं सौम्यस्तैजसइति । अत्रोच्यते स खलु द्रवानुसारी स्नेहन-जीवनतर्पणधारनादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यव-गम्यते ।” इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने चतुर्द्दशे-ऽध्याये ॥
 * ॥
)शृङ्गारादिदशविधस्थायी भावः । शृङ्गारादयो-ऽष्टौ रसशब्दवाच्याः । रस्यन्ते आस्वाद्यन्तेरसाः रसत् क त्वास्वादे घञ् । तथा हि ।विभावैरनुभावैश्च व्यक्तो वा व्यभिचारिभिः ।आस्वाद्यत्वात् प्रधानत्वात् स्थायी भावो रसोभेवेदिति ॥
रत्युत्साहशोक-विस्मयहासभयजुगुप्साक्रोधाःक्रमादेते स्युः स्थायिनः । यदुक्तम् ।“रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभाभाः क्रमादमी ॥
समये यः समुद्भूतः स्वान्ते यश्चावतिष्ठते ।भावः स्थायी स विज्ञेयो व्यभिचारी ततोऽन्यथा ।निर्व्वेदग्लानिशङ्काद्या व्यभिचारिण ईरिताः ॥
”स्थायिनः कारणं विभावः स चावलम्बनोद्दीप-नत्वेन द्विविधः । यथा रतेरवलम्बनकारणं पुंसोयुवती युवत्याश्च पुमान् । उद्दीपनकारणं स्रक्-चन्दनादि । एवं सर्व्वत्रोन्नेयम् । रतिप्रमोदा-त्मको भावः स च युवभिरुत्पादितः शृङ्गारः ।यदाह ।“पुंसःस्त्रियां स्त्रियाःपुंसि संयोगं प्रति या स्पृहा ।स शृङ्गार इति ख्यातो रतिक्रीडादिकारणम् ॥
दानधर्म्मयुद्धेषु जीवानपेक्षोत्साहकारी रसोवीरः । शोकस्थायिभावः करुणः । असम्भावित-मर्त्यान्तरीक्षगमनादिजोऽद्भुतः । कौतुकोद्भवोहासः । क्रुध्यद्राक्षसादिभयजन्यो भयानकः ।घृणाकरपूयरसादिजो वीभत्सः । सर्व्वाभि-भाविता रौद्रः । यथा,  रावणचरितादि ।शान्तोऽपि रसोऽस्ति ।“शृङ्गारवीरवीभत्सरौद्रहास्यभयानकाः ।करुणाद्भुतशान्ताश्च नव नाट्या रसाः स्मृताः ॥
”इति रत्नकोषः ॥
एवं वत्सलोऽपि रसोऽस्ति ।“शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।वीभत्सरौद्रौ वात्सल्यं शान्तश्चेति रसा दश ॥
”इति नामनिधानम् ॥
वत्सलः पुत्त्रादिस्नेहात् स्वारतिभेद एव ।शान्तस्त्वलौकिकत्वान्नोक्तः । इति मुकुटः ॥
चशब्दात् शान्तवत्सलावपि संगृहीतावितिकेचित् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
 * ॥
 अपिच । तत्र शृङ्गारादिसर्व्वरसकदम्बमूर्त्तिर्भगवान्तत्तदभिप्रायानुसारेण बभौ न साकल्येन सर्व्वे-षामित्याह । मल्लानामिति । मल्लादीनांदशानां द्रष्टॄणां अशन्यादिरूपेण दशधाविदितः सन् साग्रजो रङ्गं गतः इत्यन्वयः ।मल्लादिषु अभिव्यक्ता रसाः क्रमेण श्लोकेननिवघ्यन्ते ।“रौद्रोऽद्भुतश्च शृङ्गारो हास्यवीरौ दयातथा ।भयानकश्च वीभत्सः शान्तः सप्रेमभक्तिकः ॥
”अविदुषां विराट् विकलः अपर्य्याप्तो जड इतियावत् । अनेन वीभत्स उक्तः । विकलत्वञ्च क्ववज्रसारसर्व्वाङ्गावित्यादिना वक्ष्यति । इतिश्रीमद्भागवते १० स्कन्धे ४३ अध्याये १५ श्लोक-टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
 * ॥
 (तथा च ।“रसे सारश्चमत्कारः सर्व्वत्राप्यनुभूयते ॥
तच्चमत्कारसारत्वे सर्व्वत्राप्यद्भुतो रसः ।तस्मादद्भतमेवाह कृती नारायणो रसम् ॥
”इति साहित्यदर्पणे धर्म्मदत्तः ॥
रसः कथ्यते ।“विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा ।रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥
”अस्य स्वरूपकथनगर्भ आस्वादप्रकारः कथ्यते ।“सत्त्वोद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः ।वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः ॥
लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः ।स्वाकारवदभिन्नत्वे नायमास्वाद्यते रसः ।रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते ॥
