रस (rasa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 रस m.
  (-सः)
	 1. Flavour,  taste,  viz:--sweet,  salt,  pungent,  bitter,  sour, 
and astringent.
	 2. Taste,  sentiment,  emotion,  as an object of poe-
try or composition
 eight sentiments are usually enumerated,  viz:--
Sringāra or love,  Hāsya or mirth,  Karuṇa or tenderness,  Raudra
or anger,  Bīra or heroism,  Bhayānaka or terror,  Bibhatsa or
disgust,  and Adbhuta or surprise
 Śānta,  tranquility or content
or Bātsalya,  paternal tenderness,  is sometimes considered as the
ninth.
	 3. Affection of the mind,  passion. 
	 4. Juice,  exudation,  a
fluid,  a liquid,  or liquified substance.
	 5. Poison. 
	 6. Semen virile.
7. Water.
	 8. The primary or essential juice or fluid of the body, 
whence blood,  serum,  sweat,  &c. are supposed to be engendered
it corresponds best with chyle,  but is probably of a fanciful
nature.
	 9. Gum myrrh.
	 10. Quicksilver,  from its being a semi-fluid
metal,  and according to certain alchemical notions possessed of
supernatural power over the juices of the body,  &c.
	 11. A mineral
or a metallic salt,  as sulphur,  borax,  talc,  blue or green vitriol, 
&c.
 they are however usually called Upa or inferior Rasas.
	 f.
 
(-सा)
	 1. The earth.
	 2. The tongue.
	 3. A plant,  commonly Ākanādi.
(Cissampelos hexandra.)
	 4. A sort of grain,  (Panicum italicum. )
5. The frankincense-tree,  (Boswellia thurifera)
	 6. The grape.
	 7. A
medical drug,  commonly Kākoli.
 E.
  रस् to taste,  to love,  aff.
   अच ।

Capeller Eng

English

 र॑स m.
  the sap or juice of plants and fruits,  fluid,  liquid
i.g.
  ,  poet.  = water
 the best or finest or strongest part of anything, 
its essence or bloom
 taste or the organ of taste,  relish or inclination
for,  desire
of (loc.  ±उपरि or —°),  any object of taste or
enjoyment
 pleasure,  charm,  beauty
 feeling,  sentiment,  affection
style,  character (esp.    of a work of art). —f.  रसा॑ moisture, 
humidity,  N.
  of a river & a mythol. stream
 the lower world,  hell.

Yates

English

 रस (सः) 1.
m.
  Flavour
 juice
 mercury.
f.
  The earth
 tongue
 a grape.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	 soup
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	 sentiment
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  species of amaranth
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  disposition of the heart or mind
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  primary juice called chyle
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  any mixture
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  aroma
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  marrow
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  tongue
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  feeling or sentiment prevailing in it
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  sauce
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  condiment
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  nectar
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  juice of the sugar-cane
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  spice
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  draught
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  quicksilver
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  any object of taste
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  fluid
रस 	-	 rasa 	-	 m.
  	-	  melted butter

 
   रस  rasa m.
   potion   
   पानक  pAnaka m.
 n.
   potion    
   दिव्यौषध  divyauSadha n.
   magical potion   
   निगद  nigada m.
 n.
   particular potion    
   विषरस  viSarasa m.
   poisoned draught or potion   
   कषाय  kaSAya m.
 n.
   any healing or medicinal potion    
   कृताञ्जलि  kRtAJjali m.
   shrub used in medicine and in magical potions     
            

 
   रस  rasa m.
   aroma   
   गन्ध  gandha m.
   aroma    
   धूप  dhUpa m.
   aroma   
   सुगन्धीय  sugandhIya adj.
   aromatic   
   कषाय  kaSAya adj.
   aromatic  
   तिक्त  tikta adj.
  ppp.  aromatic   
   यवन  yavana m.
   olibanum  [ aromatic gum resin obtained from various Arabian or East African trees ]  
   चूर्ण  cUrNa m.
   aromatic powder   
   वचा  vacA f.
   kind of aromatic root  
   षड्ग्रन्था  SaDgranthA f.
   kind of aromatic root   
   इभोषणा  ibhoSaNA f.
   kind of aromatic plant  
   वंशिका  vaMzikA f.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]   
   काष्ठागुरु  kASThAguru m.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]  
   भृङ्गज  bhRGgaja m.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]   
   वनमाय  vanamAya m.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]  
   वरद्रुम  varadruma m.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]   
   अगुरु  aguru n.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]  
   अग्निकाष्ठ  agnikASTha n.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]   
   अनार्यज  anAryaja n.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]  
   कृमिजग्ध  kRmijagdha n.
   Agallochum or agarwood  [ aromatic resin embedded wood ]       

 
   रस  rasa m.
   elixir   
   रसायन  rasAyana n.
   elixir    
   आयुर्वर्धन  Ayurvardhana n.
   elixir   
   रसायन  rasAyana n.
   elixir vitae   
   प्रीतिरसायन  prItirasAyana n.
   elixir of joy  
   सञ्जीवन  saJjIvana m.
   kind of elixir    
   कैशोरकगुग्गुलु  kaizorakaguggulu n.
   kind of elixir   
   युक्तरथ  yuktaratha n.
   sort of elixir    
   रसायनश्रेष्ठ  rasAyanazreSTha m.
   best of elixirs  
   रसायनकर  rasAyanakara adj.
   forming an elixir    
   रसायनिन्  rasAyanin adj.
   employing elixirs  
   सिद्धरसायन  siddharasAyana adj.
   possessing an elixir    
   रासायन  rAsAyana adj.
   relating to an elixir      
            

 
   रस  rasa m.
   elixir    
   रसायन  rasAyana n.
   elixir     
   आयुर्वर्धन  Ayurvardhana n.
   elixir    
   रसायन  rasAyana n.
   elixir vitae    
   प्रीतिरसायन  prItirasAyana n.
   elixir of joy   
   सञ्जीवन  saJjIvana m.
   kind of elixir     
   कैशोरकगुग्गुलु  kaizorakaguggulu n.
   kind of elixir    
   युक्तरथ  yuktaratha n.
   sort of elixir     
   रसायनश्रेष्ठ  rasAyanazreSTha m.
   best of elixirs   
   रसायनकर  rasAyanakara adj.
   forming an elixir     
   रसायनिन्  rasAyanin adj.
   employing elixirs   
   सिद्धरसायन  siddharasAyana adj.
   possessing an elixir     
   रासायन  rAsAyana adj.
   relating to an elixir     

Wilson

English

 रस r. 1st cl. (रसति) To sound. r. 10th cl. (रसयति)
1 To taste,  to relish.
2 To love,  to regard.

 रस
m.
  (-सः)
1 Flavour,  taste,  as sweet,  salt,  pungent,  bitter,  sour,  and astringent.
2 Taste,  sentiment,  emotion,  as an object of poetry or composition
 eight
sentiments are usually enumerated,  Śṛṅgāra or love,  Hāsya or mirth, 
Karuṇā or tenderness,  Raudra or anger,  Vīra or heroism, 
Bhayānaka or terror,  BIbhatsA or disgust,  and Adbhuta or surprise:
Śānta,  tranquillity or content,  or Vātsalya,  paternal tenderness,  is
sometimes considered as the ninth.
3 Affection of the mind,  passion. 
4 Juice,  exudation,  a fluid,  a liquid,  or liquified substance.
5 Poison. 
6 Semen virile.
7 Water.
8 The primary or essential juice or fluid of the body,  whence blood,  serum, 
sweat,  &c. are supposed to be engendered
 it corresponds best with chyle,  but is
probably of a fanciful nature.
9 Gum myrrh.
10 Quicksilver,  from its being a semi-fluid metal,  and according to certain
alchymical notions possessed of supernatural power over the juices of the body, 
&c.
11 A mineral or a metallic salt,  as sulphur,  borax,  talc,  blue or green
vitriol,  &c.
 they are however usually called Upa or inferior Rasas.
f.
 
(-सा)
1 The earth.
2 The tongue.
3 A plant,  commonly Aknadhi,  (Cissampelos hexandra.)
4 A sort of grain,  (Panicum italicum. )
5 The frankincense tree,  (Boswellia thurifera.)
6 The grape.
7 A medical drug,  commonly Kākoli.
E.
  रस to taste,  to love,  &c.,  aff.
   अच्.

Apte

English

रसः [rasḥ],  [रस्-अच्]

Sap,  juice (of trees)
 इक्षुरसः,  कुसुमरसः &c.
 

A liquid,  fluid
 यष्टव्यं पशुभिर्मुख्यैरथो बीजै रसैरिति Mb.
 *  14.91.21
 न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र Ku.*
  1.7.

Water
 सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.*
  1.18
 Bv.*
  2.144.

Liquor,  drink
 Ms.*
  2.177.

A draught,  potion. 

Taste,  flavour,  relish (fig.  also) (considered in Vaiś. phil.
  as one of the 24 gunas
 the rasas are six
 कटु,  अम्ल,  मधुर,  लवण,  तिक्त and कषाय)
 परायत्तः प्रीतेः कथ- मिव रसं वेत्तु पुरुषः Mu.*
  3.4
 U.*
  2.2.

A sauce,  condiment, 

An object of taste
 मनो बबन्धान्यरसान् विलङ्ध्य सा R.*
  3.4.

Taste or inclination for a thing,  liking,  desire
 रसवर्जं रसो$प्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते Bg.*
  2.59
 इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति Me.*
  114.

Love,  affection
 जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः U.*
  1.39
 प्रसरति रसो निर्वृतिघनः 6.11 'feeling of love'
 रसादृते V.*
  2.21
 Ku.*
  3.37.

Pleasure,  delight,  happiness
 चिरात्सुतस्पर्श- रसज्ञतां ययौ R.*
  3.26.

Charm,  interest,  elegance,  beauty.

Pathos,  emotion,  feeling.

(In poetic compositions) A sentiment
 नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति
 K. P.*
   1. (The rasas are usually eight: शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । भीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ but sometimes शान्तरस is added
 thus making the total number 9
 निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः K. P.*
   4
 sometimes a tenth,  वात्सल्यरस,  is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition,  but,  according to Viśvanātha,  they constitute the very essence of poetry
 वाक्यं रसात्मकं काव्यम् S. D.*  3.).

Essence,  pith,  best part
 ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसःMb. *  12.24.9.

A constituent fluid of the body.

Semen virile.

Mercury.

A poison,  poisonous drink
 as in तीक्ष्णरस- दायिनः
 रसविधानकौशलैः Dk.*
  2.8.

Any mineral metallic salt.

Juice of the sugar-cane.

Milk.

Melted butter.

Nectar
 मयः कूपरसे$क्षिपत् Bhāg.*
  7.1.59-6.

Soup,  broth.

A symbolical expression for the number 'six'.

Green onion. 

Myrrh.

Gold.

A metal in a state of fusion. 

See रसातल
 अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् Mb.
 *  12.347.67.

The tongue (as the organ of taste)
 वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशम् Bhāg.*
  8.2.27
 जितं सर्वं जिते रसे 11.8.21.

(With Vaiṣṇavas.) Disposition of the heart or mind (the five Rasas are शान्ति,  दास्य,  साख्य,  वात्सल्य and माधुर्य). Comp.
   -अग्रजम् an ointment prepared from the calx of brass. -अञ्जनम् vitriol of copper,  a sort of collyrium.  -अधिक a.
 

tasty.

abounding in pleasures,  splendid
 Ś.*
  7.2 (v. l. ). (-कः) borax.

अन्तरम् a different taste.

different feelings or sentiments. -अभिनिवेशः intentness of affection. 

अम्लः a kind of sorrel.

sour sauce.

अयनम् an elixir of life (elixir vitæ),  any medicine supposed to prolong life and prevent old age
 निखिलरसायनमहितो गन्धेनोग्रेण लशुन इव R. G.

(fig. ) serving as an elixir vitæ,  i. e.  that which gratifies or regales
 आनन्दनानि हृदयैकरसायनानि Māl.
 6.8
 मनसश्च रसायनानि U.*
  1.37
 श्रोत्र˚,  कर्ण˚ &c.
 

alchemy or chemistry.

any medicinal compound.

butter-milk.

poison. 

long pepper.

(नः) an alchemist.

N.
  of Garuḍa.  ˚श्रेष्ठः mercury. (-नी f.
 )

a channel for the fluids of the body.

N.
  of several plants: गुडूची,  काकमाची,  महाकरञ्ज,  गोरक्षदुग्धा and मांसच्छदा. -आत्मक a.
 

consisting of juice or sentiment.

elegant,  beautiful.

having taste or flavour.

ambrosial
 रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः Ku.*
  5.22.

fluid,  liquid,  watery
 सोमो भूत्वा रसात्मकः Bg.*
  15.13.-आदानम् absorption of fluid,  suction.  -आधारः the sun. 

आभासः the semblance or mere appearance of a sentiment
 अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रसभावयोः S. D.

an improper manifestation of a sentiment. -आश्रयः a.
  embodying or representing sentiments.

आस्वादः tasting juices of flavours.

perception or appreciation of poetic sentiments,  a perception of poetical charm
 as in काव्यामृतरसास्वादः. -आस्वादिन् m.
  a bee. -आह्वः turpentine. -इक्षुः sugar-cane.

इन्द्रः mercury.

the philosopher's stone (the touch of which is said to turn iron into gold)
 ˚वेधजम्,  संजातम् the gold.-उत्तमम् milk.

(मः) quicksilver.

Phaseolus Mungo (Mar.  मूग).

milk.

उत्पत्तिः production of taste.

development of passion or sentiment.

generation of the vital fluids.

उद्भवम् a pearl.

vermilion. -उपलम् a pearl. -ऊनम् garlic
 also ऊनकः. -ओदनम् rice boiled in meat-broth. -कर्पूरम् sublimate of mercury. -कर्मन् n.
  preparation of quicksilver. -केसरम् camphor. -क्रिया the inspissation and application of fluid remedies. -गन्धः,  -न्धम् gum-myrrh.

गन्धकः myrrh.

sulphur.

गर्भम् =
  रसाञ्जन.

vermilion. -गुण a.
  possessing the quality of taste
 ज्योतिषश्च विकुर्वाणा- दापो रसगुणाः स्मृताः Ms.*
  1.78. -ग्रह a.
 

perceiving flavours.

appreciating or enjoying pleasures. (-हः) the organ of taste. -घन a.
  full of juice. -घ्नः borax.

जः sugar,  molasses.

an insect produced by the fermentation of liquids. -जम् blood. a.
   bred in fluids
 Ms.*
  11.143. -जातम् an ointment prepared from the calx of brass. -ज्ञ a.
 

one who appreciates the flavour or excellence of,  one who knows the taste of
 सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः U.*
  2.22.

capable of discerning the beauty of things.

(ज्ञः) a man of taste or feeling,  a critic,  an appreciative person,  a poet.

an alchemist.

a physician,  or one who prepares mercurial or other chemical compounds. (-ज्ञा) the tongue
 सखि मा जल्प तवायसी रसज्ञा Bv.*
  2.59
 (-रसज्ञता,  त्वम् means

poetical skill.

alchemy.

knowledge of flavours.

discrimination. ). -ज्ञानम् a branch of medical science.

ज्येष्ठः the sweet taste.

the love sentiment.-तन्मात्रम् the subtle element of taste. -तेजस् n.
  blood.

दः a physician
 Mb.
 *  12.121.45.

a spy who administers poison
 Kau. A.
 1.12. -द्राविन् a kind of citron.  -धातु n.
  quicksilver. -धेनुः a cow consisting of fruit-juice. -नाथः mercury. -नायकः N.
  of Sacute
iva. -निवृत्तिः loss of taste. -नेत्रिका red arsenic. -पाकजः molasses. -पाचकः a cook. -प्रबन्धः any poetical composition,  particularly a drama.  -फलः the cocoanut tree. -भङ्गः the interruption or cessation of a sentiment.-भवम् blood. -भस्मम् n.
  oxide of mercury. -भेदः a preparation of quicksilver. -मलम् impure excretions.-मातृका the tongue. -योगः juices mixed scientifically.

राजः,  लोहः =
  रसाञ्जन.

quick-silver. -वादः alchemy. -विक्रयः sale of liquors. -विद्धम् artificial gold.-शास्त्रम् the science of alchemy. -शोधनः borax. (-नम्) purification of mercury. -सरोरुहम् a red lotus.-सिद्ध a.
 

accomplished in poetry,  conversant with sentiments
 जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः Bh.*
  2.24.

skilled in alchemy. -सिद्धिः f.
  skill in alchemy.-सिन्दूरम् a cinnabar made of zinc,  mercury,  blue vitriol and nitre. -स्थानम् vermilion. 

