| YouTube Channel

रश्मि (razmi)

 
शब्दसागरः
English
रश्मि
m.
 (-श्मिः)
1. A ray of light.
2. A rein, a bridle.
3. An eye-lash.
E.
 अश् to pervade, Unādi
aff.
 मि, रश substituted for the radical.
Capeller Eng
English
रश्मि॑
m.
 (f. ) line, cord, trace, rein, whip, measuring
rope
ray or beam of light.
Yates
English
रश्मि (श्मिः) 2.
m.
 A ray of light
a
rein
an eyelash.
Spoken Sanskrit
English
रश्मि - razmi -
m.
 - string
रश्मि - razmi -
m.
 - rayoflight
रश्मि - razmi -
m.
 - splendour
रश्मि - razmi -
m.
 - food
रश्मि - razmi -
m.
 - whip
रश्मि - razmi -
m.
 - rein
रश्मि - razmi -
m.
 - goad
रश्मि - razmi -
m.
 - trace
रश्मि - razmi -
m.
 - bridle rein
रश्मि - razmi -
m.
 - leash
रश्मि - razmi -
m.
 - cord
रश्मि - razmi -
m.
 - ray
रश्मि - razmi -
m.
 - measuring cord
रश्मि - razmi -
m.
 - rope
रश्मि - razmi -
m.
 - beam
रश्मि - razmi -
m.
 (f. ) - bridle
क्ष्-रश्मि - kS-razmi -
m.
 - X-ray
रश्मि-दण्ड - razmi-daNDa -
m.
 - beam of rays
क्ष्-रश्मि-नाल - kS-razmi-nAla -
m.
 - X-ray tube [ Roentgen tube ]
अभिसारी रश्मि - abhisArI razmi -
m.
 - converging rays [ Optics ]
ब्रह्माण्ड-रश्मि - brahmANDa-razmi -
m.
 - cosmic ray
निद्वार-रश्मि-प्रदोललिख - nidvAra-razmi-pradolalikha -
m.
 - cathode-ray oscillograph [ Elec. ]
रश्मि - razmi -
m.
 - trace
नद्ध - naddha -
n.
 - trace
पद - pada -
n.
 - trace
यन्त्र - yantra -
n.
 - trace
नयति { नी } - nayati { nI } - verb - trace
नयते { नी } - nayate { nI } - verb - trace
उन्नयति { उद्- नी } - unnayati { ud- nI } - verb 1 - trace
लिखति { लिख् } - likhati { likh } - verb 6 - trace
अनुप्रजानाति { अनुप्र- ज्ञा } - anuprajAnAti { anupra- jJA } - verb 9 - trace
अनुमार्गित - anumArgita -
adj.
 - traced
योग्य - yogya -
m.
 - traces
परिक्रान्त - parikrAnta -
n.
 - traces
रूप - rUpa -
n.
 - trace of
परिणयते { परिणी } - pariNayate { pariNI } - verb - trace out
परिणयति { परिणी } - pariNayati { pariNI } - verb - trace out
सूचयति { सूच् } - sUcayati { sUc } - verb - trace out
परिनयति { परि- नी } - parinayati { pari- nI } - verb 1 - trace out
निर्णीत - nirNIta -
adj.
 - traced out
विपाशिन् - vipAzin -
adj.
 - without a trace
अनुपलक्ष्य - anupalakSya -
adj.
 - not to be traced
उट्टङ्कित - uTTaGkita -
adj.
 - showing traces of
नियोगपाश - niyogapAza -
m.
 - trace on a carriage
व्युत्पादयति { व्युत्पद् } - vyutpAdayati { vyutpad } - verb caus. - trace back to a root
नानश्यते { नश् } - nAnazyate { naz } - verb 4 - obliterate without trace
निर्ग्राह्य - nirgrAhya -
adj.
 - to be traced or found out
पञ्चरश्मि - paJcarazmi -
adj.