”इति साहित्यदर्पणे विश्वनाथः ॥
 ३ ॥
“शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः ।वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाठ्ये रसाः स्मृताः ॥
”शृङ्गारस्य यथा,  --“शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः ।उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥
परोढां वर्ज्जयित्वा तु वेश्याञ्चाननुरागिणीम् ।आलम्बनं नायिकाः स्युर्द्दक्षिणाद्याश्च नायकाः ॥
चन्द्रचन्दनरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम् ।भ्रूविक्षेपकटाक्षादिरनुभावः प्रकीर्त्तितः ॥
त्वक्त्वौग्र्यमरणालस्यजुगुप्सा व्यभिचारिणः ।स्थायी भावो रतिः श्यामवर्णोऽयं विष्णुदैवतः ॥
”यथा,  --“शूण्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चि-च्छनैःनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्व्वर्ण्य पत्यु-र्म्मुखम् ।विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्ड-स्थलींलज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरंचुम्बिता ॥
”हास्यस्य ।“विकृताकारवाग्वेशचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् ।हासो हास्यस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥
विकृताकारवाक्चेष्टं यदालोक्य हसेन्नरः ।तदत्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥
अनुभावोऽक्षिसङ्कोचवचनस्मेरतादयः ।निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥
ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसिता-वहसिते च ।नीचानामपहसितं तथातिहसितञ्च षड्भेदाः ॥
ईषद्विकासिनयनं स्मितं स्यात् स्पन्दिताधरम् ।किञ्चिल्लख्यद्विजं तत्र हसितं कथितं बुधैः ॥
मधुरस्वरं विहसितं सांसशिरःकम्पनमव-हसितम् ।अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यति-हसितम् ॥
”यथा,  --“आकुञ्च्य पाणिमशुचिं मम मूर्द्ध्नि वेश्यामन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे ।तारस्वरं प्रथितथूत्कमदात् प्रहारंहाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्म्मा ॥
”करुणस्य ।“इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत् ।धीरैः कपोतवर्णोऽयं कथितो यमदैवतः ॥
शोकोऽत्र स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनंमतम् ।तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः ।अनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दनादयः ॥
वैवर्णोच्छासनिश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ।निर्व्वेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः ॥
विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥
”यथा,  --“विपिने क्व जटानिबन्धनंतव चेदं क्व मनोहरं वपुः ।अनयोर्घटनाविधेः स्फुटंननु खड्गेन शिरीषकर्त्तनम् ॥
”रौद्रस्य ।“रौद्रः क्रोधः स्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः ।आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥
मुष्टिप्रहारपतनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव ।संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत् प्रौढा ॥
भ्रूविभङ्गोष्ठनिर्द्दिंशबाहुस्फोटनतर्ज्जनम् ।आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च ॥
अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसन्दर्शनादयः ।उग्रतावेगरोमाञ्च स्वेदवेपथवो मदः ॥