Apte 1890

English

 रसः [रस्-अच्] 1 Sap,  juice (of trees)
 इक्षुरसः,  कुसुमरसः &c. 
2 A liquid,  fluid
 Ku. 1. 7. 
3 Water
 सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हिरसं रविः R. 1. 18
 Bv. 2. 144. 
4 Liquor,  drink
 Ms. 2. 177. 
5 A draught,  potion. 
6 Taste,  flavour,  relish (fig. also) (considered in Vaiś. phil. as one of the 24 guṇas
 the rasas are six
 कटु,  अम्ल,  मधुर,  लवण,  तिक्त and कवाय)
 परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्तुपुरुषः Mu. 3. 4
 U. 2. 2. 
7 A sauce,  condiment. 
8 An object of taste
 R. 3. 4. 
9 Taste or inclination for a thing,  liking,  desire
 इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवंति Me. 112. 
10 Love,  affection
 जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः U. 1. 39
 प्रसरति रसो निर्वृतिघनः 6. 11 ‘a feeling of love’
 रमादृते V. 2. 21
 Ku. 3. 37. 
11 Pleasure,  delight,  happiness
 R. 3. 26. 
12 Charm,  interest,  elegance,  beauty. 
13 Pathos,  emotion,  feeling. 
14 (In poetic compositions) A sentiment
 नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति K. P. 1. (The rasas are usually eight: 
शृंगारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यं रसाः स्मृताः,  but sometimes शांतरस is added thus making the total number 9
 निर्वेदस्थायिभावोस्ति शांतोपि नवमो रसः K. P. 4
 sometimes a tenth,  वात्सल्यरस,  is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition,  but,  according to Viśvanātha,  they constitute the very essence of poetry
 वाक्यं रसात्मकं काव्यं S. D. 3.). 
15 Essence,  pith,  best part. 
16 A constituent fluid of the body. 
17 Semen virile. 
18 Mercury. 
19 A poison,  poisonous drink
 as in तीक्ष्णरसदायिनः 
20 Any mineral metallic salt. 
21 Juice of the sugar-cane. 
22 Milk. 
23 Melted butter. 
24 Nectar. 
25 Soup,  broth. 
26 A symbolical expression for the number ‘six’. 
27 The tongue. 
28 Myrrh. 
29 Gold. 
30 A metal in a state of fusion 
Comp. 
अंजनं vitriol of copper,  a sort of collyrium. 
अधिक a. {1} tasty,  {2} abounding in pleasures,  splendid
 Ś. 7. 20. (
कः) borax. 
अंतरं {1} a different taste. {2} different feelings or sentiments. 
अभिनिवेशः intentness of affection. 
अम्लः {1} a kind of sorrel. {2} sour sauce. 
अयनं {1} an elixir of life (elixir vitæ),  any medicine supposed to prolong life and prevent old age
 निखिलरसायनमहितो गंधेनोग्रेण लशुन इव R. G. {2} (fig.) serving as an elixir vitæ,  i. e. that which gratifies or regales
 आनंदनानि हृदयैकरसयनानि Māl. 6. 8
 मनसश्च रसायनानि U. 1. 37
 श्रोत्र°,  कर्ण° &c. {3} alchemy or chemistry. {4} any medicinal compound. {5} butter-milk. {6} poison. {7} long pepper. (
नः) {1} an alchemist. {2} N. of Garuḍa. °श्रेष्ठः mercury. (
नी f.) {1} a channel for the fluids of the body. {2} N. of several plants: 
गुडूची,  काकमाची,  महाकरंज,  गोरक्षदुग्धा,  and मांसच्छदा. 
आत्मक a. {1} consisting of juice or sentiment. {2} elegant,  beautiful. {3} having taste or flavour. {4} ambrosial
 Ku. 5. 22. {5} fluid,  liquid. 
आदानं absorption of fluid,  suction. 
आधारः the sun 
आभासः {1} the semblance or mere appearance of a sentiment. {2} an improper manifestation of a sentiment. 
आश्रय a. embodying or representing sentiments. 
आस्वादः {1} tasting juices or flavours. {2} perception or appreciation of poetic sentiments,  a perception of poetical charm
 as in काव्यमृतरसास्वादः. 
आस्वादिन् m. a bee. 
आह्वः turpentine. 
इंद्रः {1} mercury. {2} the philosopher's stone (the touch of which is said to turn iron into gold). 
उत्तमं milk. 
उद्भवं {1} a pearl. {2} vermilion. 
उपलं a pearl. 
ऊतं garlic. 
कर्पूरं sublimate of mercury. 
कर्मन् n. preparation of quicksilver. 
केसरं camphor. 
गंधः 
धं gummyrrh. 
गंधकः {1} myrrh. {2} sulphur. 
गर्मं {1} = रसांजन. {2} vermilion. 
ग्रह a. {1} perceiving flavours. {2} appreciating or enjoying pleasures. (
हः) the organ of taste. 
घ्नः borax. 
जः {1} sugar,  molasses. {2} an insect produced by the fermentation of liquids. 
जं blood. 
ज्ञ a. {1} one who appreciates the flavour or excellence of,  one who knows the taste of
 सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः U. 2. 22. {2} capable of discerning the beauty of things. (
ज्ञः) {1} a man of taste or feeling,  a critic,  an appreciative person,  a poet. {2} an alchemist. {3} a physician,  or one who prepares mercurial or other chemical compounds. (
ज्ञा) the tongue
 Bv. 2. 59. (रसज्ञता-त्वं means {1} poetical skill. {2} alchemy. {3} knowledge of flavours. {4} discrimination). 
ज्येष्ठः {1} the sweet taste. {2} the love sentiment. 
तेजस् n. blood. 
दः a physician. 
धातु n. quicksilver. 
नाथः mercury. 
नायकः N. of Śiva. 
नेत्रिका red arsenic. 
पाकजः molasses. 
पाचकः a cook. 
प्रबंधः any poetical composition,  particularly a drama. 
फलः the cocoa-nut tree. 
भंगः the interruption or cessation of a sentiment. 
भवं blood. 
भस्मन् n. oxide of mercury. 
मलं impure excretions. 
मातृका the tongue. 
योगः juices mixed scientifically. 
राजः,  
लोहः {1} = रसांजन. {2} quick-silver. 
विक्रयः sale of liquors. 
शास्त्रं the science of alchemy. 
शोधनः borax. (
नं) purification of mercury. 
सिद्ध a. {1} accomplished in poetry,  conversant with sentiments
 जयंति ते सुकृतितः रससिद्धाः कवीश्वराः Bh. 2. 24. {2} skilled in alchemy. 
सिद्धिः f. skill in alchemy. 
सिंदूरं a cinnabar made of zinc,  mercury,  blue vitriol,  and nitre. 
स्थानं vermilion. 

Monier Williams Cologne

English

 र॑स m.
  (ifc.  f(आ). ) the sap or juice of plants,  juice of fruit,  any liquid or fluid,  the best or finest or prime part of anything,  essence,  marrow,  RV.
   &c.
   &c.
  

 water,  liquor,  drink,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 juice of the sugar-cane,  syrup,  Suśr.
 

 any mixture,  draught,  elixir,  potion,  R.
 
 BhP.

 melted butter,  L.
 

 (with or scil.
  गवाम्) milk,  MBh.
  

 (with or scil.
  विषस्य) poison,  Daś.
 
 Rājat.
 

 nectar,  L.
 

 soup,  broth,  L.
 

 a constituent fluid or essential juice of the body,  serum,  (esp.  ) the primary juice called chyle (formed from the food and changed by the bile into blood),  ib.

 mercury,  quicksilver (sometimes regarded as a kind of quintessence of the human body,  else where as the seminal fluid of Śiva),  Sarvad.
 

 semen virile,  RV.
   i,  105,  2

 myrrh,  L.
 

 any mineral or metallic salt,  Cat.
 

 a metal or mineral in a state of fusion (cf.   उप-,  महा-र्°)

 gold,  L.
 

 Vangueria Spinosa,  L.
 

 a species of amaranth,  L.
 

 green onion,  L.
 

 resin,  L.
 

 =
  अमृत,  L.
 

 taste,  flavour (as the principal quality of fluids,  of which there are 6 original kinds,  viz. मधुर,  sweet
 अम्ल,  sour
 लवण,  salt
 कटुक,  pungent
 तिक्त,  bitter
 and कषाय,  astringent
 sometimes 63 varieties are distinguished,  viz. beside the 6 original ones,  15 mixtures of 2,  20 of 3,  15 of 4,  6 of 5,  and 1 of 6 flavours),  ŚBr.
   &c.
   &c.
  

 N.
  of the number ‘six’,  VarBṛS.
 
 Śrutab.
 

 any object of taste,  condiment,  sauce,  spice,  seasoning,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 the tongue (as the organ of taste),  BhP.
  

 taste or inclination or fondness for (loc.   with or scil.
  उपरि,  or comp. ),  love,  affection,  desire,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 charm,  pleasure,  delight,  ib.

 (in rhet.) the taste or character of a work,  the feeling or sentiment prevailing in it (from 8 to 10 Rasas are generally enumerated,  viz. शृङ्गार,  love
 वीर,  heroism
 बीभत्स,  disgust
 रौद्र,  anger or fury
 हास्य,  mirth
 भयानक,  terror
 करुण,  pity
 अद्भुत,  wonder
 शान्त,  tranquillity or contentment
 वात्सल्य,  paternal fondness
 the last or last two are sometimes omitted
 cf.
   under भाव),  Bhar.
 
 Daśar.
 
 Kāvyād. &c.
  

 the prevailing sentiment in human character,  Uttarar.
 
 Rājat.

 (with Vaiṣṇavas) disposition of the heart or mind,  religious sentiment (there are 5 Rasas or Ratis forming the 5 degrees of भक्ति,  q.v.,  viz. शान्ति,  दास्य,  साख्य,  वात्सल्य,  and माधुर्य),  W.
 

 a kind of metre,  Piṅg.
 