 - having 5 strings or traces
द्वादशोद्याम - dvAdazodyAma -
adj.
 - having 12 traces or strings
लेश - leza -
m.
 - little bit or slight trace of
ऋजुरश्मि - Rjurazmi -
adj.
 - having straight traces or reins
अनुपलक्ष्यवर्त्मन् - anupalakSyavartman -
adj.
 - having ways that cannot be traced
षडुद्याम - SaDudyAma -
adj.
 - provided with six ropes or traces
अयोनि - ayoni -
adj.
 - having no source that can be traced
नद्धविमोक्ष - naddhavimokSa -
m.
 - getting loose or breaking of a trace
व्युत्पाद्य - vyutpAdya -
adj.
 - capable of being traced back to its root
रथरश्मि - ratharazmi -
m.
 - trace or traces of a carriage or chariots
रश्मि razmi
m.
 trace
नद्ध naddha
n.
 trace
पद pada
n.
 trace
यन्त्र yantra
n.
 trace
नयति { नी } nayati { nI } verb trace
नयते { नी } nayate { nI } verb trace
उन्नयति { उद्- नी } unnayati { ud- nI } verb 1 trace
लिखति { लिख् } likhati { likh } verb 6 trace
अनुप्रजानाति { अनुप्र- ज्ञा } anuprajAnAti { anupra- jJA } verb 9 trace
अनुमार्गित anumArgita
adj.
 traced
योग्य yogya
m.
 traces
परिक्रान्त parikrAnta
n.
 traces
रूप rUpa
n.
 trace of
परिणयते { परिणी } pariNayate { pariNI } verb trace out
परिणयति { परिणी } pariNayati { pariNI } verb trace out
सूचयति { सूच् } sUcayati { sUc } verb trace out
परिनयति { परि- नी } parinayati { pari- nI } verb 1 trace out
निर्णीत nirNIta
adj.
 traced out
विपाशिन् vipAzin
adj.
 without a trace
अनुपलक्ष्य anupalakSya
adj.
 not to be traced
उट्टङ्कित uTTaGkita
adj.
 showing traces of
नियोगपाश niyogapAza
m.
 trace on a carriage
व्युत्पादयति { व्युत्पद् } vyutpAdayati { vyutpad } verb caus. trace back to a root
नानश्यते { नश् } nAnazyate { naz } verb 4 obliterate without trace
निर्ग्राह्य nirgrAhya
adj.
 to be traced or found out
पञ्चरश्मि paJcarazmi
adj.
 having 5 strings or traces
द्वादशोद्याम dvAdazodyAma
adj.
 having 12 traces or strings
लेश leza
m.
 little bit or slight trace of
ऋजुरश्मि Rjurazmi
adj.
 having straight traces or reins
अनुपलक्ष्यवर्त्मन् anupalakSyavartman
adj.
 having ways that cannot be traced
षडुद्याम SaDudyAma
adj.
 provided with six ropes or traces
अयोनि ayoni
adj.
 having no source that can be traced
नद्धविमोक्ष naddhavimokSa
m.
 getting loose or breaking of a trace
व्युत्पाद्य vyutpAdya
adj.
 capable of being traced back to its root
रथरश्मि ratharazmi
m.
 trace or traces of a carriage or chariots
Wilson
English
रश्मि
m.
 (-श्मिः)
1 A ray of light.
2 A rein.
3 An eye-lash.
E.
 अश to pervade, Uṇādi
aff.
 मि, and रश substituted for the
radical.
Apte
English
रश्मिः [raśmiḥ], [अश्-मि धातो रुट्, रश्-मि वा
cf.
Uṇ.*
 4.46]
A string, cord, rope
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः
Rām.*
 4.17.2.
A bridle, rein
मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्व- कायाः
Ś.*
 1.8
रश्मिसंयमनात्
Ś.*
 1
Ki.*
 7.19.
A goad, whip.
A beam, ray of light
ज्योतीषि वर्तयति च प्रवि- भक्तरश्मिः
Ś.*
 7.6
N.*
 22.56
so हिमरश्मि
&c.