मोहामर्षादयश्चात्र भावाः स्युर्व्व्यभिचारिणः ॥
”यथा,  --“कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकंमनुजपशुभिर्निर्म्मर्य्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः ।नरकरिपुना सार्द्धं तेषां सभीमकिरीटिना-मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशांवलिम् ॥
”वीरस्य ।“उत्तमप्रकृतिर्व्वीर उत्साहस्तायिभावकःमहेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥
आलम्बनविभावाश्च विजेतव्यादयो मताः ।विजेतव्यादिचेष्ठाद्यास्तत्रोद्दीपनरूपिणः ॥
अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ।सञ्चारिणस्तु घृतिमतिगर्व्वस्मृतितर्करोमाञ्चाः ॥
स च दानधर्म्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धास्यात् ॥
”यथा,  --“क्षुद्राः सन्त्रासमेते विजहित हरयः ! क्षुण्ण-शक्रेभकुम्भायुष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्प-तन्तः ।सौमित्रे ! तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुषां नन्वहंमेघनादःकिञ्चिद् भ्रूभङ्गलीलानियमितजलधिं राम-मन्वेषयामि ॥
”भयानकस्य ।“भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदैवतः ।स्त्रीनीचप्रकृतिः कृष्णो मतस्तत्वविशारदैः ॥
यस्मादुत्पद्यते भीतिस्तदत्रालम्बनं मतम् ।चेष्टा वोरतरा तस्य तदत्रोद्दीपनं पुनः ॥
अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यगद्गदस्वरभाषणम् ।पुलकस्वेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः ॥
जुगुप्सावेगसम्मोहसन्त्रासग्लानिदीनताः ।शङ्कापस्मारसम्भ्रान्तिमृत्व्याद्या व्यभि-चारिणः ॥
”यथा,  --“ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दनेदत्तदृष्टिःपश्चार्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्व्व-कायम् ।शष्पैरर्द्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंसिभिःकीर्णवर्त्मापश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्व्यांप्रयाति ॥
”वीभत्सस्य ।“जुगुप्सा स्थायिभावस्तु वीभत्सः कथ्यते रसः ।नीलवर्णो महाकालदेवतोऽयमुदाहृतः ॥
दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम् ।तत्रैव कृमिपातादिरुद्दीपनमुदाहृतम् ॥
निष्ठीवनास्यवलननेत्रसङ्कोचनादयः ।अनुभावास्तत्र मतास्तत्र स्युर्व्व्यभिचारिणः ॥
मोहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः ॥
”यथा,  --“उत्कृत्योत्कृत्यकृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेध-भूयांसि मांसा-न्यंशस्फिक् पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनिजग्ध्वा ।अन्तःपर्य्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कःकरङ्का-दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्य-ग्रमत्ति ॥
”अद्भुतस्य ।“अद्भुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धर्व्वदैवतः ।पीतवर्णो वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम् ॥
गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्दीपनं पुनः ।स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चगद्गदस्वरसंभ्रमाः ॥
तथा नेत्रविकासाद्या अनुभावाः प्रकीर्त्तिताः ।वितर्कावेगसम्भ्रान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिणः ॥
”यथा, “चित्रं महानेष वतावतारःक्व कातिरेषाभिनवैव भङ्गिः ।लोकोत्तरं धैर्य्यमहो प्रभावःकाप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः ॥