 N.
  of the sacred syllable,  ‘Om’,  ŚāṅkhGṛ.
 

 the son of a Niṣāda and a Śanakī,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 रस,  अस्,  m. (perhaps connected with rt. रम्), 
the sap or juice of plants,  juice of fruit
 juice of the
sugar-cane,  syrup
 (metaphorically) the best or finest
or prime part of anything,  essence,  marrow
 any
liquid or fluid,  (गवां रसः,  milk),  water,  liquor, 
drink
 milk
 melted butter
 any mixture,  draught, 
elixir,  potion
 nectar
 poison,  poisonous drink
soup,  broth
 a constituent fluid or essential juice of
the body,  serum,  (especially) the primary juice called
chyle (formed from the food and changed by the
bile into blood)
 mercury,  quicksilver (sometimes
regarded in philosophical works as a kind of quint-
essence of the human body or as possessing some
supernatural power over its juices
 elsewhere regarded
as the seminal fluid of Śiva)
 semen virile
 taste, 
savour,  flavour,  relish,  (the six principal tastes are said
to be मधुर,  अम्ल,  लवण,  कटुक,  तिक्त,  and
कषाय,  q.q. v.v.)
 a symbolical expression for the
number six
 anything used to give relish,  a condi-
ment,  sauce,  spice,  seasoning
 the organ or instrument
of taste,  the tongue
 taste or inclination for anything, 
appetite,  enjoyment of anything,  love,  affection, 
desire
 anything that stimulates enjoyment,  pleasure, 
charm,  grace,  elegance,  beauty,  sweetness,  spirit,  wit
taste,  style,  character (of a work)
 taste,  sentiment, 
feeling,  emotion,  pathos,  affection,  passion,  dispo-
sition,  (in dramatic composition ten Rasas are enu-
merated,  viz. शृङ्गार,  love
 वीर,  heroism
 बी-
भत्स,  disgust
 रौद्र,  anger or fury
 हास्य, 
mirth
 भयानक,  terror
 करुण,  pity
 अद्भुत, 
wonder
 शान्त,  tranquillity or contentment
 वात्-
सल्य,  paternal fondness: according to some only
nine or eight are enumerated,  the last or last two
being omitted)
 myrrh
 any mineral or metallic salt
(as sulphur,  borax,  green vitriol,  &c.)
 a metal or
mineral in a state of fusion
 gold
 a kind of metre
consisting of four times seventy syllables
 = शब्द?
(आ),  f. moisture,  humidity (Ved.)
 N. of a river
(Ved.)
 a mythical stream supposed to flow round
the earth and the atmosphere (Ved.)
 the lower
world,  hell [cf. रसा-तल]
 the earth,  ground,  soil
the tongue
 N. of various plants,  Clypea Hernandi-
folia
 Boswellia Thurifera
 Panicum Italicuml
 a
vine or grape
 = काकोली
 (अम्),  n. myrrh
 milk
taste
 [cf. according to some,  Gr. δρόσος
 Lat. ros, 
ror-is (for ros-is)
 Lith. rassa
 Russ. rosa.]
—रस-कर्पूर,  अम्,  n. sublimate or muriate of
mercury (made with sulphur,  mercury,  and common
salt
 the crystals formed in the first operation are
sublimed a second time).
—रस-कर्मन्,  अ,  n. or
रस-कल्पना,  f. preparation of quicksilver,  any
process undergone by quicksilver.
—रस-कल्या-
णिनी-व्रत,  अम्,  n.,  N. of a particular ceremony
of the twenty-second chapter of the Bhaviṣyottara-
Purāṇa
 of the sixty-second chapter of the Matsya-
Purāṇa.
—रस-कुल्या,  f.,  N. of a river in Kuśa-
dvīpa.
—रस-केतु,  उस्,  m.,  N. of a prince.
—रस-
केसर,  अम्,  n. camphor.
—रस-कोमल,  अम्,  n.
a particular mineral.
—रस-क्रिया,  f. application of
fluid remedies or fomentations.
—रस-गन्ध,  अस्, 
अम्,  m. n. gum-myrrh.
—रस-गन्धक,  अस्,  m.
myrrh
 brimstone,  sulphur.
—रस-गर्भ,  अम्, 
n. a collyrium made from the juice of the Curcuma
Xanthorrhiza
 a mineral preparation,  vermilion.
—रस-ग्रह,  अस्,  आ,  अम्,  apprehending or per-
ceiving flavours,  having a taste for enjoyments,  ap-
preciating pleasures
 (अस्),  m. the organ of taste.
—रस-ग्राहक,  अस्,  इका,  अम्,  apprehending or
perceiving flavours,  sensible of flavour.
—रस-घ-
न,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. full of juice,  consisting entirely
of juice.
—रस-घ्न,  अस्,  m. borax.
—रस-चन्-
द्रिका,  f.,  N. of Śaṅkara's commentary on the
Abhijñāna-śakuntala.
—रस-चिन्तामणि,  इस्,  m.,  N.
of a medical work.
—रस-ज,  अस्,  आ,  अम्,  originating
in fluids,  produced from liquids
 proceeding from
chyle
 born in passion
 (अस्),  m. sugar,  molasses
any insect engendered by the fermentation of liquids
(अम्),  n. blood.
—रस-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  knowing
tastes,  discriminating or appreciating flavour or excel-
lence,  knowing what gives real enjoyment,  knowing
the true essence of things,  capable of discerning the
spirit or beauty of anything,  well versed in any know-
ledge
 (अस्),  m. a poet or man of discrimination, 
any writer who understands the Rasas
 an alchemist
who understands the magical properties of mercury
a physician
 a preparer of mercurial and chemical
compounds
 (आ,  अम्),  f. n. the tongue.
—रसज्ञ-
ता,  f. or रसज्ञ-त्व,  अम्,  n. knowledge of flavours
acquaintance with the true essence of things,  poetical
skill or taste
 alchemy
 discrimination,  skill,  expe-
rience.
—रस-ज्ञान,  अम्,  n. knowledge of tastes
(a branch of medical science).
—रस-ज्येष्ठ,  अस्, 
m. the first or best taste,  sweet taste,  sweetness
 the
sentiment of love.
—रस-तन्मात्र,  अम्,  n. the
subtile element or rudiment of taste.
—रस-तम, 
अस्,  m.,  Ved. the juice of all juices,  best juice,  essence
of essences.
—रस-तरङ्गिनी,  f.,  N. of a treatise
on poetical sentiment or pathos by Bhānu-datta
 of
another work.
—रस-तस्,  ind. according to taste or
flavour.
—रस-ता,  f. or रस-त्व,  अम्,  n. fluidity, 
juiciness,  the being chyle,  state of chyle.
—रस-
तेजस्,  अस्,  n. ‘strength of the chyle, ’ blood.
—रस-
द,  अस्,  आ,  अम्,  emitting juice or sap,  emitting resin
(अस्),  m. ‘giver of fluids or mixtures, ’ a physician.
—रस-दर्पण,  अस्,  m. ‘mirror of the Rasas, ’
N. of a medical work.
—रस-दालिका,  f. a kind of
sugar-cane.
—रस-दीपिका,  f. ‘lamp of the Rasas, ’
N. of a medical work.
—रस-द्राविन्,  ई,  m. a kind
of citron (= मधुर-जम्बीर).
—रस-धातु, 
उ,  n. ‘fluid-metal, ’ quicksilver.
—रस-नाथ,  अस्, 
m. ‘chief of fluids, ’ quicksilver,  mercury.
—रस-
नायक,  अस्,  m. ‘leader or lord of quicksilver, ’ N. of
Śiva.
—रस-निवृत्ति,  इस्,  f. cessation or loss of
taste,  &c.
—रस-नेत्रिका,  f. realgar,  red arsenic.
—रसन्-तम,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. = रस-तम।
—रस-पद्धति,  इस्,  f.,  N. of a medical work.
—रस-पाक-ज,  अस्,  m. ‘produced by the cooking
of juices, ’ sugar.
—रस-पाचक,  अस्,  m. ‘cooker of
sauces or flavours, ’ a cook.
—रस-पारिजात,  अस्,  m.
‘the Pārijāta tree of Rasas, ’ N. of a work on medi-
cine.
—रस-पुष्प,  अम्,  n. a particular preparation
of mercury,  a kind of muriate formed by subliming
in close vessels a mixture of sulphur,  mercury,  and
common salt.
—रस-प्रदीप,  अस्,  m. ‘lamp of
the Rasas, ’ N. of a work on medicine
 of a work
on rhetoric.
—रस-प्रबन्ध,  अस्,  m. ‘connection
of Rasas, ’ any poetical composition,  (especially) a
drama.
—रस-फल,  अस्,  m. a cocoa-nut tree (the
fruit of which contains a fluid).
—रस-बन्धन, 
अम्,  n. (probably) a particular part of the intestines.
—रस-बोध,  अस्,  m. knowledge of taste (especially
in poetic composition).
—रस-भङ्ग,  अस्,  m. in-
terruption or cessation of passion or sentiment.
—रस-भव,  अम्,  n. ‘produced from chyle, ’
blood.
—रस-भस्मन्,  अ,  n. calx or oxide of
mercury.
—रस-भेद,  अस्,  m. a particular prepa-
ration of quicksilver.
—रस-भेदिन्,  ई,  इनी,  इ,  dis-
charging juice (said of fruits which burst with ripe-
ness).
—रस-भोजन,  अस्,  आ,  अम्,  feeding on
liquids or fluids
 (अम्),  n. an entertainment given to
Brāhmans in which they are feasted with the juice
of mangoes.
—रस-मञ्जरी,  f.,  N. of a treatise by
Bhānu-datta on the Rasas,  (describing the various
kinds of heroes and heroines,  their feelings,  passions, 
and peculiarities.)
—रस-मय,  अस्,  ई,  अम्,  formed
of juice or sap,  consisting of fluid,  juicy,  liquid
savoury
 consisting of quicksilver
 full of taste, 
delightful,  of great beauty,  charming.
—रस-मल, 
अम्,  n. the refuse of the juices (of the body),  impure
excretions.
—रस-महार्णव,  अस्,  m. ‘ocean of
Rasas, ’ N. of a work.
—रस-मतृका,  f. ‘mother
of taste, ’ the tongue.
—रस-मात्र,  अम्,  n. =
रस-तन्मात्र.
—रस-मूला,  f.,  N. of a Prākṛt
metre consisting of four times twenty-four instants.
—रस-यामल,  अम्,  n.,  N. of a medical work.
—रस-योग,  आस्,  m. pl. scientifically mixed juices
or prepared mixtures.
—रस-रत्न,  अम्,  n. ‘jewel
of Rasas, ’ N. of a medical work.
—रस-रत्न-
दीपिका,  f. and रस-रत्न-प्रदीप,  अस्,  m. and
रस-रत्न-हार,  अस्,  m. and रस-रत्नाकर
(°न-आक्°),  अस्,  m. and रस-रत्नावली (°न-आव्°), 
f. and रस-रहस्य,  अम्,  n.,  N. of various works
treating of the Rasas and of medicine.
—रस-
राज,  अस्,  m. ‘king of fluids, ’ quicksilver
 = रसाञ्-
जन.
—रस-राज-लक्ष्मी,  ईस्,  f. and रस-राज-
शङ्कर,  and रस-राजहंस,  अस्,  m.,  N. of three
medical works.
—रस-लेह,  अस्,  m. quicksilver.
—रस-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having juice or sap,  full of
juice,  juicy,  succulent
 tasteful,  sapid,  savoury,  luscious, 
well-seasoned,  well-flavoured,  strong
 containing the
essence (of anything)
 moist,  well-watered
 tasty, 
charming,  elegant,  graceful,  beautiful
 possessing
love and the other Rasas
 impassioned,  full of feel-
ing (in rhetoric applied to the poetical description of
inanimate objects as affected by emotions of love and
jealousy)
 spirited,  witty
 (अती),  f. a kitchen
 N.
of an erotic poem
 of a supplement to the Saṅ-
kṣipta-sāra by Jūmara-nandin.
—रसवत्-ता,  f.
juiciness,  savouriness,  sapidity
 tastefulness
 elegance, 
beauty,  gracefulness.
—रस-वर्ज,  अस्,  m. avoidance
of tastes or flavours.
—रस-वह,  अस्,  आ,  अम्,  bring-
ing or producing juice.
—रस-विक्रय,  अस्,  m. the
sale of stimulating juices or liquors.
—रस-विक्र-
यिन्,  ई,  m. syrup-seller,  liquor-seller,  a dealer in
essences or spices.
—रस-विद्,  त्,  त्,  त्,  knowing
tastes,  knowing or appreciating flavours,  having good
taste,  discriminating.
—रस-विशेष,  अस्,  m. a more
excellent juice or flavour.
—रस-शास्त्र,  अम्,  n. the
science of Rasas,  alchemy.
—रस-शोधन,  अस्,  m.
borax
 (अम्),  n. purification of quicksilver.
—रस-
सङ्ग्रह-सिद्धान्त,  अस्,  m.,  N. of a medical work.
—रस-सागर,  अस्,  m. ‘ocean of Rasas, ’ N. of a
work on medicine
 of a work on rhetoric.
—रस-
सार,  N. of a commentary on the second book of
the Kiraṇāvalī.
—रस-सिद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  brought
to perfection by means of quicksilver
 skilled in
alchemy
 well versed in or conversant with the
poetical Rasas,  accomplished in poetry.
—रस-सिद्-
धान्त-सागर and रस-सिन्धु and रस-सुधा-
कर and रस-सुधाम्भोधि (°धा-अम्°) and
रसाकर (°स-आक्°),  N. of various works on medi-
cine or on the Rasas.
—रस-सिद्धि,  इस्,  f. per-
fection attained by means of quicksilver,  knowledge
of the art of performing various chemical operations
with mercury which with certain mystical rites secure
health and wealth to the adept
 skill in alchemy.
—रस-सिन्दूर,  अम्,  n. a sort of factitious cin-
nabar made with zinc,  mercury,  blue vitriol,  and
nitre fused together.
—रस-स्थान,  अम्,  n. cin-
nabar or vermilion.
—रस-हृदय,  अम्,  n.,  N. of
a work on alchemy.
—रसा-खन,  अस्,  m. ‘digging
or scratching in the soil, ’ a cock.
—रसाग्रज (°स-
अग्°),  अम्,  n. = रसाञ्जन.
—रसाञ्जन (°स-अञ्°), 
अम्,  n. vitriol of copper or a sort of collyrium pre-
pared from it with the addition of Curcuma or
(according to some) from the calx of brass with
Amomum Anthorrhiza or (according to others) from
lead-ore.
—रसाढ्य (°स-आढ्°),  अस्,  आ,  अम्, 
abounding in juice or sap,  abounding in moisture
(अस्),  m. Spondias Mangifera.
—रसा-तल,  अम्,  n., 
N. of one of the seven hells or regions under the
earth,  (see पाताल)
 the lower world or hell in general, 
(not to be confounded with Naraka or the place of
punishment)
 N. of the fourth astrological mansion.
—रसात्मक (°स-आत्°),  अस्,  इका,  अम्,  having juice
or sap for its essence,  consisting of nectar
 having
the nature of liquid or fluid
 characterized by sapi-
dity or savour
 having taste or flavour
 having grace
or elegance for its essence,  elegant,  beautiful.
—र-
सादान (°स-आद्°),  अम्,  n. the taking or drawing
up of moisture,  drying up or absorption of fluid, 
sucking,  suction.
—रसाधार (°स-आध्°),  अस्,  m.
‘receptacle of fluids or moisture, ’ the sun.
—रसा-
धारण (°स-आध्°),  अम्,  n.,  Ved. retention of
moisture (by the sun's rays).
—रसाधिक (°स-
अध्°),  अस्,  आ,  अम्,  full of taste,  tasty,  elegant, 
abounding in enjoyments
 (अस्),  m. borax
 (आ),  f. a
species of plant.
—रसाधिपत्य (°सा-आध्°),  अम्, 
n. dominion over the lower world.
—रसाध्यक्ष
(°स-अध्°),  अस्,  m. a superintendent of liquors or
fluids.
—रसानुप्रदान (°स-अन्°),  अम्,  n.,  Ved.
the bestowing of moisture,  (according to Yāska one
of the functions of Indra.)
—रसान्तर (°स-अन्°), 
अस्,  m. another taste or flavour
 another pleasure or
enjoyment
 different passion or emotion,  change of
feeling or sentiment.
—रसा-पायिन्,  ई,  m. ‘drinking
with the tongue, ’ a dog.
—रसाभास (°स-आभ्°), 
अस्,  m. the semblance or mere appearance of senti-
ment,  a sentiment attributed to an inanimate object
the unsuitable manifestation of a sentiment.
—रसा-
भिनिवेश (°स-अभ्°),  अस्,  m. accession of sentiment, 
intentness of feeling or passion.
—रसाभिव्यञ्जिका
(°स-अभ्°),  f.,  N. of a commentary.
—रसाभ्यन्-
तर (°स-अभ्°),  अम्,  n. inside the waters.
—र-
सामृत (°स-अम्°) and रसामृत-सिन्धु and
रसाम्भोधि and रसाम्भो-निधि (°स-अम्°),  N.
of various medical works.
—रसाम्ल (°स-अम्°),  अस्, 
m. a kind of sorrel (= अमल-वेतस)
 vinegar made
from fruit
 sour sauce,  (especially) tamarind sauce
= वृक्षामल,  चुक्र.
—रसायन (°स-अय्°),  अस्, 
m. a particular drug used as a vermifuge (= विडङ्ग)
an alchemist
 N. of Garuḍa
 (ई),  f. a canal or chan-
nel for the fluids (of the body),  a vessel conveying
chyle,  a lacteal or absorbent vessel
 N. of various
plants,  = गुडूची,  काक-माची,  महा-करञ्ज,  गो-
रक्ष-दुग्धा,  मांस-च्छदा
 (अम्),  n. a medi-
cine supposed to prevent old age and prolong life, 
an elixir,  elixir vitæ
 any medicine or medicinal
compound
 alchemy,  chemistry,  the employment
of mercury as a remedy or for magical purposes
(according to native lexicographers also) buttermilk
poison
 long pepper (?).
—रसायन-फला,  f. Ter-
minalia Chebula or Citrina.
—रसायन-श्रेष्ठ, 
अस्,  m. ‘best of elixirs, ’ mercury.
—रसार्णव (°स-
अर्°) and रसालङ्कार (°स-अल्°),  अस्,  m. two works
on medicine.
—रसालय (°स-आल्°),  अस्,  m. the seat
or abode of the Rasas
 the seat of enjoyments
 (आस्), 
m. pl.,  N. of a people.
—रसावतार (°स-अव्°), 
अस्,  m.,  N. of a medical work.
—रसाश (°स-आश), 
अस्,  m. the drinking or consuming of liquors.
—र-
साशिन् (°स-आश्°),  ई,  इनी,  इ,  drinking or enjoying
liquids.
—रसाशिर् (°स-आश्°),  ईर्,  ईर्,  ईर्,  Ved. mixed
with juice or liquid,  (Sāy.) mixed with milk.
—र-
साश्वासा (°स-आश्°),  f. a kind of creeper (= पलाशी)।
—रसास्वाद (°स-आस्°),  अस्,  m. the sipping of juices.
or liquids
 the perception of enjoyment,  sense of
joy or pleasure.
—रसास्वादिन् (°स-आस्°),  ई,  इनी,  इ, 
tasting juice,  perceiving or apprehending flavours
(ई),  m. ‘juice-sipper, ’ a bee.
—रसाह्व (°स-आह्°), 
अस्,  m. turpentine,  the resin of Pinus Longifolia.
—रसेन्द्र (°स-इन्°),  अस्,  m. ‘chief of fluids or
metals, ’ quicksilver,  mercury
 the philosopher's stone
(the touch of which turns iron to gold).
—रसेन्द्र-
कल्प-द्रुम,  अस्,  m.,  N. of a work by Rāma-
kṛṣṇa treating of the preparation of mercury and
minerals or metals for medicinal uses.
—रसेन्द्र-
चिन्ता-मणि,  इस्,  m.,  N. of a similar work to the
above by Rāma-candra.
—रसेश्वर (°स-ईश्°),  अस्, 
m. ‘lord of fluids or metals, ’ mercury,  quicksilver
[cf. रसेन्द्र।]
—रसेश्वर-दर्शन,  अम्,  n. the
science of the application of mercury to various che-
mical and magical operations,  the doctrine of alchemy.
—रसेश्वर-सिद्धान्त,  अस्,  m.,  N. of a work
establishing the efficacy of mercury in alchemy.
—रसोत्तम (°स-उत्°),  अस्,  m. Phaseolus Mungo, 
= मुद्ग
 (अम्),  n. (?),  ‘best of liquids, ’ milk.
—रसोत्पत्ति (°स-उत्°),  इस्,  f. production of taste
or flavour
 development of passion or sentiment
generation of the vital fluids.
—रसोदधि (°स-उद्°), 
इस्,  m. ‘ocean of Rasas, ’ N. of a rhetorical treatise on
the Rasas.
—रसोद्भव (°स-उद्°),  अम्,  n. ‘pro-
duced in water, ’ a pearl.
—रसोपल (°स-उप्°),  अम्, 
n. ‘water-stone, ’ a pearl.
—रसोल्लास (°स-उल्°),  अस्, 
m. ‘the spontaneous evolution of the fluids (or juices
of the body,  without nutriment from without), ’ N.
of one of the eight Siddhis or states of perfection, 
(also written रसोल्लासा)
 springing up of desire, 
increase of longing (for anything).
—रसौकस् (°सा-
ओक्°),  आंसि,  n. pl. the habitations of the lower world
(आस्,  आस्,  अस्),  inhabiting the lower regions
 (आस्),  m.
an inhabitant of the lower world.

Macdonell

English

 रस ras-a,  m.
  [√ 2. ras],  sap,  juice (of plants),  🞄fruit-syrup
 fluid,  liquid
 water
 essence,  🞄pith (of anything)
 quicksilver
 potion,  🞄elixir
 poisonous draught
 taste,  flavour (as 🞄distinctive quality of fluids: six kinds are 🞄distinguished,  viz. sweet,  salt,  bitter,  sour,  🞄pungent,  astringent)
 object of taste
 organ 🞄of taste,  tongue
 relish,  inclination,  fondness 🞄or love for (lc. ± upari,  —°)
 desire
 affection
 🞄pleasure,  delight
 charm
 (flavour or keynote 🞄in poetry),  sentiment (eight Rasas are 🞄generally distinguished: love,  heroism,  disgust,  🞄wrath,  mirth,  terror,  pity,  wonder,  a 🞄ninth,  quietism,  and a tenth,  tenderness,  being 🞄sometimes added)
 prevailing sentiment in 🞄human character
 sacred syllable om. 

Benfey

English

 रस रस,  probably from रम्, 
 I. m.
 
 1. Taste (as sweet,  salt),  Pañc. 61,  11.
 2. Pleasure,  Utt. Rāmac. 146,  1
 en-
joyment,  Śāk. d. 179
 Pañc. ii. d. 175
charm,  Pañc. iv. d. 62.
 3. Inclination, 
Hit. iii. d. 115 (साहस-एकान्त-रस-अनु-
वर्तिन्,  adj.
  One who follows only his in-
clination to inconsiderate haste)
 love, 
Utt. Rāmac. 26,  2.
 4. Juice,  Man.  2, 
77
 liquid,  3,  159
 Śiś. 9,  46
 a dish, 
Vikr. 19,  1.
 5. Essence,  Hit. iv. d. 94
(
तद्-,  Its best).
 6. Condiment,  Hit. iii.
d. 56.
 7. Water.
 8. The essential
juice of the body,  whence blood,  etc., 
are supposed to be engendered.
 9.
Semen virile.
 10. Poison. 
 11. Gum
myrrh.
 12. Quicksilver.
 13. A mineral
substance,  as sulphur,  borax.
 14.
Taste,  sentiment,  emotion,  as an object
of poetry,  as love,  terror,  etc.,  Bhartṛ.
2,  21
 Rām.  1,  4,  7
 Pañc. v. d. 44
(? nine रसस् of music).
 15. Affection
of the mind,  Utt. Rāmac. 50,  8
 passion, 
Vikr. d. 36
 love,  Vikr. d. 40.
 II. f.
 
सा।
 1. A river of the lower regions, 
Chr. 297,  12 = Rigv. i. 112,  12.
 2. The
tongue.
 3. The earth.
 4. A grape.
 5. The name of several plants.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
  tasteless,  insipid.
अनु-,  m.
 
a secondary flavour,  Suśr. 1,  224,  13.
अन्न-,  m.
  the essential properties
of food,  Nal. 5,  37 (the knowledge of
them).
अमृत-, 
 I. m.
  the amṛta es-
sence,  the drink of immortality,  Bhartṛ.
3,  77 (
काव्य-,  poetical works which are
like the essence of amṛta).
 II. adj.
 ,  f.
 
सा,  having an amṛta-like juice,  Pañc.
248,  12.
इक्षु-,  m.
  the juice of the
sugar-cane,  Pañc. i. d. 411.
एह-, 
 I.
m.
  only pleasure,  Rām.  1,  9,  8.
 II.
adj.
 ,  f.
  सा। 1. pleased with one object
only,  ib. 2,  67,  20 (v. r. Gorr.). 2. un-
changed,  Utt. Rāmac. 102,  3. क-
नक-,  m.
  1. melted gold,  Śāk. 99,  15.
2. yellow orpiment.
काम-,  m.
  semi-
nation,  MBh. 1,  3812.
क्षुद्र-,  m.
 
honey,  Bhāg. P. 5,  13,  10.
गन्ध-, 
m.
  myrrh,  MBh. 5,  777.
गो-,  m.
  1.
milk,  MBh. 5,  1143. 2. buttermilk. 3.
coagulated milk. नीरस,  i. e.
निस्-,  adj.
 
1. sapless,  vain,  Vikr. d. 30. 2. insipid, 
Bhartṛ. 3,  16. 3. merciless, 
Utt. Rāmac. 117,  6. 4. charmless,  Pañc. iv.
d. 62. पिष्ट (vb. पिष्)-,  m.
  water
mixed with flour,  MBh. 1,  5186. प्र-
णिपात-,  m.
  the name of a spell,  Rām. 
1,  31,  5 Gorr.
यक्ष-,  m.
  spirituous
liquor. यथा-रस + म्,  adv. accord-
ing to the sentiments,  Mālav. 20,  20.
वि-, 
 I. adj.
  1. insipid. 2. painful, 
Utt. Rāmac. 157,  6.
 II. m.
  pain, 
Utt. Rāmac. 18,  9.
शृङ्गार-एक-,  adj.
  only
pleased with love,  Vikr. d. 9.
स-,  see
s.v.
सिद्ध-, 
 I. adj.
  mineral,  metallic.
 II. m.
  1. quicksilver. 2. an alchy-
mist.
सु-, 
 I. adj.
  1. well-flavoured.
2. sweet. 3. elegant.
 II. m.
  a plant, 
Vitex trifolia.
 III. f.
  सा,  and n.
  1. holy
basil. 2. the name of several plants.
 IV. f.
 
सा,  Durgā. स्व-,  m.
  1.
proper taste. 2. proper flavour. 3.
expressed juice. 4. sediment of oil.
स्वादु-,  f.
  सा,  1. the hog-plum.  2. a
grape. 3. vinous liquor.