An eyelash.
A measuring cord
परि यो रश्मिना दिवो Ṛv.8. 25.18.
A finger (Ved. ).
Comp.
 -कलापः a pearlnecklace of 54 threads. -केतुः a particular comet.-ग्राहः a charioteer (सारथि)
रश्मिग्राहश्च दाशार्हः सर्वलोकनमस्कृतः
Mb.
 * 8.31.55. -मालिन्, -मुचः the sun
अभिरश्मिमालि विमलस्य धृतजयधृतेरनाशुषः
Ki.*
 12.2
चण्डवातोद्धुतान् मेघान् निघ्नन् रश्मिमुचो यथा
Mb.
 * 7.153.43.
Apte 1890
English
रश्मिः [अश्-मि धातो रुट्, रश्-मिवा
cf. Uṇ. 4. 46] 1 A string, cord, rope.
2 A bridle, rein
मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः Ś. 1. 8
रश्मिसंयमनात् Ś. 1.
3 A goad, whip.
4 A beam, ray of light
Ś. 7. 6
N. 22. 56
so हिमरश्मि &c.
5 An eye-lash.
6 A measuring cord.
7 A finger (Ved.).
Comp.
कलापः a pearl-necklace of 54 threads.
मुचः the sun.
Monier Williams Cologne
English
रश्मि॑
m.
 (exceptionally
f.
cf.
 रशना and
Uṇ.
 iv, 46) a string, rope, cord, trace, rein, bridle, leash, goad, whip (also fig. applied to the fingers),
RV.
&c.
&c.
a measuring cord,
RV.
 viii, 25, 18
a ray of light, beam, splendour,
RV.
&c.
&c.
=
 अन्न, food,
VS.
 xv, 16
=
 पक्ष, or पक्ष्मन्,
L.
Monier Williams 1872
English
रश्मि रश्मि, इस्, m. (in one passage इस्, f.
connected with रशना above
in Uṇādi-s. IV. 46.
said to be fr. रश्, substituted for rt. 1. अश्, to per-
vade
perhaps connected with rt. 1. लस्, to shine), a
string, rope, cord
a bridle, rein, leash
a measuring
cord or rope
a goad, whip
a finger (Ved.)
a ray
of light, beam [cf. अंशु]
an eyelash (= पक्ष्-
मन्)
(in Vājasaneyi-s. XV. 6. said to) = अन्न
[cf. probably Lat. laqueus.]
—रश्मि-कलाप, अस्,
m. a pearl-necklace &c. consisting of fifty-four (or
according to others fifty-six) threads.
—रश्मि-केतु,
उस्, m. ‘beam-bannered, ’ epithet of a Rākṣasa
of
a particular comet (Ved.).
—रश्मि-क्रीड, अस्, m.,
N. of a Rākṣasa.
—रश्मि-पति, इस्, m. a species of
plant (= रवि-पत्त्र).
—रश्मि-पवित्र, अस्, आ,
अम्, Ved. purified by rays or beams.
—रश्मि-प्र-
भास, अस्, m., N. of a Buddha.
—रश्मि-मण्डल,
अम्, n. a circle or garland of rays.
—रश्मि-मत्, आन्,
अती, अत्, having rays or beams, radiant
(आन्), m. the
sun
a proper N.
—रश्मि-मय, अस्, ई, अम्, formed
of beams, consisting of rays.
—रश्मि-मालिन्, ई, इनी,
इ, encircled or garlanded with rays.
—रश्मि-मुच,
अस्, m. ‘ray-emitting, ’ the sun.
—रश्मि-राज, अस्,
m. a proper N.
—रश्मि-वत्, आन्, अती, अत्, having
rays, radiant
(आन्), m. the sun, (also रश्मी-वत्।)
—रश्मि-शत-शहस्र-परिपूर्ण-ध्वज, अस्,
m., N. of a Buddha.