”शान्तस्य ।“निर्व्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमोरसः ॥
”तथा च ।“शान्तः शमस्थायिमाव उत्तमप्रकृतिर्म्मतः ।कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः ॥
अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या ।परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते ॥
पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ।महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः ॥
रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथास्युर्व्यभिचारिणः ।निर्व्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः ॥
”यथा,  --“अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वामणौ वा लोष्ट्रे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा ।तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाःक्वचित् पुण्येऽरण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः ॥
”इति काव्यप्रकाशसाहित्यदर्पणे ॥
 विशेषविस्तृ-तिस्तु साहित्यदर्पणे तृतीयपरिच्छेदे द्रष्टव्या ॥
तन्त्रशास्त्रेऽपि साधकानामुपासनासौकर्य्यार्थंरसास्वादः रसप्रकारश्च कथ्यते । यथा,  --भैरव उवाच ।“क्रियाकाण्डप्रकथने तन्त्रं बहुतरं भवेत् ।किञ्चिल्लक्षणमेतेषां संक्षेपात् कथयामि ते ॥
काव्यशास्त्रेनव रसा योगे चाष्टौ रसाः स्मृताः ॥
अष्टादशप्रकारा हि विद्यायाः परिकीर्त्तिताः ।भक्तियोगे नव रसा ऋतवो विषये स्मृताः ॥
रञ्चमाद्या रसा देवि ! पञ्चपञ्चाशतः स्मृताः ।भेदं रसानां वक्ष्यामि शृणुष्वावहिता प्रिये ॥
शृङ्गारवीरकरुणहास्योद्भुतभयानकाः ।वीभत्सः शान्तको रौद्रो नवधा काव्यशास्त्रके ॥
यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ।प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं समाधिरष्टधा ॥
योगशास्त्रे महादेवि कथिता विस्तरात् प्रिये ॥
छन्दः पादौ च वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।शिक्षा घ्राणं महेशानि ! हस्तौ कल्पोऽथ कथ्यते ॥
ज्वोतिषं देवि तन्नेत्रं निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरैः ॥
धर्म्मशास्त्रं पुराणञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्द्दश ।आयुर्व्वेदो धनुर्व्वेदो गान्धर्व्वाश्चेति ते त्रयः ॥
अर्थशास्त्रसमायुक्ता विद्याष्टादशधा रसाः ।मननं कीर्त्तनं ध्यानं स्मरणं पादसेवनम् ॥
अर्च्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ।इत्थं देवि नव रसा भक्तियोगे प्रकीर्त्तिताः ॥
स्रग्गन्धवनिताशय्यावस्त्रालङ्करणानि च ।कथिताः परमेशानि विषये ऋतवो रसाः ॥
खाद्याः पञ्चरसा गौडी माध्वीक्षुफलशस्यकाः ।एतेषु रसभावज्ञा ये ते वै रसिकाः स्मृताः ॥
कृत्यविधिर्ज्जपविधिर्द्रव्यशोधनिको विधिः ।बाह्यमानसिकी पूजा विधिश्च परमेश्वरि ! ॥
पुरश्चर्य्याविधिर्द्देवि ! कर्म्मकाण्डानि पञ्चधा ।त्रिधा कृत्य विधिर्द्देवि ! प्रातः सायं दिनन्तथा ॥
अनुभूय रसान् सर्व्वान् क्रियाकाण्ड विधाय च ।साधकः स्थिरचित्तेन कुर्य्यात् पूर्णाभिषेचनम् ॥
”इति वामकेश्वरतन्त्रे त्रयःपञ्चाशत् पटलः ॥
देव्युवाच ।“मन्त्रप्रकथनं नाथ ! देव प्रकथनं कथम् ।तत्तद्रसानां वचनैश्चित्तं मोहयसीव मे ॥
साम्प्रतं संशयच्छेदकारणं ब्रूहि मे प्रभो ! ॥
आश्चर्य्याख्यानमेवं हि श्रवणात् कौतुकं महत् ॥
भैरव उवाच ।तन्त्रोक्तं वेदवाक्यञ्च सर्व्वज्ञानस्य कारणम् ।भेदं रसानां वक्ष्यामि शृणुष्वावहिता सती ॥