Hindi

आनंद ब्याज, 

Apte Hindi

Hindi

रसः
पुं*
  - रस् + अच्
"सार,  (वृक्षों का) दूध,  रस,  इक्षुरसः कुसुमरसः आदि"

रसः
पुं*
  - -
"तरल,  द्रव"

रसः
पुं*
  - -
पानी

रसः
पुं*
  - -
"मदिरा,  शराब"

रसः
पुं*
  - -
"घूंट एक मात्रा,  खूराक"

रसः
पुं*
  - -
"चखना,  रस,  स्वाद (आलं* से भी)"

रसः
पुं*
  - -
"चटनी,  मिर्च मसाला"

रसः
पुं*
  - -
कोई स्वादिष्ट पदार्थ

रसः
पुं*
  - -
"किसी वस्तु के लिए स्वाद या रुचि,  पसन्दगी,  इच्छा "

रसः
पुं*
  - -
"प्रेम,  स्नेह,  "

रसः
पुं*
  - -
"आनन्द,  प्रसन्नता,  खुशी"

रसः
पुं*
  - -
"लावण्य,  अभिरुचि,  सौन्दर्य-लावण्य"

रसः
पुं*
  - -
"करुणरस,  भाव-भावना"

रसः
पुं*
  - -
काव्य रचनाओं में रस

रसः
पुं*
  - -
"सत्,  सार,  तत्त्व,  सर्वोत्तम भाग"

रसः
पुं*
  - -
शरीर के संघटक द्रव

रसः
पुं*
  - -
वीर्य

रसः
पुं*
  - -
पारा

रसः
पुं*
  - -
"विष,  जहरीला पेय"

रसः
पुं*
  - -
कोई भी खनिज या धातुसंबंधी लवण

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रस

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
तरल पदार्थ

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"सुरा, पेय"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"घूंट, मात्रा"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"स्वाद, रस"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
प्रेम

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"प्रेम, अनुराग"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"हर्ष, आमोद"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रस

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
"सत, अर्क"

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
वीर्य

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
पारा

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
विष

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
गन्ने का रस

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
पिघला हुआ मक्खन

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
अमृत

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रसा

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
हरा प्याज

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
सोना

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
छः की संख्या का प्रतीक

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
रसग्रहण करने का अंग जिह्वा

रसः
पुं*
  - रस्+अच्
पिघली हुई धातु

Shabdartha Kaustubha

Kannada

रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಿಡ ಮರ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಸಾರ
निष्पत्तिः - > रस (आस्वादने) - "घञ्" (३-३-१९)
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
प्रयोगाः - > "सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः"
उल्लेखाः - > रघु० १-१८
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾದರಸ
विस्तारः - > "रसस्तु पारदः सूतो हिङ्गुलो दारदो रसः" - वैज०
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ರವವಸ್ತು /ತಿಳಿಯಾದ ವಸ್ತು
प्रयोगाः - > न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः"
उल्लेखाः - > कुमा० २-७
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯ
प्रयोगाः - > "वर्जयेन्मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः"
उल्लेखाः - > मनु० २-१७७
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ /ನಂಜು
प्रयोगाः - > "अस्मत्प्रयुक्तैः तीक्ष्ण रसदायिभिः किमनुष्ठितम्"
उल्लेखाः - > मुद्रा० २
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಹ್ಲಾದ /ಸಂತೋಷ
प्रयोगाः - > "विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः"
उल्लेखाः - > उ० रा० १-३९
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಪೃಹೆ /ಇಚ್ಛೆ /ಅಭಿಲಾಷೆ
प्रयोगाः - > "इष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशी भवन्ति"
उल्लेखाः - > मेघ० २-४९
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಧುರ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಭೋಜ್ಯರಸಗಳು
विस्तारः - > ಮಧುರ,  ಆಮ್ಲ,  ಲವಣ,  ಕಟು,  ತಿಕ್ತ,  ಕಷಾಯ - ಇವು ಆರು ಭೋಜ್ಯ ರಸಗಳು.
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > (ವಿಭಾವ ಅನುಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರಿಭಾವಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಟವಾದ ರತಿ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾಯಿ ಭಾವಗಳುಳ್ಳ) ಶೃಂಗಾರ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ಅಥವಾ ಒಂಭತ್ತು ರಸಗಳು
विस्तारः - > "शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभस्तोऽद्भुत इत्यष्टौ रसाः शान्तास्तथा मतः ॥" - सा० द० ३-१८२
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧ್ವನಿ /ಶಬ್ದ /ಸದ್ದು
विस्तारः - > "क्ष्वेडो ध्वनो ध्वनिः कवः । कणिह्रादो रसो ध्रूणा" - वैज०
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಧರಸ /ರಕ್ತ ಬೋಳ
विस्तारः - > "प्राणो गन्धरसो रसः" - वैज०
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂಗಾರೆ ಗಿಡ
विस्तारः - > "मदने तु फणी रसः । पिण्डीतको मरुवकः" - वैज०
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಸುರು ಈರುಳ್ಳಿ
विस्तारः - > "पलाण्डुस्तु श्वेतकन्दो मुकुन्दकः । हरितेऽस्मिन् लतार्कः स्यात् फरुण्डो दुद्रुमो रसः" - वैज०
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದ ಸಾರ /ಮೈಯೊಳಗಿನ ರಸಿಕೆ /ಶರೀರದೊಳಗಿನ ಸಪ್ತ ಧಾತುಗಳಲ್ಲೊಂದು
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೀರ್ಯ /ರೇತಸ್ಸು
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೀರ್ಯ /ಪರಾಕ್ರಮ
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರುಚಿ /ಸವಿ
प्रयोगाः - > "स्वादनेन सुतनोरविचारात् ओष्ठतः समचरिष्ट रसोऽत्र"
उल्लेखाः - > माघ० १०-७
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುವರ್ಣ /ಚಿನ್ನ
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಮೃತ
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರೀತಿ
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತ್ರ /ಬಟ್ಟೆ
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೋಗ /ವ್ಯಾಧಿ
विस्तारः - > "रसो रागे विषे वीर्ये तिक्तादौ पारदे द्रवे । रेतस्यास्वादने हेम्नि निर्यासेऽमृतशब्दयोः" - वैज० "रसः स्वादे जले वीर्ये शृङ्गारादौ विषे द्रवे । चोले रोगे देहधातौ तिक्तादौ पारदेऽपि च" - हेम०
रस
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ /ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ
प्रयोगाः - > "रसो वै सः । रसः ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति"
उल्लेखाः - > श्रुतिः

L R Vaidya

English

 rasa {% m. %} 1. The juice of plants,  K.S.i.7
water,  सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R.i.18
liquor,  drink,  M.ii.177
poison
any mixture,  draught,  or elixir
an essential fluid of the body
quick-silver
semen
any mineral substance
the essence of any thing
taste,  flavour,  relish,  (considered to be one of the twenty four guṇas in Vaiśeshika philosophy
 the rasas are six in number
 See कटु II)
sauce,  condiment
taste for any thing,  desire,  इष्टे वस्तुन्युपचितरसा प्रेमराशीभवन्ति Megh.ii.49
love,  affection,  जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः Ut.i.
a poetic sentiment,  जयंति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः Bhartr.ii.24
 (in works on rhetoric,  usually eight sentiments are enumerated,  viz.,  शृंगारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः K.Pr.iv.
 but शांत,  वात्सल्य and भक्ति are sometimes added to these
 Rasa constitutes the essence of poetry in the opinion of most writers on rhetoric)
charm,  elegance,  beauty.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 रस m. (r. 2. रस् s. अ)
1) sapor,  gustus. N. 5. 38.
2) suc-
cus,  liquidum,  aqua.
3) animi affectus. UR. 28. 9. (Cf.
lith. rassà ros
 russ. rosa id.
 lat. ros,  ror-is e ros-is
 gr.
δϱόσος praefixo δ,  sicut in ἀνδϱός etc.)

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

रस
पु
रस,  जल,  हर्ष,  शृङ्गारादि,  पुष्पादिनिर्यास,  पारद,  विष
रसो जलं रसो हर्षो रसः शृङ्गारपूर्वकः ।
रसः पुष्पादिनिर्यासः पारदोऽपि रसो विषम् ॥ २४ ॥
verse 1.1.1.24
page 0002

विष
क्ली
विष,  पानीय,  अन्तकर,  रस
विषं पानीयमित्युक्तं विषमन्तकरो रसः ॥ ४९ ॥
verse 2.1.1.49
page 0011

Lanman

English

 rása,  m.
	—1a. the sap or juice of plants
(36^18),  and esp. of fruits
 fruit-syrup,  68^1
	—1b. fig. the best or finest or strongest
part of a thing,  its essence or flos,  44^7, 
83^3
	—1c. sap,  generalized,  fluid,  liquid
drink,  15^17
	—2a. taste (regarded as the
chief characteristic of a liquid)
	—2b.
taste,  i. e. relish for,  97^6
	—2c. object of
one's taste,  esp. that which pleases one's
taste,  e. g. the beauties (of a story),  56^11.

Kridanta Forms

Sanskrit

रस (र꣡स꣡ आस्वादनस्नेहनयोः - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  रसनम्
अनीयर् =  रसनीयः - रसनीया
ण्वुल् =  रसकः - रसिका
तुमुँन् =  रसयितुम्
तव्य =  रसयितव्यः - रसयितव्या
तृच् =  रसयिता - रसयित्री
क्त्वा =  रसयित्वा
ल्यप् =  प्ररसय्य
क्तवतुँ =  रसितवान् - रसितवती
क्त =  रसितः - रसिता
शतृँ =  रसयन् - रसयन्ती
शानच् =  रसयमानः - रसयमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  रस्
मूलधातुः:
   रस
धात्वर्थः:
  शब्दे
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  अकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  रसति

धातुः:
  रस्
मूलधातुः:
   रस
धात्वर्थः:
  आस्वादन-स्नेहनयोः
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  रसयति
अनुबन्धादिविशेषः:
  अदन्तः

धातुप्रदीपः

Sanskrit

रस  आस्वादन, स्नेहनयोः 
- रसयति  निरसयति  अन्यत्र रसति  374

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khu ba
१) कच २) काल ३) कुन्द ४) द्रवत्व ५) पुष्पक ६) बहुज ७) बीज ८) मण्ड ९) रस १०) रेतः ११) वीर्य १२) शुक्र १३) हिरण्य

dga' ba
१) अभिरत २) ३) आनन्द ४) आमोद ५) आराम ६) उदग्र ७) उद्विग्नप्राप्त ८) कान्त ९) कौतुक १०) चित्तोल्लास ११) तुष्ट १२) तुष्टि १३) तृष्णा १४) तोष १५) तोषण १६) धृति १७) नन्द १८) १९) नन्दन २०) नन्दिन् २१) प्रणय २२) प्रमद २३) प्रमुदिता २४) प्रमोद २५) प्रसाद २६) प्रामोद्य २७) प्रिय २८) प्रीति २९) प्रेमन् ३०) भक्त ३१) मदन ३२) मुदित ३३) मुदिता ३४) मोद ३५) रत ३६) रति ३७) रभस ३८) रमण ३९) रमति ४०) रम्य ४१) रस ४२) रसिक ४३) रहस् ४४) रामता ४५) रुचि ४६) शौण्ड ४७) संतुष्ट ४८) संतोष ४९) संभोग ५०) सुख ५१) स्पृहा ५२) हर्ष ५३) हृष्ट ५४) हृष्टि ५५)

ngang
१) निसर्ग २) रस

bcud skyes
रस

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीरभयानकाः ॥ २९४ ॥
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसा भावाः पुनस्त्रिधा ।
-wordlist-
 
रस (पुं),  शृङ्गार (पुंक्ली),  हास्य (पुं),  करुणा (स्त्री),  रौद्र (पुं),  वीर (पुं),  भयानक (पुं),  बीभत्स (पुं),  अद्भुत (पुं),  शान्त (पुं)

--source--
 
गुड इक्षुरसक्वाथः शर्करा तु सितोपला ॥ ४०२ ॥
सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृतिः पुनः ।
मत्स्यण्डी फाणितं चापि रसालायां तु भार्जिता ॥ ४०३ ॥
शिखरिण्यथ यूर्यूषो रसो दुग्धं तु सोमजम् ।
गोरसः क्षीरमूधस्यं स्तन्यं पुंसवनं पयः ॥ ४०४ ॥
-wordlist-
 
गुड (पुं),  ईक्षुरसक्वाथ (पुं),  शर्करा (स्त्री),  सितोपला (स्त्री),  सिता (स्त्री),  मधुधूलि (स्त्री),  खण्ड (पुंक्ली),  मत्स्यण्डी (स्त्री),  फाणित (क्ली),  रसाला (स्त्री),  मार्जिता (स्त्री),  शिखरिणी (स्त्री),  यू (पुं),  यूष (पुंक्ली),  रस (पुं),  दुग्ध (क्ली),  सोमज (क्ली),  गोरस (पुं),  क्षीर (पुंक्ली),  ऊधस्य (क्ली),  स्तन्य (क्ली),  पुंसवन (क्ली),  पयस् (क्ली)

--source--
 
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।
सप्तैव दश वैकेषां रोमत्वक्स्नायुभिः सह ॥ ६१९ ॥
-wordlist-
 
धातु (पुं),  रस (पुं),  असृज् (क्ली),  मांस (पुंक्ली),  मेदस् (क्ली),  अस्थि (क्ली),  मज्जन् (पुं),  शुक्र (क्ली),  रोमन् (क्ली),  त्वच् (स्त्री),  स्नायु (स्त्री)

--source--
 
रस आहारतेजोऽग्निसंभवः षड्रसासवः ।
आत्रेयोऽसृक्वरो धातुर्घनमूलमहापरः ॥ ६२० ॥
-wordlist-
 
रस (पुं),  आहारतेजस् (क्ली),  अग्निसम्भव (पुं),  षड्रसासव (पुं),  आत्रेय (पुं),  असृक्कर (पुं),  घनधातु (पुं),  मूलधातु (पुं),  महाधातु (पुं)

--source--
 
पारदः पारतः सूतो हरबीजं रसश्चलः ॥ १०५० ॥
-wordlist-
 
पारद (पुंक्ली),  पारत (पुंक्ली),  सूत (पुं),  हरबीज (क्ली),  रस (पुं),  चल (पुं)

--source--
 
कुड्मले मुकुलं गुञ्छे गुच्छस्तबकगुत्सकाः ।
गुलुञ्छोऽथ रजः पौष्पं परागोऽथ रसो मधु ॥ ११२६ ॥
मकरन्दो मरन्दश्च वृन्तं प्रसवबन्धनम् ।
-wordlist-
 
कुड्मल (क्ली),  मुकुल (क्ली),  गुञ्छ (पुं),  गुच्छ (पुं),  स्तबक (पुं),  गुत्सक (पुं),  गुलुञ्छ (पुंक्ली),  रजस् (क्ली),  पौष्प (क्ली),  पराग (पुं),  रस (पुं),  मधु (क्ली),  मकरन्द (पुं),  मरन्द (पुं),  वृन्त (क्ली),  प्रसवबन्धन (क्ली)

--source--
 
विषः क्ष्वेडो रसस्तीक्ष्णं गरलोऽथ हलाहलः ॥ ११९५ ॥
वत्सनाभः कालकूटो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।
सौराष्ट्रिकः शौल्किकेयः काकोलो दारदोऽपि च ॥ ११९६ ॥
अहिच्छत्त्रो मेषशृङ्गकुष्टवालूकनन्दनाः ।
कैराटको हैमवतो मर्कटः करवीरकः ॥ ११९७ ॥
सर्षपो मूलको गौरार्द्रकः सक्तुककर्दमौ ।
अङ्कोल्लसारः कालिङ्गः शृङ्गिको मधुसिक्थकः ॥ ११९८ ॥
इन्द्रो लाङ्गुलिको विस्फुलिङ्गपिङ्गलगौतमाः ।
मुस्तको दालवश्चेति स्थावरा विषजातयः ॥ ११९९ ॥
-wordlist-
 
विष (पुंक्ली),  क्ष्वेड (पुं),  रस (पुंक्ली),  तीक्ष्ण (क्ली),  गरल (पुंक्ली),  हलाहल (पुं),  वत्सनाभ (पुं),  कालकूट (पुं),  ब्रह्मपुत्र (पुं),  प्रदीपन (पुं),  सौराष्ट्रिक (पुं),  शौल्किकेय (पुं),  काकोल (पुं),  दारद (पुं),  अहिच्छत्त्र (पुं),  मेषशृङ्ग (पुं),  कुष्ठ (पुं),  वालूक (पुं),  नन्दन (पुं),  कैराटक (पुं),  हैमवत (पुं),  मर्कट (पुं),  करवीर (पुं),  सर्षप (पुं),  मूलक (पुं),  गौरार्द्रक (पुं),  सक्तुक (पुं),  कर्दम (पुं),  अङ्कोल्लसार (पुं),  कालिङ्ग (पुं),  शृङ्गिक (पुं),  मधुसिक्थक (पुं),  इन्द्र (पुं),  लाङ्गुलिक (पुं),  विस्फुलिङ्ग (पुं),  पिङ्गल (पुं),  गौतम (पुं),  मुस्तक (पुं),  दालव (पुं),  स्थावरविष (पुं)

--source--
 
वक्त्रभेदी तु तिक्तोऽथ कषायस्तुवरो रसाः ॥ १३८९ ॥
-wordlist-
 
वक्त्रभेदिन् (पुं),  तिक्त (पुं),  कषाय (पुंक्ली),  तुवर (पुंक्ली),  रस (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

रस
रस
बाह्यार्थालम्बनो यस्तु विकारो मानसो भवेत् ।
स भावः कथ्यते सद्भिस्तस्योत्कर्षो रसः स्मृतः ॥ ९० ॥
verse 1.1.1.90
page 0011

ब्रह्मपुत्र
ब्रह्मपुत्र,  शौल्किकेय,  दारद,  प्रदीपन,  रस,  सौराष्ट्रिक,  क्ष्वेड,  तीक्ष्ण,  विष
ब्रह्मपुत्रः शौल्किकेयो दारदश्च प्रदीपनः ।
रसः सौराष्ट्रिकः क्ष्वेडस्तीक्ष्णश्च विषमुच्यते ॥ ६४६ ॥
verse 3.1.1.646
page 0074