Macdonell
English
रश्मि raś-mí,
m.
 cord, rope
trace
rein
🞄whip
measuring cord
line of light
ray
🞄splendour: -kalāpa,
m.
 pearl necklace of 🞄fifty-four strings
-maṇḍala,
n.
 wreath of rays
🞄-mat,
a.
 radiant
m.
 sun
N.
-mālin,
a.
 🞄having a garland of rays
-muca,
m.
 (diffuser 🞄of rays), sun
-vát,
a.
 radiant
m.
 sun.
Benfey
English
रश्मि रश्मि (i. e. रश् + मि
with रश्
cf. probably Lat. laqueus, cf. रसना),
m.
1. A rein, Nal. 19, 22.
2. A ray of
light, Pañc. 162, 11.
3. An eyelash.
--
Comp.
उष्ण- and तिग्म-,
m.
 the
sun, Ragh. 5, 4
Śiś. 9, 11.
शित-,
m.
the moon, Śṛṅgārat. 6.
स्यूम-,
m.
a proper name, Chr. 297, 16 = Rigv. i.
112, 16.
Apte Hindi
Hindi
रश्मिः
स्त्री*
 - "अश् + मि धातोरुट्, रश् + मि वा"
"डोर, डोरी, रस्सी"
रश्मिः
स्त्री*
 - -
"लगाम, रास"
रश्मिः
स्त्री*
 - -
"सांटा, हंटर"
रश्मिः
स्त्री*
 - -
"किरण, प्रकाश किरण"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रश्मि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಿರಣ
निष्पत्तिः - > अशू (व्याप्तौ) - "मिः" धातोः रशादेशश्च (उ० ४-४६)
व्युत्पत्तिः - > अश्नुते
प्रयोगाः - > "सदृशोऽभिभर्तृराशिरश्मिगलज्जलबिन्दुमिन्दुमणिदारुवधूम्"
उल्लेखाः - > माघ० ९-३५
रश्मि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಗ್ಗ /ರಜ್ಜು
प्रयोगाः - > "सयत्नसूतायतरश्मिभुग्नग्रीवाग्रसंसक्तयुगैस्तुरङ्गैः"
उल्लेखाः - > माघ० ३-६८
रश्मि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆ /ಬೆಂಕಿಯ ಉರಿ
विस्तारः - > "रश्मिज्वालाप्रग्रहौ च" - वैज०
रश्मि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೆಪ್ಪೆಯ ಕೂದಲು
विस्तारः - > "रश्मिः पुमान् दीधितौ स्यात् पक्ष्मप्रग्रग्रहयोरपि" - मेदि०
रश्मि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಭೆ /ಕಾಂತಿ
विस्तारः - > "रश्मिस्तु प्रग्रहे द्युतौ" - नानार्थर०
रश्मि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಾವಟಿ /ಗಾಡಿಯ ಎತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಬಾರುಕೋಲು
L R Vaidya
English
raSmi {% m. %} 1. A string, a rope
2. a bridle, a rein, मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः Sak.i.
3. a whip
4. a beam, a ray of light, Na.xxii.56.
Bopp
Latin
रश्मि m.
1) radius luminis (cf. लस्, रुच् splendere).
2) ha-
bena. IN. 1. 19. N. 19. 22.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गो
पुस्त्री
गो, बाण, वाच्, पशु, भूमि, दिश्, रश्मि, जल, अक्षि, स्वर्ग, मातृ, वज्र, अग्नि, मुख, तत्त्व, वारि, वाजिन्, दृष्टि, दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002
कर
पु
कर, हस्त, रश्मि, कर्षकवेतन
करो हस्तः करो रश्मिः करः कर्षकवेतनम् ।
verse 2.1.1.58
page 0011
Edgerton Buddhist Hybrid
English
raśmi, f. (in Skt. m. except Ch.U. 〔8.6.2〕 etā … raśmayaḥ, em. Boehtl. ete
but in Pali f. forms, such as rasmiyo n.-acc. pl., are not rare), ray: sā hi raśmir SP 〔24.1〕 (vs)
raśmiś cacāra, sā sarvā … LV 〔3.14〕, and tasyā … raśmyā(ḥ, abl.) 〔4.6〕 (both prose).