शृङ्गारो वीरतो ज्ञेयस्तस्मिंस्ते करुणादयः ।शृङ्गारादिघृणादिश्च अपि शृङ्गारतो भवेत् ॥
शृङ्गारस्तु यदा देवी परमार्थकसूचकः ।तदैव परमा शान्ती रुद्रत्वं संप्रपद्यते ॥
तेषां प्रकरणार्थन्तु शृणु प्राणाधिके ! मयि ।पादं विना शरीरस्य न गतिर्व्विद्यते प्रिये ! ॥
छन्दसा वेदमार्गे तु प्रविशेन्न कदाचन ॥
अलङ्कारं विनाच्छन्दो न शोभेत प्रियंवदे ॥
चक्षुः परोक्षभेदः स्यात् ज्योतिःशास्त्रं तथैवच ।चन्द्रसूर्य्यस्य ग्रहणात् ज्योतिः प्रत्यक्षतामियात् ॥
वेदशाखा निरुक्तं स्यात् शाखाभिर्ब्रह्म जायते ।गानकार्य्ये श्रूयमाणे भक्तिर्भवति ब्रह्मणि ॥
तदैव गानकृत्यञ्च मुखनासिकयोर्भवेत् ।गानं विना न नृत्यं स्यात् नृत्यं गानेन जायते ॥
शिक्षाशास्त्रं नाटकादि शब्दव्याकरणं स्मृतम् ।अविनाभावसम्बन्धात्द्बयोरेव शुचिस्मिते ॥
 !वेदाः षडङ्गसहिताः ब्रह्मव्याख्यानतत्पराः ।न्यायेन सार्द्धं मीमांसा ब्रह्म निर्णीयते ध्रुवम् ॥
ब्रह्मज्ञाने तु जीवस्य परमात्मविचारणम् ।धर्म्मशास्त्रानुसारेण व्यवस्थादिर्निरूपितः ॥
पुराणाख्यानि तेनैव जायते सततं प्रिये ! ।ब्रह्मानन्दपरो जीव आत्मसंरक्षणोत्सुकः ॥
आयुर्व्वेदं धनुर्व्वेदं गान्धर्व्वञ्च समभ्यसेत् ।अनुसन्धानतो देवि पूर्णज्ञानी च साधकः ॥
मधुनेक्षुरसेनैव दुग्धादिफलशस्यकैः ।गन्धमाल्यादिना देवि ! वस्त्रालङ्करणादिना ॥
शय्यायां वनितारूपं पूजयेज्जगदम्बिकाम् ।वनितापूजने देवि ! शृङ्गारो रससाधनम् ॥
पूजनं कर्म्मकाण्डञ्च पञ्चधा तत्प्रकीर्त्तितम् ।तत्सर्व्वं साधयेद्वीरो देवी सम्प्राप्तिहेतवे ॥
पूजने नवधा भक्ती रसोल्लासश्च जायते ।तदा योगं समभ्यस्य समाधिस्थो भवेद्यतिः ॥
अतएव महेशानि ! पुरैव कथितं मया ।अनुभूय रसान् सर्व्वान् पञ्चपञ्चाशतः प्रिये ! ॥
विषये कर्म्मकाण्डेषु निष्कामी भवति प्रिये ! ।निष्कामे फलमाश्चर्य्यं तेन तृप्यति देवता ॥
देही देहं समाश्रित्य न च कर्म्म परित्यजेत् ।दिव्यां क्रियां समाप्यैवं देवीयात्रादिकर्म्मणा ॥
पूर्णज्ञानरसानन्दात् जीवन्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् ॥
”इति वामकेश्वरतन्त्रे चतुःपञ्चाशत् पटलः ॥
रसस्य परब्रह्मस्वरूपत्वमप्युक्तम् । यथा,  --“रसो वै सः ।” इति श्रुतिः ॥
 सन्ध्यामन्त्रेऽपि ।“आपो ज्योतो रसोऽमृतं ब्रह्म ।” अत्र ब्राह्मण-सर्व्वस्वे हलायुधः ॥
 “स एव ब्रह्मरूपो भर्गो रसःतृणवृक्षौषध्यादिषु स्थावरेषु च स एव रस-रूपेण वसतीत्यर्थः । तथा च योगियाज्ञ-वल्क्यः ।“वृक्षौषधितृणानाञ्च रसरूपेण तिष्ठति ॥
”श्रीमद्भगवद्गीतायामपि ।“रसोऽहमप्सु कौन्तेय इति ॥
”)पिथम् । (यथा,  मुद्राराक्षसे २ अङ्के ।“ये मन्त्रेषु रसेषु च प्रणिहितास्तैरेव तेघातिताः ॥
”)वीर्य्यम् । गुणः । रागः । (यथा,  --“कविता कोमलवनितारसयति रसिकं रसेन मिलिता ।सा यदि दुर्ज्जनहस्तेपतिता प्रतिपदभग्ना संशयमग्ना ॥
”इत्युद्भटः ॥
)द्रवः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२६ ॥
 गन्धरसः ।(तत्पर्य्यायो यथा,  --“विद्वान् गोलः पिण्डकश्च पिण्डो वोलो रसोरसः ॥
”)जलम् । (यथा,  रघौ । १ । १८ ।“प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो वलिमग्रहीत् ।सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥
”)पारदः । इति मेदिनी ॥
 (“तत्र रसप्राधान्य-माह ।अल्पमात्रोपयोगित्वादरुचेरप्रसङ्गतः ।क्षिप्रमारोग्यदायित्वादौषधेभ्योऽधिको रसः ॥
साध्येषु भेषजं सर्व्वमीरितं तत्त्ववेदिना ।असाध्येष्वपि दातव्यो रसोऽतः श्रेष्ठ उच्यते ॥