आप्
आप्,  तोय,  घन,  रस,  पयस्,  पुष्कर,  मेघपुष्प,  क,  पानीय,  सलिल,  उदक,  वारि,  वार्,  शम्बर,  अर्णस्,  पाथस्,  कुश,  जल,  वन,  क्षीर,  अम्भस्,  अम्बु,  नीर,  भुवन,  अमृत,  जीवनीय,  दक
आपस्तोयं घनरसपयः पुष्करं मेघपुष्पं, 
कं पानीयं सलिलमुदकं वारि वाः शम्बरं च ।
अर्णः पाथः कुशजलवनं क्षीरमम्भोऽम्बु नीरं, 
प्रोक्तं प्राज्ञैर्भुवनममृतं जीवनीयं दकं च ॥ ६४८ ॥
verse 3.1.1.648
page 0074

रस
रस,  शृङ्गारादि,  लवणादि,  पारद,  राग,  निर्यास,  वीर्य,  गुण,  धातु,  विष,  घृतादि
शृङ्गारादिषु नवसु च लवणादिषु षट्सु पारदे रागे ।
निर्यासवीर्यगुणधातुविषघृतादौ रसः प्रोक्तः ॥ ८६१ ॥
verse 5.1.1.861
page 0098

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: रसः
Root: रस
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Son of a Niṣāda and Śanakī
Shloka(s):
3|5|30|1 ► कैवर्ती बरुलं भिल्ली शनकं शनकी रसम्। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|30|1 ⇢ रसः (रस) (पुं) ⇒ Son of a Niṣāda and Śanakī ⇒ 
Related word(s):
isa_k ➡ निषादपुत्राः स्युः नानायोषित्समुद्भवाः
    

Mahabharata

English

Rasa (“essence, ” personif.). § 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  438 (in the palace of Brahmán).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 रस,  शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (भ्वा०-पर०-अक०-सेट् ।) रसति । इति दुर्गादासः ॥

 रस,  त् क आस्वादे । स्नेहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्तचुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) दन्त्योपधः ।रसयति मधु द्विरेफः । इति दुर्गादासः ॥