Indian Epigraphical Glossary
English
raśmi (IE 7-1-2), probably confused with śīta-raśmi and
used to indicate ‘one’.
Lanman
English
raśmí, m.
—1. line, cord
—2. fig. (line,
i. e.) ray, of light
beam. [so Eng. ray
involves a metaphor, its Lat. predecessor
radius meaning orig. ‘staff’ and then
‘spoke’: cf. raśanā́ and rāśí.]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
रोचिरुस्ररुचिशोचिरंशुगो ज्योतिरर्चिरुपधृत्यभीशवः ।
प्रग्रहः शुचिमरीचिदीप्तयो धामकेतुघृणिरश्मिपृश्नयः ॥ ९९ ॥
पाददीधितिकरद्युतिद्युतो रुग्विरोककिरणत्विषित्विषः ।
भाःप्रभावसुगभस्तिभानवो भा मयूखमहसी छविर्विभा ॥ १०० ॥
-wordlist-
रोचिस् (क्ली), उस्र (पुं), रुचि (स्त्री), शोचिस् (क्ली), अंशु (पुं), गो (पुंस्त्री), ज्योतिस् (क्ली), अर्चिस् (स्त्रीक्ली), उपधृति (पुं), अभीशु (पुं), प्रग्रह (पुं), शुचि (पुं), मरीचि (पुंस्त्री), दीप्ति (स्त्री), धामन् (क्ली), केतु (पुं), घृणि (पुं), रश्मि (पुं), पृश्नि (पुंस्त्री), पाद (पुं), दीधिति (स्त्री), कर (पुं), द्युति (स्त्री), द्युत् (क्ली), रुच् (क्ली), विरोक (पुं), किरण (पुं), त्विषि (स्त्री), त्विष् (स्त्री), भास् (पुंस्त्री), प्रभा (स्त्री), वसु (पुं), गभस्ति (पुं), भानु (पुं), भा (स्त्री), मयूख (पुं), महस् (क्ली), छवि (स्त्री), विभा (स्त्री)
--source--
चर्मदण्डे कशा रश्मौ वल्गावक्षेपणी कुशा ।
-wordlist-
चर्मदण्ड (पुं), कशा (स्त्री), रश्मि (स्त्री), वल्गा (स्त्री), अवक्षेपणी (स्त्री), कुशा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
रोचिस्
रोचिस्, शोचिस्, अभीशु, प्रद्योत, गभस्ति, रश्मि, घृणि, किरण, रुचि, रुच्, दीधिति, दीप्ति, द्युति, प्रभा, भा, विभा, भास्, उस्र, धामन्, वसु, केतु, मरीचि, प्रग्रह, उपधृति, वृष्णि, मयूख, अंशु, भानु, कर, पाद, विरोक, गो
रोचिः शोचिरभीशुः प्रद्योतगभस्तिरश्मिघृणिकिरणाः ।
रुचिरुग्दीधितिदीप्तिद्युतिप्रभाभाविभाभासः ॥ ३८ ॥
उस्रधामवसुकेतुमरीचिप्रग्रहोपधृतिवृष्णिमयूखाः ।
अंशुभानुकरपादविरोका गाव इत्यभिहितास्तु समानाः ॥ ३९ ॥
verse 1.1.1.38
page 0006
अर्चिस्
अर्चिस्, कीला, ज्वाला, वर्चस्, तेजस्, त्विष्, ज्योतिस्, हेति, द्युति, दीप्ति, रुच्, शिखा, प्रभा, रश्मि
अर्चिः कीला ज्वाला वर्चस्तेजस्त्विषस्तथा ज्योतिः ।
हेतिद्युतिदीप्तिरुचः शिखाप्रभारश्मयः समानार्थाः ॥ ६५ ॥
verse 1.1.1.65
page 0009
वल्गा
वल्गा, रश्मि, कुश
चर्मदण्डः कशा प्रोक्ता वल्गारश्मिकुशाः स्मृताः ॥ ४४२ ॥
verse 2.1.1.442
page 0051
योक्त्र