हतो हन्ति जराव्याधिं मूर्च्छितो व्याधिघातकः ।वङ्गः खेचरतां धत्ते कोऽन्यः सूतात् कृपाकरः ॥
”अथ रसपर्य्यायमाह ।“रसेन्द्रः पारदः सूतः सूतराजश्च सूतकः ।शिवतेजो रसः सप्त नामान्येवं रसस्य तु ॥
”मतान्तरम् ।“शिवबीजं रसः सूतः पारदश्च रसेन्द्रकः ।एतानि रसनामानि तथान्यानि यथा शिवे ॥
”यथा शिवे इत्यनेन शिवपर्य्यायाणामपि रस-वाचकत्वम् ॥
 * ॥
 अथ रसलक्षणम् ।“अन्तः सुनीलो बहिरुज्ज्वलो योमध्याह्नसूर्य्यप्रतिमप्रकाशः ।शस्तोऽथ धूम्रः परिपाण्डरश्चचित्रो न योज्यो रसकर्म्मसिद्धौ ॥
”नागो वङ्गो मलो वह्निश्चाञ्चल्यञ्च विषं गिरिः ।असह्याग्निर्महादोषा निसर्गाः पारदे स्थिताः ॥
व्रणं कुष्ठं तथा जाड्यं दाहं वीर्य्यस्य नाशनम् ।मरणं जडतां स्फोटं कुर्व्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ॥
तस्माद्रसस्य संशुद्धिं विदध्याद्भिषजां वरः ।शुद्धोऽयममृतं साक्षाद्दोषयुक्तो रसो विषम् ॥
”“शतं पञ्चाशतं वापि पञ्चविंशद्दशैव च ।पञ्चैकं वा पलञ्चैव पलार्द्धं कर्षमेव च ॥
कर्षान्न्यूनो न कर्त्तव्यो रससंस्कार उत्तमः ।प्रयोगेषु च सर्व्वेषु यथालाभं प्रकल्पयेत् ॥
शुभेऽह्नि विष्णुं परिचिन्त्य कुर्य्यात्सम्यक्कुमारीवटुकार्च्चनञ्च ।सुलोहपाषाणसमुद्भवेऽस्मिन्दृढे च वेदाङ्गुलिगर्भमात्रे ॥
सुतप्तखल्वे निजमन्त्रयुक्तांविधाय रक्षां स्थिरसारबुद्धिः ।अनन्यचित्तः शिवभक्तियुक्तःसमाचरेत् कर्म्मरसस्य तज्ज्ञः ॥
”“अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यश्च ।सर्व्वतः सर्व्वसर्व्वेभ्यो नमस्ते रुद्ररूपिभ्यः ॥
”इति रक्षामन्त्रः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
 विस्तृतविवृतिरस्य पारदशब्देऽभिहिता ॥
शिरालसः । तत्पर्य्यायो यथा,  --“कपिनामा कपितैलं कृत्रिमं कपिलश्चलः ।तुरुष्को मुक्तिमुक्तश्च पिण्डातेः सिह्लको रसः ॥
”हिङ्गुलम् ॥
 तत्पर्य्यायो यथा,  --“रक्तं मर्कटशीर्षञ्च हिङ्गुलं दरदो रसः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“रस आस्वादनस्नेहनयोः”@} 2 अदन्तः। 
 ‘शब्दे शपि रसेत्,  स्नेहास्वादयो रसयेद्रसेः।’ 3 इति देवः। 
 रसकः सिका,  रिरसयिषकः-षिका
   रसयिता-त्री,  रिरसयिषिता-त्री
   4 रसयन्-न्ती,  रिरसयिषन्-न्ती
   रसयिष्यन्-न्ती-ती,  रिरसयिषिष्यन्- न्ती-ती
   रसयमानः,  रिरसयिषमाणः,  रसयिष्यमाणः,  रिरसयिषिष्यमाणः,  सुरः-सुरसौ-सुरसः
   रिरसयिट्-यिषौ-यिषः,  रसितम्-तः,  रिरसयिषि- तम्-तः-तवान्
   5 रसः,  विरसः,  सुरसः,  सुरसी,  रिरसयिषुः
   रसयि- तव्यम्,  रिरसयिषितव्यम्
   रसनीयम्,  रिरसयिषणीयम्
   रस्यम्,  रिरसयिष्यम्,  ईषद्रसः-दूरसः-सुरसः
   रस्यमानः,  रिरसयिष्यमाणः,  रसः,  रिरसयिषः,  रसयितुम्,  रिरसयिषितुम्
   रसना,  रिरसयिषा,  रसनम्,  रिरसयिषणम्,  रसयित्वा,  रिरसयिषित्वा
   6 प्ररसय्य,  प्ररिरसयिष्य,  रसम् २,  रसयित्वा २,  रिरसयिषम् २,  रिरसयिषित्वा २
   इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१३८५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९३१। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १९३)
 04 =>
  [[आ। ‘देवौघे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ।।’ धा। का। ३। ६२।]]
 05 =>
  [[१। रस्यन्ते आस्वाद्यन्तेऽनेन इति ‘एरच्’ (३-३-५६) इति अचि रूपम्। घञ् वा इति केचित्।]]
 06 =>
  [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-१६) इति णेरयादेशः।]]

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.