 रसं,  क्ली,
   बोलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥

 रसः,  पुं,
   (रसतीति । रस् + पचाद्यच् । यद्बा,  रस्यतेइति । रस आस्वादने + “पुंसि संज्ञायां घःप्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) रसनेन्द्रियग्राह्य-वस्तु । स च कालसहायभूमिवियदनिलानलसंस-र्गेण परिणामान्तरं गतः षट्प्रकारो भवति ।तत्र पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः १ तोयाग्नि-गुणबाहुल्यादम्लः २ पृथिव्यग्निगुण बाहुल्या-ल्लवणः ३ वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः ४वाय्वाकाशगुणबाहुल्यात् तिक्तः ५ पृथिव्यनिल-गुणबाहुल्यात् कषायः ६ । आपो रसाना-माधारकारणं अत आप्यो नाम । अपांपृथिव्यामनुप्रवेशात् पृथिव्याप्याधारकारणमेव ।तेन जलक्षिती अपि तदाधारतया रसाना-मभिव्यक्तौ कारणे । अभिव्यक्तेश्च मधुरादिरूप-मन्तरेणासम्भवान्मधुरादिविशेषेऽपि जलक्षितीकारणे । अग्न्यादयस्तु त्रयः नीरसतया मधु-रादिविशेषे प्राधान्येन निमित्तकारणम् ।तद्व्यतिरेकेणाम्लादिरसाभावात् । रसाभिव्यक्तेश्चअग्न्यादिभूतत्रयसन्निधानं विनानुपलब्धेरभि-व्यक्तावपि अग्न्यादीनां कारणत्वम् । तदुक्तंचरके ।“रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा ।निर्व्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः ॥
”एते च रसाः परस्परसंयोगात् सप्तपञ्चाशद्भवन्ति । इति चक्रपाणिदत्तकृतद्रव्यगुणोपरिशिवदासीयटीका ॥
 * ॥
 (तथाच ।“भेदश्चैषां त्रिषष्टिविधिविकल्पो द्रव्यदेशकाल-प्रभावात्तदुपदेक्ष्यामः ।स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक् ।यानि पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु ॥
पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत् ।मधुरस्य तथाम्लस्य लवणस्य कटोस्तथा ॥
त्रिरसानि यथासङ्ख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशति ।वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च ॥
स्वाद्बम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग् गतौयोगैः शेषं पृथग्यातश्चतुष्कं रससङ्ख्यया ॥
सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक् ।युक्तौ शेषैः पृथग् योगं यातः स्वादूषणौ तथा ॥
कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक् ।यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा ॥
युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ ।षट् तु पञ्च रसान्याहुरेकैकस्यापवर्ज्जनात् ॥
षट् चैवैकरसानि स्युरेकं षड्रसमेव तु ।इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्द्दिष्टा रससङ्ख्यया ॥
त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्खेया रसानुरसकल्पनात् ।रसास्तरतमाभ्यस्ताः सङ्ख्यामतिपतन्ति हि ॥
संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा ।रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः ॥
क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित् ।दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धि-मिच्छता ॥
”परञ्चातः प्रवक्ष्यन्ते रसानां षड्विभक्तयः ।षट्पञ्चभूतप्रभवाःसङ्ख्याताश्च यथा रसाः ॥
”“सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृति शीतालघुश्च अव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्य-मानाभ्रष्टाश्च पञ्च महाभूतगुणसमन्विताजङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्त्तीरभिप्रीणयन्तियासु मूर्त्तिषु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः ।तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरोरसः पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्नि-भूयिष्ठत्वाल्लवणो वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकोवाय्वाकाशातिरेकात्तिक्तः पवनपृथिव्यतिरेकात्कषायः । एवमेषां रसानां षट्त्वमुत्पन्नम् ॥
”इति च चरके सूत्रस्थाने २६ आध्यायः ॥
तथाच ।“दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः ।त्रिषष्ट्या रसभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ॥
अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा ।रसभेदत्रिषष्टिस्तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ॥
एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् ।दोषाणां तत्र मतिमान् त्रिषष्टिन्तु प्रयोजयेत् ॥
यथाक्रमं प्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः ।पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव च ॥
त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् ।तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विक दश पञ्च च ॥
तद्यथा । मधुराम्लः । मधुरलवणः । मधुर-तिक्तः । मधुरकटुकः । मधुरकषायः । एतेपञ्चानुक्रान्ता मधुरेण ॥
 अम्ललवणः । अम्ल-कटुकः । अम्लतिक्तः । अम्लकषायः । एतेचत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन ॥
 लवणकटुकः ।लवणतिक्तः । लवणकषायः । एते त्रयोऽनु-क्रान्ता लवणेन ॥
 कटुतिक्तः । कटुकषायः ।द्बावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन ॥
 तिक्तकषाय एकएवानुक्रान्तस्तिक्तेन । एते पञ्चदशद्विकसंयोगाव्याख्यातास्त्रिकं वक्ष्यामः ॥
आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति ।षडम्लो लवणस्तस्मादर्द्धन्त्वेकं रसः कटुः ॥
मधुराम्ललवणः । मधुराम्लकटुकः । मधुराम्ल-तिक्तः । मधुराम्लकषायः । मधुरलवणकटुकः ।मधुरलवणतिक्तः । मधुरलवणकषायः । मधुर-कटुकतिक्तः । मधुरकटुकषायः । मधुरतिक्त-कषायः । एवमेषां त्रिकसंयोगानां दशानामादौमधुरः प्रयुज्यते । अम्ललवणकटुकः । अम्ल-लवणतिक्तः । अम्ललवणकषायः । अम्लकटु-कषायः । अम्लकटुकतिक्तः । अम्लतिक्तकषायः ।एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयुज्यते । लवणकटु-तिक्तः । लवणकटुकषायः । लवणतिक्तकषायः ।एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते ॥
 कटु-तिक्तकषायः । एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते ॥
एवमेति त्रिकसंयोगविंशतिर्व्याख्याताः ॥
 चतु-ष्कान् वक्ष्यामः ।चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति ।चतुरोऽम्लस्तु गच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु ॥
मधुराम्ललवणकटुकः । मधुराम्ललवणतिक्तः ।मधुराम्ललवणकषायः । मधुराम्लकटुकतिक्तः ।मधुराम्लकटुककषायः । मधुरलवणतिक्तकटुकः ।मधुराम्लतिक्तकषायः । मधुरलवणकटुतिक्तः ।मधुरलवणकटुकषायः । मधुरलवणतिक्तकषायः ।एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते ॥
अम्ललवणकटुकतिक्तः । अम्ललवणकटुकषायः ।अम्ललवणतिक्तकषायः । अम्लकटुतिक्तकषायः ।एवमेषां चतुर्णामम्लः ॥
 लवणकटुतिक्तकषायः ।एवमेकस्यादौ लवणः । एवमेते चतुष्करससंयोगाःपञ्चदशकीर्त्तिताः ॥
 पञ्चकान् वक्ष्यामः ।पञ्चकान् पञ्चमधुर एकमम्लस्तु गच्छति ।मधुराम्ललवणकटुतिक्तः । मधुराम्ललवणकटु-कषायः । मधुराम्ललवणतिक्तकषायः । मधु-राम्लकटुतिक्तकषायः । मधुरलवणकटुतिक्त-कषायः । एवमेषां पञ्चानां पञ्चकरससंयोगाना-मादौ मधुरः प्रयुज्यते ॥
 अम्ललवणकटुतिक्त-कषायः । एवमेकस्यादावम्लः प्रयुज्यते ।एवमेते षट्पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ॥
 षट्कमेकंवक्ष्यामः । एकस्तुषट्कसंयोगः मधुराम्ललवण-कटुकतिक्तकषायः । एवमयमेकषट्संयोगः ॥
एकैकश्च षड्रसा भवन्ति । मधुरोऽम्लो लवणःकटुकस्तिक्तः कषाय इति । भवति चात्र ।एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः ।दोषभेदे त्रिषष्टिस्तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ॥
”इत्युत्तरतन्त्रे सुश्रुतेन त्रिषष्टितमेऽध्याय उक्तः ॥
“रसास्तु प्रधानं कस्मादागमादागमो हि शास्त्र-मुच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृता यथा रसायत्तआहार इति तस्मिंश्च प्राणाः । उपदेशा-च्चोपदिश्यन्ते हि रसाः । यथा मधुराम्ललवणावातं शमयन्ति । अनुमानाच्च रसेन ह्मनुमीयतेद्रव्यं यथा मधुरमिति । ऋषिवचनाच्च ऋषि-वचनं वेदो यथा किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमा-हरेदिति । तस्माद्रसाः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा ।”इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने ४० अध्याये ॥
यथा च,  वाग्भटे १० अध्याये ।“क्ष्माम्भोऽग्निः क्ष्माम्बुतेजः खवायुग्न्यनिल-गोऽनिलैः ।द्वयोल्वणैः क्रमाद्भूतैर्म्मघुरादिरसोद्भवः ॥
तेषां विद्याद्रसं स्वादुं यो वक्त्रमनुलिम्पति ।आस्वाद्य मानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः ॥
प्रियः पिपिलिकादीनां अम्लः क्षालयते सुखम् ।हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः ॥
लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत् ।तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च ।उद्बेजयति जिह्वाग्रं कुर्व्वंश्चिमिचिमां कटुः ॥
स्रावयत्यक्षिनासास्यं कपोलौ दहतीव च ।कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतो विबन्धकृत् ॥
रसानामिति रूपाणि कर्म्माणि मधुरो रसः ।आजन्मसात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् ॥
बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसम् ।प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः ॥
आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः ।कुरुतेऽत्युपयोगेन सम्मेदः कफजान् गदान् ॥
स्थौल्वाग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्व्वुदादिकान् ॥
अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः ।उष्णवीर्य्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः ॥
करोति कफपित्तास्रं मूढवातानुलोमनम् ।सोऽत्यभ्यस्त स्तनोः कुर्य्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम् ॥
कण्डूपाण्डुत्ववीसर्पशोकविस्फोटतृड्ज्वरान् ॥
लवणः स्तम्भसंघातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत् ।स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत् ॥
सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं खलतिं पलितं बलिम् ।तृटकुष्ठविषवीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद्बलम् ॥
तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृट्विषम् ।कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत् ॥
क्लेदमेदो वसामज्जशकृम्मूत्रोपशोषणः ।लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः ॥
धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात् करोति सः ॥
कटुर्गलामयोदर्द्दकुष्ठालसकशोफजित् ।व्रणावसादनस्नेह मेदः क्लेदोपशोषणः ॥
छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः ।कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम् ॥
मूर्च्छ्रामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम् ।कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः ।पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः ॥
आमसं स्तम्भनो ग्राही रूक्षोऽतित्वक्प्रसादनः ।करोति शीलितः सोऽतिविष्टम्भाघ्मानहृद्रुजः ॥
तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान् ॥
घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम् ।अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम् ॥
मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ ।मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम् ॥
क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे ।क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः ॥
अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम् ।दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि ।आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्द्दकम् ॥
वरं सौवर्चलं कृष्णं विडं सामूद्रमौद्भिदम् ॥
रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः ।तिक्तः पटोली त्रायन्ती बालकोशीरचन्द-नम् ।भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम् ॥
नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम् ।पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम् ।पञ्चमूलं महद्ब्याघ्र्यौ विशालातिविषा वचा ॥
कटुको हिङ्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम् ।कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम् ॥
वर्गः कषायः पथ्याक्षं शिरीषः खदिरो मधु ।कदम्बोडुम्बरं मुक्ताप्रबालाञ्जनगैरिकम् ।बालं कपित्थं खर्जूरं विसपद्मोत्पलादि च ॥
मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते ।मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गला-मिषात् ॥
प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते ।अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात् ॥
तिक्तं कटु च भूयिष्ठमबृष्यं वातकोपनम् ।ऋतेऽमृतापटोलीम्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः ॥
कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयामृते ॥
रसा कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम् ।तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलः ॥
तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा ॥
पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुता ॥
पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः ॥
लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः ।संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा ।रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यत ॥
एकैकहीनांस्तान् पञ्च पञ्च यान्ति रसा द्बिके ।त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एक-कम् ॥
चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत् ।पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते ।द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः ॥
षट्पञ्चकाः षट् च पृथग्रसाः स्यु-श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ ।भेदास्त्रिकाविंशतिरेकमेकंद्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः ॥
ते रसानुरसतो रसभेदा-स्तारतम्यपरिकल्पनया च ।सम्भवन्ति गणनां समतीता ।दोषभेषजवशादुपयोज्याः ॥
”अथ षड्रसगुणाः ।“मधुरः प्रीणनो बल्यो वृंहणोऽनिलपित्तहा ।रसायणो गुरुः स्निग्धश्चक्षुष्यः शीतलश्च सः ॥
आयुःकृद्ब्रणहा रुच्यः कण्ठ्योदावर्त्तनाशकः ।अम्लो रुचिकरो हृद्यः प्रीणनो वह्निवर्द्धनः ॥
वातहा रसनोद्बेगी स्निग्धोष्णो रक्तमांसदः ।क्लेदनस्तर्पणः पक्ता लघुव्यापी कटुश्च यः ॥
लवणः क्लेदनस्तीक्ष्णः पाचनोद्दीपनो रसः ।स्निग्धो रुचिकरः स्यन्दी दृष्टिशुक्लकरोऽगुरुः ॥
कटुर्ज्जिह्वास्यनासाक्षिरोचनो रुचिराङ्गकृत् ।उष्णस्तीक्ष्णो लघुः कण्डूकृमिशुक्रकफापहः ॥
लघुः शोषी पक्तिकरः श्लेष्माकर्षणकः पटुः ।तिक्तः पित्तकफछेदी विषकुष्ठज्वरापहः ॥
दीपनः पाचनो रूक्षः कण्डूकृमिहरो लघुः ।कषायः शोषकः स्तम्भी व्रणग्लानार्त्तिनाशनः ॥
कफशोणितपित्तघ्नो रूक्षः शीतो लघुस्तथा ।शीतलः पित्तहा बल्यः कफवातहरो गुरुः ॥
उष्णं पित्तकरो वीर्य्यो वातश्लेष्महरो लघुः ।शीतं वीर्य्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः ॥
तयोरम्लं कटुष्णञ्च यच्चोष्णं कटुकं तयोः ।कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः ॥
अम्लोष्णं पच्यते स्वादु मधुरं लवणं तथा ।कटुर्व्विपाके शुक्रघ्नो बद्धविड्वातलो लघुः ॥
स्वादुर्गुरुः सृष्टमलो विपाके कफशुक्रलः ।पाकेऽम्लः सृष्टविम्मूत्रपित्तकृच्छुक्रकृल्लघुः ॥
”गारुडे ॥
“कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् ।कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वाद्बम्ललवणाः कफम् ॥
अतएव विपर्य्यस्ताः समायैषां प्रयोजिताः ।चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसो धातुविवर्द्धनः ॥
स्थौल्यालस्यविषघ्नश्च कटूद्दीपन पाचनः ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
)न्यायमते तु ।“रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा ।सहकारी रसज्ञाया नित्यत्वादि च पूर्व्ववत् ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
“रसस्त्विति । सहकारीति रासनज्ञाने रस-कारणमित्यर्थः । पूर्व्ववदिति जलपरमाणो रसोनित्यः अन्यः सर्व्वोऽपि रसोऽनित्य इत्यर्थः ।”इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
 * ॥
 शरीरस्थधातु-विशेषः । तत्पर्य्यायः । रसिका २ स्वेदमाता ३वपुःस्रवः ४ चर्म्माम्भः ५ चर्म्मसारः ६ रक्त-सारः ७ अस्रमातृका ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥
आहारसम्भवः ९ तेजःसम्भवः १० अग्नि-सम्भवः ११ षड्रसासवः १२ आत्रेयः १३असृक्करः १४ धातुघनः १५ मूलमहापरः १६इति हेमचन्द्रः ॥
 तस्य निरुक्तिर्यथा,  --“यत् पार्थो रसधातुर्यस्ततोऽभवदयं रसः ।सदैव सकलं देहं रसतीति रसः स्मृतः ॥
”तस्य स्वरूपमाह ।“सम्यक्पक्कस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः ।स तु द्रवः सितः शीतःखादुः स्निग्धश्चलो भवेत् ॥
”सारः । यथा,  गुडमधूकपुष्पवकुलत्वग्वदरी-मूलादिभवः सारो मदिरा । तस्य स्थानमाह ।“सर्व्वदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् ।समानमरुता पूर्व्वं यदयं हृदये धृतः ॥
”तस्य कर्म्माण्याह ।“आरुह्य धमनीर्गत्वा धातून् सर्व्वानयं रसः ।पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः ॥
”गुणैः शीतस्निग्धपोषकत्वैः ।“मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्व्वाम्लो भवेद्रसः ।स कुर्य्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(तथा च । “तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्व्विधस्यषड्रसस्य द्विविधवीर्य्यस्याष्टविधवीर्य्यस्य वानेक-गुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक् परिणतस्ययस्तेजोभूतः सारः परमसूक्ष्मः स रस इत्युच्यते ।तस्य च हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्व्विंशतिंधमनीरनुप्रविश्योर्द्ध्वगा दश दश चाधोगामिनी-श्चतस्रस्तिर्य्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्तर्पयतिवर्द्धयति धारयति यापयति जीवयति चादृष्ट-हेतुकेन कर्म्मणा । तस्य शरीरमनुधावतोऽनु-मानाद् गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः ।तस्मिन् सर्व्वशरीरावयवदोषधातुमलाशयानु-सारिणि रसे जिज्ञासा किमयं सौम्यस्तैजसइति । अत्रोच्यते स खलु द्रवानुसारी स्नेहन-जीवनतर्पणधारनादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यव-गम्यते ।” इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने चतुर्द्दशे-ऽध्याये ॥
 * ॥
)शृङ्गारादिदशविधस्थायी भावः । शृङ्गारादयो-ऽष्टौ रसशब्दवाच्याः । रस्यन्ते आस्वाद्यन्तेरसाः रसत् क त्वास्वादे घञ् । तथा हि ।विभावैरनुभावैश्च व्यक्तो वा व्यभिचारिभिः ।आस्वाद्यत्वात् प्रधानत्वात् स्थायी भावो रसोभेवेदिति ॥
रत्युत्साहशोक-विस्मयहासभयजुगुप्साक्रोधाःक्रमादेते स्युः स्थायिनः । यदुक्तम् ।“रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभाभाः क्रमादमी ॥
समये यः समुद्भूतः स्वान्ते यश्चावतिष्ठते ।भावः स्थायी स विज्ञेयो व्यभिचारी ततोऽन्यथा ।निर्व्वेदग्लानिशङ्काद्या व्यभिचारिण ईरिताः ॥
”स्थायिनः कारणं विभावः स चावलम्बनोद्दीप-नत्वेन द्विविधः । यथा रतेरवलम्बनकारणं पुंसोयुवती युवत्याश्च पुमान् । उद्दीपनकारणं स्रक्-चन्दनादि । एवं सर्व्वत्रोन्नेयम् । रतिप्रमोदा-त्मको भावः स च युवभिरुत्पादितः शृङ्गारः ।यदाह ।“पुंसःस्त्रियां स्त्रियाःपुंसि संयोगं प्रति या स्पृहा ।स शृङ्गार इति ख्यातो रतिक्रीडादिकारणम् ॥
दानधर्म्मयुद्धेषु जीवानपेक्षोत्साहकारी रसोवीरः । शोकस्थायिभावः करुणः । असम्भावित-मर्त्यान्तरीक्षगमनादिजोऽद्भुतः । कौतुकोद्भवोहासः । क्रुध्यद्राक्षसादिभयजन्यो भयानकः ।घृणाकरपूयरसादिजो वीभत्सः । सर्व्वाभि-भाविता रौद्रः । यथा,  रावणचरितादि ।शान्तोऽपि रसोऽस्ति ।“शृङ्गारवीरवीभत्सरौद्रहास्यभयानकाः ।करुणाद्भुतशान्ताश्च नव नाट्या रसाः स्मृताः ॥
”इति रत्नकोषः ॥
एवं वत्सलोऽपि रसोऽस्ति ।“शृङ्गारवीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकाः ।वीभत्सरौद्रौ वात्सल्यं शान्तश्चेति रसा दश ॥
”इति नामनिधानम् ॥
वत्सलः पुत्त्रादिस्नेहात् स्वारतिभेद एव ।शान्तस्त्वलौकिकत्वान्नोक्तः । इति मुकुटः ॥
चशब्दात् शान्तवत्सलावपि संगृहीतावितिकेचित् । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
 * ॥
 अपिच । तत्र शृङ्गारादिसर्व्वरसकदम्बमूर्त्तिर्भगवान्तत्तदभिप्रायानुसारेण बभौ न साकल्येन सर्व्वे-षामित्याह । मल्लानामिति । मल्लादीनांदशानां द्रष्टॄणां अशन्यादिरूपेण दशधाविदितः सन् साग्रजो रङ्गं गतः इत्यन्वयः ।मल्लादिषु अभिव्यक्ता रसाः क्रमेण श्लोकेननिवघ्यन्ते ।“रौद्रोऽद्भुतश्च शृङ्गारो हास्यवीरौ दयातथा ।भयानकश्च वीभत्सः शान्तः सप्रेमभक्तिकः ॥
”अविदुषां विराट् विकलः अपर्य्याप्तो जड इतियावत् । अनेन वीभत्स उक्तः । विकलत्वञ्च क्ववज्रसारसर्व्वाङ्गावित्यादिना वक्ष्यति । इतिश्रीमद्भागवते १० स्कन्धे ४३ अध्याये १५ श्लोक-टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
 * ॥
 (तथा च ।“रसे सारश्चमत्कारः सर्व्वत्राप्यनुभूयते ॥
तच्चमत्कारसारत्वे सर्व्वत्राप्यद्भुतो रसः ।तस्मादद्भतमेवाह कृती नारायणो रसम् ॥
”इति साहित्यदर्पणे धर्म्मदत्तः ॥
रसः कथ्यते ।“विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा ।रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥
”अस्य स्वरूपकथनगर्भ आस्वादप्रकारः कथ्यते ।“सत्त्वोद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः ।वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः ॥
लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः ।स्वाकारवदभिन्नत्वे नायमास्वाद्यते रसः ।रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते ॥
”इति साहित्यदर्पणे विश्वनाथः ॥
 ३ ॥
“शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः ।वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाठ्ये रसाः स्मृताः ॥
”शृङ्गारस्य यथा,  --“शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः ।उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥
परोढां वर्ज्जयित्वा तु वेश्याञ्चाननुरागिणीम् ।आलम्बनं नायिकाः स्युर्द्दक्षिणाद्याश्च नायकाः ॥
चन्द्रचन्दनरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम् ।भ्रूविक्षेपकटाक्षादिरनुभावः प्रकीर्त्तितः ॥
त्वक्त्वौग्र्यमरणालस्यजुगुप्सा व्यभिचारिणः ।स्थायी भावो रतिः श्यामवर्णोऽयं विष्णुदैवतः ॥
”यथा,  --“शूण्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चि-च्छनैःनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्व्वर्ण्य पत्यु-र्म्मुखम् ।विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्ड-स्थलींलज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरंचुम्बिता ॥
”हास्यस्य ।“विकृताकारवाग्वेशचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् ।हासो हास्यस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥
विकृताकारवाक्चेष्टं यदालोक्य हसेन्नरः ।तदत्रालम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥
अनुभावोऽक्षिसङ्कोचवचनस्मेरतादयः ।निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥
ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसिता-वहसिते च ।नीचानामपहसितं तथातिहसितञ्च षड्भेदाः ॥
ईषद्विकासिनयनं स्मितं स्यात् स्पन्दिताधरम् ।किञ्चिल्लख्यद्विजं तत्र हसितं कथितं बुधैः ॥
मधुरस्वरं विहसितं सांसशिरःकम्पनमव-हसितम् ।अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यति-हसितम् ॥
”यथा,  --“आकुञ्च्य पाणिमशुचिं मम मूर्द्ध्नि वेश्यामन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे ।तारस्वरं प्रथितथूत्कमदात् प्रहारंहाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्म्मा ॥
”करुणस्य ।“इष्टनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत् ।धीरैः कपोतवर्णोऽयं कथितो यमदैवतः ॥
शोकोऽत्र स्थायिभावः स्याच्छोच्यमालम्बनंमतम् ।तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः ।अनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दनादयः ॥
वैवर्णोच्छासनिश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ।निर्व्वेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः ॥
विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥
”यथा,  --“विपिने क्व जटानिबन्धनंतव चेदं क्व मनोहरं वपुः ।अनयोर्घटनाविधेः स्फुटंननु खड्गेन शिरीषकर्त्तनम् ॥
”रौद्रस्य ।“रौद्रः क्रोधः स्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः ।आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥
मुष्टिप्रहारपतनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव ।संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत् प्रौढा ॥
भ्रूविभङ्गोष्ठनिर्द्दिंशबाहुस्फोटनतर्ज्जनम् ।आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च ॥
अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसन्दर्शनादयः ।उग्रतावेगरोमाञ्च स्वेदवेपथवो मदः ॥
मोहामर्षादयश्चात्र भावाः स्युर्व्व्यभिचारिणः ॥
”यथा,  --“कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरु पातकंमनुजपशुभिर्निर्म्मर्य्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः ।नरकरिपुना सार्द्धं तेषां सभीमकिरीटिना-मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशांवलिम् ॥
”वीरस्य ।“उत्तमप्रकृतिर्व्वीर उत्साहस्तायिभावकःमहेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥
आलम्बनविभावाश्च विजेतव्यादयो मताः ।विजेतव्यादिचेष्ठाद्यास्तत्रोद्दीपनरूपिणः ॥
अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ।सञ्चारिणस्तु घृतिमतिगर्व्वस्मृतितर्करोमाञ्चाः ॥
स च दानधर्म्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धास्यात् ॥
”यथा,  --“क्षुद्राः सन्त्रासमेते विजहित हरयः ! क्षुण्ण-शक्रेभकुम्भायुष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्प-तन्तः ।सौमित्रे ! तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुषां नन्वहंमेघनादःकिञ्चिद् भ्रूभङ्गलीलानियमितजलधिं राम-मन्वेषयामि ॥
”भयानकस्य ।“भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदैवतः ।स्त्रीनीचप्रकृतिः कृष्णो मतस्तत्वविशारदैः ॥
यस्मादुत्पद्यते भीतिस्तदत्रालम्बनं मतम् ।चेष्टा वोरतरा तस्य तदत्रोद्दीपनं पुनः ॥
अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यगद्गदस्वरभाषणम् ।पुलकस्वेदरोमाञ्चकम्पदिक्प्रेक्षणादयः ॥
जुगुप्सावेगसम्मोहसन्त्रासग्लानिदीनताः ।शङ्कापस्मारसम्भ्रान्तिमृत्व्याद्या व्यभि-चारिणः ॥
”यथा,  --“ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दनेदत्तदृष्टिःपश्चार्द्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्व्व-कायम् ।शष्पैरर्द्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंसिभिःकीर्णवर्त्मापश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्व्यांप्रयाति ॥
”वीभत्सस्य ।“जुगुप्सा स्थायिभावस्तु वीभत्सः कथ्यते रसः ।नीलवर्णो महाकालदेवतोऽयमुदाहृतः ॥
दुर्गन्धमांसपिशितमेदांस्यालम्बनं मतम् ।तत्रैव कृमिपातादिरुद्दीपनमुदाहृतम् ॥
निष्ठीवनास्यवलननेत्रसङ्कोचनादयः ।अनुभावास्तत्र मतास्तत्र स्युर्व्व्यभिचारिणः ॥
मोहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः ॥
”यथा,  --“उत्कृत्योत्कृत्यकृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेध-भूयांसि मांसा-न्यंशस्फिक् पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनिजग्ध्वा ।अन्तःपर्य्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कःकरङ्का-दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्य-ग्रमत्ति ॥
”अद्भुतस्य ।“अद्भुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धर्व्वदैवतः ।पीतवर्णो वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतम् ॥
गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्दीपनं पुनः ।स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चगद्गदस्वरसंभ्रमाः ॥
तथा नेत्रविकासाद्या अनुभावाः प्रकीर्त्तिताः ।वितर्कावेगसम्भ्रान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिणः ॥
”यथा, “चित्रं महानेष वतावतारःक्व कातिरेषाभिनवैव भङ्गिः ।लोकोत्तरं धैर्य्यमहो प्रभावःकाप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः ॥
”शान्तस्य ।“निर्व्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमोरसः ॥
”तथा च ।“शान्तः शमस्थायिमाव उत्तमप्रकृतिर्म्मतः ।कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः ॥
अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या ।परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते ॥
पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ।महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः ॥
रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथास्युर्व्यभिचारिणः ।निर्व्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः ॥
”यथा,  --“अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा दृषदि वामणौ वा लोष्ट्रे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा ।तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाःक्वचित् पुण्येऽरण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः ॥
”इति काव्यप्रकाशसाहित्यदर्पणे ॥
 विशेषविस्तृ-तिस्तु साहित्यदर्पणे तृतीयपरिच्छेदे द्रष्टव्या ॥
तन्त्रशास्त्रेऽपि साधकानामुपासनासौकर्य्यार्थंरसास्वादः रसप्रकारश्च कथ्यते । यथा,  --भैरव उवाच ।“क्रियाकाण्डप्रकथने तन्त्रं बहुतरं भवेत् ।किञ्चिल्लक्षणमेतेषां संक्षेपात् कथयामि ते ॥
काव्यशास्त्रेनव रसा योगे चाष्टौ रसाः स्मृताः ॥
अष्टादशप्रकारा हि विद्यायाः परिकीर्त्तिताः ।भक्तियोगे नव रसा ऋतवो विषये स्मृताः ॥
रञ्चमाद्या रसा देवि ! पञ्चपञ्चाशतः स्मृताः ।भेदं रसानां वक्ष्यामि शृणुष्वावहिता प्रिये ॥
शृङ्गारवीरकरुणहास्योद्भुतभयानकाः ।वीभत्सः शान्तको रौद्रो नवधा काव्यशास्त्रके ॥
यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ।प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं समाधिरष्टधा ॥
योगशास्त्रे महादेवि कथिता विस्तरात् प्रिये ॥
छन्दः पादौ च वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।शिक्षा घ्राणं महेशानि ! हस्तौ कल्पोऽथ कथ्यते ॥
ज्वोतिषं देवि तन्नेत्रं निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरैः ॥
धर्म्मशास्त्रं पुराणञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्द्दश ।आयुर्व्वेदो धनुर्व्वेदो गान्धर्व्वाश्चेति ते त्रयः ॥
अर्थशास्त्रसमायुक्ता विद्याष्टादशधा रसाः ।मननं कीर्त्तनं ध्यानं स्मरणं पादसेवनम् ॥
अर्च्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ।इत्थं देवि नव रसा भक्तियोगे प्रकीर्त्तिताः ॥
स्रग्गन्धवनिताशय्यावस्त्रालङ्करणानि च ।कथिताः परमेशानि विषये ऋतवो रसाः ॥
खाद्याः पञ्चरसा गौडी माध्वीक्षुफलशस्यकाः ।एतेषु रसभावज्ञा ये ते वै रसिकाः स्मृताः ॥
कृत्यविधिर्ज्जपविधिर्द्रव्यशोधनिको विधिः ।बाह्यमानसिकी पूजा विधिश्च परमेश्वरि ! ॥
पुरश्चर्य्याविधिर्द्देवि ! कर्म्मकाण्डानि पञ्चधा ।त्रिधा कृत्य विधिर्द्देवि ! प्रातः सायं दिनन्तथा ॥
अनुभूय रसान् सर्व्वान् क्रियाकाण्ड विधाय च ।साधकः स्थिरचित्तेन कुर्य्यात् पूर्णाभिषेचनम् ॥
”इति वामकेश्वरतन्त्रे त्रयःपञ्चाशत् पटलः ॥
देव्युवाच ।“मन्त्रप्रकथनं नाथ ! देव प्रकथनं कथम् ।तत्तद्रसानां वचनैश्चित्तं मोहयसीव मे ॥
साम्प्रतं संशयच्छेदकारणं ब्रूहि मे प्रभो ! ॥
आश्चर्य्याख्यानमेवं हि श्रवणात् कौतुकं महत् ॥
भैरव उवाच ।तन्त्रोक्तं वेदवाक्यञ्च सर्व्वज्ञानस्य कारणम् ।भेदं रसानां वक्ष्यामि शृणुष्वावहिता सती ॥
शृङ्गारो वीरतो ज्ञेयस्तस्मिंस्ते करुणादयः ।शृङ्गारादिघृणादिश्च अपि शृङ्गारतो भवेत् ॥
शृङ्गारस्तु यदा देवी परमार्थकसूचकः ।तदैव परमा शान्ती रुद्रत्वं संप्रपद्यते ॥
तेषां प्रकरणार्थन्तु शृणु प्राणाधिके ! मयि ।पादं विना शरीरस्य न गतिर्व्विद्यते प्रिये ! ॥
छन्दसा वेदमार्गे तु प्रविशेन्न कदाचन ॥
अलङ्कारं विनाच्छन्दो न शोभेत प्रियंवदे ॥
चक्षुः परोक्षभेदः स्यात् ज्योतिःशास्त्रं तथैवच ।चन्द्रसूर्य्यस्य ग्रहणात् ज्योतिः प्रत्यक्षतामियात् ॥
वेदशाखा निरुक्तं स्यात् शाखाभिर्ब्रह्म जायते ।गानकार्य्ये श्रूयमाणे भक्तिर्भवति ब्रह्मणि ॥
तदैव गानकृत्यञ्च मुखनासिकयोर्भवेत् ।गानं विना न नृत्यं स्यात् नृत्यं गानेन जायते ॥
शिक्षाशास्त्रं नाटकादि शब्दव्याकरणं स्मृतम् ।अविनाभावसम्बन्धात्द्बयोरेव शुचिस्मिते ॥
 !वेदाः षडङ्गसहिताः ब्रह्मव्याख्यानतत्पराः ।न्यायेन सार्द्धं मीमांसा ब्रह्म निर्णीयते ध्रुवम् ॥
ब्रह्मज्ञाने तु जीवस्य परमात्मविचारणम् ।धर्म्मशास्त्रानुसारेण व्यवस्थादिर्निरूपितः ॥
पुराणाख्यानि तेनैव जायते सततं प्रिये ! ।ब्रह्मानन्दपरो जीव आत्मसंरक्षणोत्सुकः ॥
आयुर्व्वेदं धनुर्व्वेदं गान्धर्व्वञ्च समभ्यसेत् ।अनुसन्धानतो देवि पूर्णज्ञानी च साधकः ॥
मधुनेक्षुरसेनैव दुग्धादिफलशस्यकैः ।गन्धमाल्यादिना देवि ! वस्त्रालङ्करणादिना ॥
शय्यायां वनितारूपं पूजयेज्जगदम्बिकाम् ।वनितापूजने देवि ! शृङ्गारो रससाधनम् ॥
पूजनं कर्म्मकाण्डञ्च पञ्चधा तत्प्रकीर्त्तितम् ।तत्सर्व्वं साधयेद्वीरो देवी सम्प्राप्तिहेतवे ॥
पूजने नवधा भक्ती रसोल्लासश्च जायते ।तदा योगं समभ्यस्य समाधिस्थो भवेद्यतिः ॥
अतएव महेशानि ! पुरैव कथितं मया ।अनुभूय रसान् सर्व्वान् पञ्चपञ्चाशतः प्रिये ! ॥
विषये कर्म्मकाण्डेषु निष्कामी भवति प्रिये ! ।निष्कामे फलमाश्चर्य्यं तेन तृप्यति देवता ॥
देही देहं समाश्रित्य न च कर्म्म परित्यजेत् ।दिव्यां क्रियां समाप्यैवं देवीयात्रादिकर्म्मणा ॥
पूर्णज्ञानरसानन्दात् जीवन्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् ॥
”इति वामकेश्वरतन्त्रे चतुःपञ्चाशत् पटलः ॥
रसस्य परब्रह्मस्वरूपत्वमप्युक्तम् । यथा,  --“रसो वै सः ।” इति श्रुतिः ॥
 सन्ध्यामन्त्रेऽपि ।“आपो ज्योतो रसोऽमृतं ब्रह्म ।” अत्र ब्राह्मण-सर्व्वस्वे हलायुधः ॥
 “स एव ब्रह्मरूपो भर्गो रसःतृणवृक्षौषध्यादिषु स्थावरेषु च स एव रस-रूपेण वसतीत्यर्थः । तथा च योगियाज्ञ-वल्क्यः ।“वृक्षौषधितृणानाञ्च रसरूपेण तिष्ठति ॥
”श्रीमद्भगवद्गीतायामपि ।“रसोऽहमप्सु कौन्तेय इति ॥
”)पिथम् । (यथा,  मुद्राराक्षसे २ अङ्के ।“ये मन्त्रेषु रसेषु च प्रणिहितास्तैरेव तेघातिताः ॥
”)वीर्य्यम् । गुणः । रागः । (यथा,  --“कविता कोमलवनितारसयति रसिकं रसेन मिलिता ।सा यदि दुर्ज्जनहस्तेपतिता प्रतिपदभग्ना संशयमग्ना ॥
”इत्युद्भटः ॥
)द्रवः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२६ ॥
 गन्धरसः ।(तत्पर्य्यायो यथा,  --“विद्वान् गोलः पिण्डकश्च पिण्डो वोलो रसोरसः ॥
”)जलम् । (यथा,  रघौ । १ । १८ ।“प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो वलिमग्रहीत् ।सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः ॥
”)पारदः । इति मेदिनी ॥
 (“तत्र रसप्राधान्य-माह ।अल्पमात्रोपयोगित्वादरुचेरप्रसङ्गतः ।क्षिप्रमारोग्यदायित्वादौषधेभ्योऽधिको रसः ॥
साध्येषु भेषजं सर्व्वमीरितं तत्त्ववेदिना ।असाध्येष्वपि दातव्यो रसोऽतः श्रेष्ठ उच्यते ॥
हतो हन्ति जराव्याधिं मूर्च्छितो व्याधिघातकः ।वङ्गः खेचरतां धत्ते कोऽन्यः सूतात् कृपाकरः ॥
”अथ रसपर्य्यायमाह ।“रसेन्द्रः पारदः सूतः सूतराजश्च सूतकः ।शिवतेजो रसः सप्त नामान्येवं रसस्य तु ॥
”मतान्तरम् ।“शिवबीजं रसः सूतः पारदश्च रसेन्द्रकः ।एतानि रसनामानि तथान्यानि यथा शिवे ॥
”यथा शिवे इत्यनेन शिवपर्य्यायाणामपि रस-वाचकत्वम् ॥
 * ॥
 अथ रसलक्षणम् ।“अन्तः सुनीलो बहिरुज्ज्वलो योमध्याह्नसूर्य्यप्रतिमप्रकाशः ।शस्तोऽथ धूम्रः परिपाण्डरश्चचित्रो न योज्यो रसकर्म्मसिद्धौ ॥
”नागो वङ्गो मलो वह्निश्चाञ्चल्यञ्च विषं गिरिः ।असह्याग्निर्महादोषा निसर्गाः पारदे स्थिताः ॥
व्रणं कुष्ठं तथा जाड्यं दाहं वीर्य्यस्य नाशनम् ।मरणं जडतां स्फोटं कुर्व्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ॥
तस्माद्रसस्य संशुद्धिं विदध्याद्भिषजां वरः ।शुद्धोऽयममृतं साक्षाद्दोषयुक्तो रसो विषम् ॥
”“शतं पञ्चाशतं वापि पञ्चविंशद्दशैव च ।पञ्चैकं वा पलञ्चैव पलार्द्धं कर्षमेव च ॥
कर्षान्न्यूनो न कर्त्तव्यो रससंस्कार उत्तमः ।प्रयोगेषु च सर्व्वेषु यथालाभं प्रकल्पयेत् ॥
शुभेऽह्नि विष्णुं परिचिन्त्य कुर्य्यात्सम्यक्कुमारीवटुकार्च्चनञ्च ।सुलोहपाषाणसमुद्भवेऽस्मिन्दृढे च वेदाङ्गुलिगर्भमात्रे ॥
सुतप्तखल्वे निजमन्त्रयुक्तांविधाय रक्षां स्थिरसारबुद्धिः ।अनन्यचित्तः शिवभक्तियुक्तःसमाचरेत् कर्म्मरसस्य तज्ज्ञः ॥
”“अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यश्च ।सर्व्वतः सर्व्वसर्व्वेभ्यो नमस्ते रुद्ररूपिभ्यः ॥
”इति रक्षामन्त्रः ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
 विस्तृतविवृतिरस्य पारदशब्देऽभिहिता ॥
शिरालसः । तत्पर्य्यायो यथा,  --“कपिनामा कपितैलं कृत्रिमं कपिलश्चलः ।तुरुष्को मुक्तिमुक्तश्च पिण्डातेः सिह्लको रसः ॥
”हिङ्गुलम् ॥
 तत्पर्य्यायो यथा,  --“रक्तं मर्कटशीर्षञ्च हिङ्गुलं दरदो रसः ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 रस स्वने भ्वा०
  प० अक० सेट् । रसति अरासीत् अरसीत् ।ररास रेसतुः ।

 रस आस्वादे अ० चु०
  उ० सक०
  सेट् । रसयति ते अररसत् त

 रस पु०
  रस्यते र--अच् । आस्वाद्ये रसनेन्द्रियग्राह्ये १ मधु-र्य्यादिगुणभेदे २ देहस्थे भुक्तान्नादेः प्रथमपरिणामे ३ सारेच “ओषधीनां रसः” इति ताण्ड्यब्रा० “रसः सारः” भा० ।४ धातुभेदे पारदे ५ माधुर्य्या दरसवति गुडादौ त्रि०
 ६ पुष्पस्य मधुनि ७ अलङ्कारोक्ते विभावानुभावसञ्चारि-काभावव्यङ्ग्ये रत्यादिस्थायिभावके शृङ्गारादौ । ८ विषे९ वीर्य्ये १० रागे ११ द्रवे अमरः १२ जले च १३ गन्धरसेपुंन०  मेदि० १४ अन्ने च निघण्टुः ।पारदशब्दे ४३११ पृष्ठादौ रसशोधनादि दृश्यम् ।देहस्थधातुहेतुरसस्वरूपादि भावप्र० उक्तं यथा“यत्पाथो रसधातुर्यस्ततोऽभवदपां रसः । सद्रवं सकलंदेहं रसतीति रसः स्मृतः ।” अथ रसस्य स्वरूपमाह“सम्यक् पक्वस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः । स तुद्रवः सितः शीतः स्वादुः स्निग्धश्चलो भवेत् ।सारो यथा गुडमधूकपुष्पबकुलत्वग्वदरीमूलादिभवःसारो मदिरा । अथ रसस्य स्थानमाह “सर्वदेहचरस्यासि रसस्य हृदयं स्थलम् । समानसरुता पूर्वंयदयं हृदये धृतः ।” अथ रसस्य कर्माण्याह “आरुह्यधननीर्गत्वा धातून् सर्वानयं रसः । पुष्णाति तदनुस्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः ।” गुणैः शीतस्निग्ध-पोषकत्वगुणैः शीतस्निग्धपोषकत्वैः “मन्दवह्निविदग्धस्तुकटुर्वाम्लो भवेद्रसः । स कुर्य्याद्बहुलान् रोगान्विषकृत्यं करोत्यपि ।” असृक्करशब्दे दृश्यम् ।अलङ्कारशास्त्रोक्तो रसो नवविधः । “शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सोऽद्भुत इत्यष्टौ रसाशान्तस्तथा मतः ।” सा० द० तल्लक्षणं तत्रैव यथा“विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेतिरत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम्” । “विभावादयोवक्ष्यन्ते । सात्त्विकाश्चानुभावरूपत्वात् न पृथगुक्ताः ।व्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरिणतः व्यक्तीकृत एवरसो न तु दीपेन घट इव पूर्वसिद्धो व्यज्यते । तदुक्तंलोचनकारैः “रसाः प्रतीयन्त इति त्वोदनं पचती-तिवद्यवहार इति” । अत्र च रव्यादिपदोपादानादेवप्राप्ने स्थायित्वे पुनः स्थायिपदोपानं रत्यादीनामपि रसा-न्तरेष्वस्थायित्वप्रतिपादनार्थम् । ततश्च हासक्रोधादयःशृङ्गारवीरादौ ष्यभिचारिण एव । तदुक्तम् “रसावस्थःपरं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते” इति । अस्य स्वरूप-कथनगर्भ आस्वादप्रकारः कथ्यते । “सत्त्वोद्रेकादखण्ड-स्वप्रकाशानन्दचिन्मयः । वेद्यान्तरस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वाद-सहोदरः । लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः ।स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रसः । रजस्तमोभ्या-मस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते” इत्युक्तप्रकारोबाह्यमेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वं तस्यो-द्रेक० रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावः । अच च हेतुस्तथा-विधालौकिकक्राव्यार्थपरिशीलनम् । अखण्ड इत्येकएवायं विमावादिरत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः ।अत्र हेतुं वक्ष्यामः । स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या ।चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्तार-रूपो विस्मयापरपर्य्यायः । तत्प्राणत्वञ्चास्मद्बृद्धप्रपिता-महसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीमन्नायणपादै-रुक्तं । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे“रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । तच्चमत्कार-सारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः । तस्मादद्भुतमेवाह कृतीनारायणो रसमिति” । “कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशाखिभिःतदुक्तं “पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रससन्ततिमिति”यद्यपि “स्वादः काव्यार्थसम्भेदादात्मानन्दसमुद्भवः”इत्युक्तदिशा रसस्यास्वादानतिरिक्तत्वमुक्तं तथापि “रसःस्वाद्यते” इति काल्पनिकं भेदमुररीकृत्य कर्मकर्त्तरि वाप्रयोगः । तदुक्तम् “रस्यमानतामात्रसारत्वात् प्रकाश-परीरादनन्य एव हि रसः” इति । एवमन्यत्राप्येवं-विधस्थलेषूपचारेण प्रयोगा ज्ञेयाः । नन्वेतावता रस-स्याज्ञेयत्वमुक्तं भवतीति व्यञ्जनायाश्च ज्ञानविशेष-त्वाद् द्वयोरैक्यमापतिज् ततश्च “स्वज्ञानेनान्यधीहेतुःसिद्धेऽर्थे व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे कोविशेषोऽस्य कारकात्” इत्युक्तदिशा षटप्रदीपवद्व्यङ्ग्यव्यञ्जकाः पार्थक्यमेवेति कथं रसस्य व्यङ्ग्यतेतिचेत् सत्यमुक्तम् अत एवाहुः “विलक्षण एवायंगतिज्ञाप्तभेदेभ्यः स्वादनाख्यः कस्तिद्व्यापारः । अतएव हि रसनास्वादनचमत्करणादयो विलक्षणा एवव्यपदेशा इति अभिधादिविलक्षणव्यापारतायाः प्रसाधन-ग्रहिलैराताभी रसादीनां व्यङ्ग्यत्वमुक्तं भवतीति । ननुतर्हि करुणादीनां रसानां दुःखमयत्वाद्रसत्वं न स्यादि-न्युच्यते” “करुणादावपि रसे जायते यत् परं ञ्चुखम् ।सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम्” । आदिशब्दाद्वीभत्सभयानकादयः । तथाप्यसहृदयानां मुखमुद्रणायपक्षान्तरमुच्यते । “किञ्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपिस्यात्तदुन्मुखः” । न हि कश्चित् सचेता आत्मनोदुःखाय प्रवर्त्तते करुणादिषु च सकलस्यापि साभि-निवेशप्रवृत्तिदर्शनात् । अनुपपत्त्यन्तरमाह । “तथारामायणादीनां भविता दुःखहेतुता” । “करुणरसस्यदुःखहेतुत्वात् करुणरसप्रधानरामायणादिप्रबन्धानामपिदुःखहेतुत्वप्रसङ्गः स्यात् । ननु कथं दुःखकारणेभ्यःसुखोत्पत्तिरित्याह “हेतुत्वं शोकहर्षादेर्गतेभ्यो लोक-संश्रयात् । शोकहर्षादयो लोके जायन्तां नाम लौ-किकाः । अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्यसंश्रयात् ।सुखं संजायते तेभ्यः सर्वेभ्योऽपीति का क्षतिः” । येखलु रामवनवासादयो लोके दुखकारणानि इत्यु-च्यन्ते त एव हि काव्यनाट्यसमर्पिता अलौकिकविभा-वनव्यापारवत्तया कारणशब्दवाच्यत्वं विहायालौकिक-विभावशब्दवाच्यत्वं भजन्ते । तेभ्यश्च सुरते दन्तघाता-दिभ्य इव सुखमेव जायते । अतश्च लौकिकशोकहर्षा-दिकारणेभ्यो लौकिकशोकहर्षादयो जायन्ते इतिलोक एव प्रतिनियमः । काव्ये पुनः सर्वेभ्योऽपिविमावादिभ्यः सुखमेव जायते इति नियमान्न कश्चिद्-दोषः । कथं तर्हि हरिश्चन्द्रादिचरितस्य काव्यनाट्य-येरपि दर्शनश्रुवणाभ्यामश्रुपातादयो जायन्त इत्युच्यते ।“अश्रुपातादयस्तद्वद्द्रुतत्वाच्चेतसो मताः” । तर्हि कथंकाव्यतः सर्वेषामीदृशी रसाभिव्यक्तिर्न जायत इत्याह“न जायते तदास्वादो विना रत्यादिवासनाम्” ।वासना चेदानीन्तनी प्राक्तनी च रसास्वादहेतुः । तत्रयदि आद्या न स्याच्छ्रोत्रियजरन्मीमांसकादीनामपि सास्यात् । यदि द्वितीया न स्याद् यद्रागिणामपि केषा-ञ्चिद्रसोद्बोधो न दृश्यते तन्न स्यात् । उक्तञ्च धर्मदत्तेन“सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् । निर्वा-सनास्तु रङ्गान्तःकाष्ठकुड्याश्मसन्निभाः” इति । ननु कथंरामादिरत्याद्युद्बोधकारणैः सीतादिभिः सामाजिक-रत्याद्युद्बोध इत्युच्यते “व्यापारोऽस्ति विभावादेर्नाम्नासाधारणीकृतिः । तत्प्रभावेन यस्यासन् पाथोधिप्लव-नादयः । समाता तदभेदेन स्वात्मानं प्रतिपद्यते” । “ननुकथं मनुष्यमात्रस्य समुद्रलङ्गनादावुत्साहोद्बोध इत्यु-च्यते “सत्माहादिसमुद्बोधः साधारण्यामिमागतः ।नॄणामपि समुद्रादिलङ्घनादौ न दुष्यति” । रत्यादयोऽपिसाधारण्येन प्रतीयन्त इत्याह साधारण्येन रत्या-दिरपि तद्वत् प्रतीयते” । रत्यादेरपि ह्यात्मगतत्वेनप्रतीतौ सभ्यानां व्रीडातङ्कादिर्भवेत् परगतत्वेन त्वरस्य-तापातः विभावादयोऽपि प्रथमतः साधारण्येन प्रतीयन्तेइत्याह “परस्य न परस्येति ममेति न ममेति च ।तदास्वादे विभावादेः परिच्छेदो न विद्यते” । ननुतथापि कथमेवमलौकिकत्वमेतेषां विभावादीनामित्युच्यते“विभावनादिव्यापारमलौकिकमुपेयुषाम् । अलौकिकत्व-मेतेषां भूषणं न तु दूषणम्” । आदिशब्दादनुभावन-सञ्चारणे । तत्र विमावनं रत्यादेर्विशेषेणास्वादाङ्कुरण-योग्यतानयनम् । अनुभावनमेवम्भूतस्य रत्यादेः समन-न्तरमेव रसादिरूपतया भावनम् । सञ्चारणं तथाभूतस्यै-तस्य सम्यक्चारणम् । विभावादीनां यथासङ्क्यं कारणकार्य्यसहकारित्वे कथं त्रयाणामपि रसीद्बोधे कारणत्व-मित्युच्यते “कारणं कार्य्यसञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः ।रसोद्बोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः” । ननुतर्हि कथं रसास्वादे तेषामेकः प्रतिभास इत्युच्यते“प्रतीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते । ततः संवलितःसर्वो विभावादिः सचेतसाम् । प्रपानकरसन्यायाच्चर्व्य-माणोरसो भवेत्” । यथा खण्डमरिचादीनां सम्मेलनादपूर्वइव कश्चिदास्वादः प्रपानकरसे संजायते विभावादिसम्मे-लनादिहापि तथेत्यर्थः । ननु यदि विभावानुभावव्यभि-चारिभिर्मिलितैरेव रसस्तत् कथं एकस्य द्वयोर्वा सद्भावेऽपिस स्यादित्युच्यते “सद्भावश्चेद्विभावादेर्द्वयोरकस्य वाभवेत् । झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते” ।अन्यसमाक्षेपश्च प्रकरणादिवशात् । यथा “दोर्घाक्षंशरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयोः सङ्खिप्तं निवि-डोन्नतस्ततमुरः पार्श्वे प्रमृष्टे इव । मध्यः पाणिमिनोनितम्बि जघनं पादावुदग्राङ्गुली छन्दो नर्त्तयितुर्यथैवमनसः सृष्टं तथास्या वपुः” । “अत्र मालबिकामभि-लष्यतोऽग्निमित्रस्य मालविकारूपविभावमात्रवर्णने सञ्चा-रिणामौत्सुक्यादीनामनुभावानाञ्च नयनविस्फार दीना-मौचित्यादेवाक्षेपः । एवमन्याक्षेपेऽप्यूह्यम् । “अनुकार्य्यगतोरसः” इति वदतः प्रत्याह “पारिमित्याल्लौकिकत्वात्सान्तरायतया तथा । अनुकार्य्यस्य रत्यादेरुद्बोधो नरसो भवेत्” । सीतादिदर्शनादिजो रामादिरत्याद्युद्-बोधो हि परिमितो लौकिको,  नाट्यकाव्यदर्शनादेःसान्तरायश्च । तस्मात् कथं रसरूपतामियात् । रसस्यै-तद्धर्मत्रितयविलक्षणधर्मकत्वात् । अनुकर्तृगतत्वञ्चास्य निरस्यति “शिक्षाभ्यासादिमात्रेण राघवादेः स्वरूपतम् ।दर्शयन् नर्त्तको नैव रसस्यास्वादको भवेत्” । किञ्चकाव्यार्थाभावने नायमपि सभ्यपदास्पदम् । यदि पुन-र्नटोऽपि काव्यार्थभावनया रामादिरूपतामात्मनो दशयेत्तदा सोऽपि सभ्यमध्य एव गण्यते” ।द्रव्यगतमधुरादिरसकारणादिकं सुश्रुते उक्तं यथा“अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ।आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोतर-परिवृद्धाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । तस्मादाप्यो रसःपरस्परससर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्चसर्वेषु सर्वेषां सान्निध्यमस्त्थुत्कर्षापककर्षात्तु ग्रहणम् ।स खल्वाप्योरसः शेषभूतसंसर्गाद्विभक्तः षोढा विभ-ज्यते । तद्यथा मधुरोऽम्ला लवणः कटुकस्तिक्तःकषाय इति । ते च भूयःपरस्परसंसर्गात् त्रिषष्टिधाभिद्यन्ते । तत्र भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः १ । भूम्यग्नि-गुणबाहुल्यादम्लः २ । तोयाग्निगुणबाहुल्याल्लवणः ३ वाय्व-ग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः ४ । वाय्वाकाशगुणबाहुल्या-त्तिक्तः ५ । पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात् कषायः ६ इति । तत्रमधुराम्ललवणा वातघ्नाः । मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः ।कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः तत्र वायुरात्मनैवात्मा पित्त-माग्नेयं श्लेष्मा सौम्य इति । त एव रसाः स्वयोनि-वर्द्धना अन्ययोनिप्रशमनाश्च” ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

रस  आस्वादन, स्नेहनयोः
- रसयति,  रसना,  रसः  भ्वादौ रस शब्दे (1469)-रसति,  हेतौ रासयति  369

धातुवृत्तिः

Sanskrit

रस  (अर्थः)  आस्वादन, स्नेहनयोः
( रसति ) रसतीति शपि 386

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“रस शब्दे”@} 2 ‘शब्दे शपि रसेत्,  स्नेहास्वादयो रसयेद्रसेः।’ 3 इति देवः। 
 रासकः-सिका,  रासकः-सिका,  रिरसिषकः-षिका,  रारसकः-सिका
   रसिता-त्री,  रासयिता-त्री,  रिरसिषिता-त्री,  रारसिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककशतिवत् 4 बोध्यानि। 
 क्विपि सुरः-सुरसौ-सुरसः
   5 रसमानः- 6 7 रसः,  वेदरासी,  8 रारस्यमानः
   9 रस्नम्,  अस्य धातोः इमानि रूपाण्यधिकानीति विशेषः। 
 10
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१३८४)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-७१३। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (श्लोः १९३)
 04 =>
  (१७८)
 05 =>
  [[१। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति ताच्छील्ये चानश्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
 06 =>
  [[आ। ‘परिरम्भरुचिं ततिर्जलानामभिनद्धा रसम नसारसेन।।’ शि। व। ६-७५।]]
 07 =>
  [[२। पचाद्यचि (३-१-१३४) रूपमेवम्।]]
 08 =>
  [[B। ‘उच्चै रारस्यमानां तां कृपणां रामलक्ष्मणौ।’ भ। का। ५-९६।]]
 09 =>
  [[३। ‘तृषिशुषुरसिभ्यः कित्’ (द। उ। ५-४४) इति नप्रत्यये रूपम्। कित्त्वाद् न वृद्धिः। रसतीति रस्नम् = द्रव्यजातिः।]]
 10 =>
  [पृष्ठम्११०९+ २७]

1 {@“रस आस्वादनस्नेहनयोः”@} 2 अदन्तः। 
 ‘शब्दे शपि रसेत्,  स्नेहास्वादयो रसयेद्रसेः।’ 3 इति देवः। 
 रसकः सिका,  रिरसयिषकः-षिका
   रसयिता-त्री,  रिरसयिषिता-त्री
   4 रसयन्-न्ती,  रिरसयिषन्-न्ती
   रसयिष्यन्-न्ती-ती,  रिरसयिषिष्यन्- न्ती-ती
   रसयमानः,  रिरसयिषमाणः,  रसयिष्यमाणः,  रिरसयिषिष्यमाणः,  सुरः-सुरसौ-सुरसः
   रिरसयिट्-यिषौ-यिषः,  रसितम्-तः,  रिरसयिषि- तम्-तः-तवान्
   5 रसः,  विरसः,  सुरसः,  सुरसी,  रिरसयिषुः
   रसयि- तव्यम्,  रिरसयिषितव्यम्
   रसनीयम्,  रिरसयिषणीयम्
   रस्यम्,  रिरसयिष्यम्,  ईषद्रसः-दूरसः-सुरसः
   रस्यमानः,  रिरसयिष्यमाणः,  रसः,  रिरसयिषः,  रसयितुम्,  रिरसयिषितुम्
   रसना,  रिरसयिषा,  रसनम्,  रिरसयिषणम्,  रसयित्वा,  रिरसयिषित्वा
   6 प्ररसय्य,  प्ररिरसयिष्य,  रसम् २,  रसयित्वा २,  रिरसयिषम् २,  रिरसयिषित्वा २
   इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१३८५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९३१। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १९३)
 04 =>
  [[आ। ‘देवौघे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ।।’ धा। का। ३। ६२।]]
 05 =>
  [[१। रस्यन्ते आस्वाद्यन्तेऽनेन इति ‘एरच्’ (३-३-५६) इति अचि रूपम्। घञ् वा इति केचित्।]]
 06 =>
  [[२। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-१६) इति णेरयादेशः।]]

Capeller

German

 र॑स m.
  Saft,  Flüssigkeit,  Wasser
 Essenz, 
die Blume (einer Flüssigkeit)
 Geschmack
(als Eigensch.),  Genuss (concr.)
 Geschmack, 
Genuss von,  Verlangen nach
(Loc. o.) —°),  Leidenschaft
 ton,  Charakter, 
Grundstimmung (eines Kunstwerks).
f.
  रसा॑ Feuchtigkeit,  Flussn. , 
bes. eines myth. Stromes.

Grassman

German

 rása,  m.,  die Flüssigkeit,  das Nass [von *ras = arṣ benetzen],  oft mit dem Nebenbegriffe des kräftigen,  heilsamen,  wohlschmeckenden,  insbesondere der Pflanzensaft,  namentlich 2〉 vom Soma
 3〉 ferner vom Opfertrank
 4〉 von der Samenflüssigkeit
 5〉 das Kräftigste einer Flüssigkeit [G.],  Essenz,  Seim
 6〉 in gleichem Sinne auch ohne Gen.
 7〉 Labetrunk,  wohlschmeckender Trank,  Labung. Vgl. arasá. [Page1153]
-as 1〉 somiás {779, 8} (índus). — 2〉 indriyás {623, 20}
 {759, 3}
 {798, 10}
 mádias {750, 5}
 svādús {485, 21}
 kṛ́tvias {788, 1}
 {789, 5}
 {796, 5}. — 5〉 te (sómasya) {779, 15}
 {786, 9}
 {808, 21} (madirás)
 pávamānasya te {773, 17}
 táva (sómasya) {773, 18}
 vas (apā́m) {835, 2} (śivátamas).
-am 2〉 {718, 6}
 {728, 1}
 {821, 11}. — 3〉 {71, 5} 〰 divé kar (agnís). — 4〉 {105, 2} 〰 duhe (jāyā́ pátim). — 5〉 mádhvas {397, 4}
 {774, 6}
 pitvás {620, 10}
 asya (sómasya) {902, 7}
 te pávamānasya {776, 24}
 {777, 15} (mádiam)
 víśveṣaam {1022, 3}. — 6〉 sómas dádhānas indriyám 〰 {735, 5}
 {775, 13}
 devás (sómas) devébhis sám apṛkta rásam (trochäisch zu lesen) {809, 1}
 tám sóme 〰 ā́‿adadhus {825, 3}
 bildlich: {779, 31}. _{779, 32} ṛ́ṣibhis sáṃbhṛtam 〰.
-ena 5〉 mádhvas {821, 20}
 svéna (sómasya) {809, 12}
 apā́m {809, 57}. — 6〉 〰 sám agasmahi {23, 23}
 {835, 9}.
-asya 2〉 jámbhe {37, 5}. — 5〉 te {797, 1} (matsata).
-e 5〉 asya (sómasya) {726, 3}.
-ās 1〉 u. 5〉 girés iva prá 〰 asya pinvire {1018, 2}. — 5〉 táva (pito) {187, 4}. — 6〉 rasínas {825, 5}. — 7〉 vām {504, 8}.
-ānaam 3〉 svādmā́nas {187, 5}.

 rása:
-am 5〉 {791, 5}.

Burnouf

French

 रस रस m.
  goût,  saveur
		 goût,  action de goûter
au fig. sentiment
 goût littéraire
 les choses qui affectent le
sentiment en poésie.
		 Suc,  jus
 tout liquide,  en gén. 
		 Eau
chyle
 liquide élémentaire du corps
 suc propre des plantes
semence virile
		 poison
 extrait
		 vif-argent
		 myrrhe. -- F.
रसा langue [organe du goût].
		 La terre.
		 Cissampelos
hexandra
 panic d'Italie
 boswellia thurifera
 bot.
		 Raisin. 
		 La
kākolī.
		 Np. de rivière,  Vd.
		 Lat. (?)
 ros,  rosa, 
racemus,  fr. raisin
 resina,  cf.  रसाह्व।
रसक m.
  viande bouillie ou cuite dans son jus.
रसकर्पूर n.
  sublimé corrosif ou bichlorure de mercure.
रसकेसर n.
  camphre.
रसगन्ध m.
  myrrhe.
रसगर्भ n.
  vermillon. 
		 Sorte de collyre.
रसज m.
  (जन्) mélasse.
		 Insecte né dans un liquide
putrescible. -- N. sang.
रसज्ञ a. (ज्ञा) qui connaît les objets du sentiment
poétique. -- S. m.
  poète.
		 Chimiste
		 médecin.  -- F. la langue.
रसज्येष्ठ m.
  saveur douce.
		 Amour,  sentiment tendre.
रसतेजस् n.
  sang.
रसधातु n.
  mercure.
रसन n.
  goût,  saveur
		 goût,  action de goûter,  le sens
du goût.
		 Bruit,  son,  cf.  रस् 1. -- F. रसना la langue.
		 Pæderia fœtida,  bot.
		 Sorte de ceinture de femme.
रसनाथ m.
  mercure.
रसनायक m.
  (नी) Śiva.
रसनालिह् m.
  (लिह्) chien. 
रसनेत्रिका f.
  (नेत्र) arsénic rouge [employé comme
collyre].
रसपुष्प n.
  chlorure de mercure,  sublimé.
रसफल m.
  cocotier,  bot.
रसभव n.
  (भू) sang.
रसराज m.
  mercure.
रसवत् a. (sfx. वत्) savoureux
		 juteux.
		 Qui est de bon
goût [en poésie]. -- S. f.
  रसवती cuisine.
रसवर्ज m.
  (वृज्) suppression des affections de
l'âme.
रसवर्जित a. qui a supprimé les affections de son âme.
रसशोधन m.
  (शुध्) borax.
रससिद्ध m.
  alchimiste.
रससिद्धि f.
  alchimie
 connaissance de l'alchimie.
रससिन्दूर n.
  produit pharmaceutique obtenu par la fusion du
zinc,  du mercure,  du sulfate de cuivre et du nitre.
रसस्थान n.
  vermillon. 
रसाखन m.
  (खन्) coq [qui gratte la terre].
रसाञ्जन n.
  sorte de collyre.
रसातल n.
  (तल) l'enfer पाताल
 la plus basse de
ses sept régions.
रसात्मक a. (आत्मन्) savoureux.
रसादान n.
  (आ
 दा) succion
 absorption. 
		 Un des
trois rites védiques.
रसाधार m.
  (आ
 धृ) le Soleil.
रसाभास m.
  (अ priv.
 भास्) le fait de cacher son
émotion ou de lui donner une signification feinte.
रसायक m.
  saccharum munja.
रसायन m.
  (अय de इ
 sfx. अन) alchimiste.
Drogue vermifuge.
		 Garuḍa. -- N. alchimie,  chimie.
		 Lait de beurre
		 élixir de longue vie.
		 Poison. 
रसायनफला f.
  myrobalan jaune.
रसाल m.
  (sfx. आल) canne à sucre
		 manguier
boswellia thurifera
		 arbre à pain
		 froment. -- F. la langue.
Caillé sucré et aromatisé.
		 Raisin. 
		 Panicum dactylon
 hedysarum
du Gange,  bot.
रसालसा f.
  (लस्) vaisseau du corps,  en gén. 
		 Nerf, 
tendon,  etc.
रसालिहा f.
  hemionites,  bot.
रसास्वादिन् m.
  (आ
 स्वद्) abeille.
रसाह्व a. (आ
 ह्वे) résine.

Stchoupak

French

 रस-
 m.
  suc,  sève,  jus de fruits,  moelle,  fig. le meilleur, 
quintessence 
 liquide (à boire),  potion,  not. eau,  lait 
 poison 
 saveur, 
goût 
 condiment,  assaisonnement 
 langue 
 goût pour qqch. (loc.), 
inclination,  désir 
 charme,  agrément 
 saveur d'une composition littéraire, 
ses propriétés affectives (au nombre de 8 à 10 chez les théoriciens), 
sentiment (principal) qu'elle éveille 
 caractère (d'un homme) 
 -तस्
selon le goût 
 -मय- -ई- a. liquide 
 savoureux 
 provenant de l'amour 
-वन्त्- a. savoureux,  agréable au goût 
 bien irrigué 
 gracieux,  charmant, 
plein de goût 
 -वत्ता- f.
  saveur,  goût 
 élégance 
 -तम- m.
 
essence des essences 
 -त्व- nt. fait d'être chyle.
°क्रम- m.
  sentiments successifs.
°गुण- a. possédant la qualité du goût.
°ग्रह- a. qui apprécie les saveurs 
 qui ressent les jouissances 
 m.
 
organe du goût.
°घन- a. consistant uniquement en (un certain) goût.
°ज- a. produit dans un élément liquide.
°ज्ञ- a. qui connaît les saveurs,  qui reconnaît la saveur de
(loc.),  qui sait jouir de (gén.  ifc.) 
 expert,  familier avec (loc.) 
 nt. et
-आ- f.
  langue 
 -ता- f.
  -त्व- nt. discernement,  goût poétique, 
accointance avec.
°द- m.
  médecin. 
°पति- m.
  vif argent.
°पाचक- m.
  cuisinier.
°प्रबन्ध- m.
  composition dramatique comportant des rasa.
°बन्धन- nt. n.
  d'une partie des intestins (?).
°भाव-विद्- ag. qui connaît sentiments et états d'âme.
°भेद- m.
  n.
  d'un dérivé du vif argent 
 -इन्- a. de goût varié
ou différent.
°मात्र- nt. essence du goût.
°योग- m.
  pl.
  saveurs composées.
°वर्जम्- adv. sans goût.
°विक्रयिन्- m.
  marchand de liqueurs.
°विद्- ag. qui s'entend en saveurs,  au goût exercé (aussi fig.).
सिद्ध°- a. familier avec les rasa 
 avec les philtres.
रसात्मक- -इका- a. fait de nectar (dit de la lune) 
 plein de
goût (fig.).
रसाधिक- a. plein de jouissances ou de goût.
रसान्तर- nt. autre ou différente jouissance,  passion ou humeur.
रसायन- nt. élixir de longue vie (die fig. des premières pluies).
रसोल्लास- m.
  éveil du désir pour.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.