योक्त्र, रश्मि, आबन्ध
योक्त्रं तु रश्मिराबन्धः शम्या च युगकीलकः ॥ ५७५ ॥
verse 2.1.1.575
page 0065
वसु
वसु, अग्नि, धन, रश्मि, रत्न, त्रिदशविशेष
अग्निधनरश्मिरत्नत्रिदशविशेषेषु भवति वसुशब्दः ।
verse 5.1.1.850
page 0097
नाममाला
Sanskrit
दीधिति, भानु, उस्र, अंशु, गभस्ति, किरण, कर, पाद, रुचि, मरीचि, भास्, तेजस्, अर्चिस्, गो, द्युति, प्रभा, दीप्ति, ज्योतिस्, महस्, धामन्, रश्मि, ऊर्ज, विभावसु
दीधितिर्भानुरुस्रोंऽशुर्गभस्तिः किरणः करः ।
पादो रुचिर्मरीचिर्भास्तेजोऽर्चिर्गौर्द्युतिः प्रभा ॥ ४५ ॥
दीप्तिर्ज्योतिर्महो धाम रश्मिरूर्जो विभावसुः ।
verse 0.1.1.45
page 0023
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
गो, वाणी, बाण, भू, रश्मि, वज्र, स्वर्ग, अक्षि, वारि, दिश्, धेनु, श्रुतैश्वरी, गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120
Tamil
Tamil
ரச்’மி : ஒளி, ஒளிக்கிரணம், கடிவாளம், கயிறு, சாட்டை.
Vedic Reference
English
1. Raśmi is not rarely found in the sense of ‘rope’^1
generally
but more usually it denotes either the ‘reins’ or
the ‘traces’^2 of a chariot, either sense being equally good in
most passages.
1) Rv. i. 28, 4
iv. 22, 8
viii. 25, 18,
etc.
Aitareya Brāhmaṇa, iv. 19, 3, etc.
2) Rv. viii. 7, 8
x. 130, 7, etc.
Taittirīya Saṃhitā, i. 6, 4, 3
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xxiii. 14
Taittirīya
Brāhmaṇa, i. 2, 4, 2, etc. In Aitareya
Brāhmaṇa, ii. 37, 1, the two inner
(antarau) reins or traces of the chariot
are mentioned.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 249.
2. Raśmi in the Rigveda^1 and later^2 regularly denotes a
‘ray’ of the sun.
1) i. 35, 7
iv. 52, 7
vii. 36, 1
77, 3,
etc.
2) Av. ii. 32, 1
xii. 1, 15
Taittirīya
Brāhmaṇa, iii. 1, 1, 1
Śatapatha
Brāhmaṇa, ix. 2, 3, 14, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रश्मिः,
पुं,
 (अश्नुते व्याप्नोतीति । अशू व्याप्तौ +“अश्नोते रश्च ।” उणा० ४ । ४६ । इति मिःधातो रशादेशश्च ।) किरणः । (यथा, मनौ ।५ । १३३ ।“मक्षिका विप्रुषश्छाया गौरश्वः सूर्य्यरश्मयः ।रजो भूर्व्वायुरग्निश्च स्पर्शे मेध्यानि निर्द्दिशेत् ॥
”)पक्ष्म । अश्वरज्जुः । इति मेदिनी ॥
* ॥
(यथा, ऋग्वेदे । १ । २८ । ४ ।“यत्र मन्थां विबध्नते रश्मीन् यमित वा इव ॥
”“रश्मीन् अश्वबन्धनार्थान् प्रग्रहान् ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
) सूर्य्यस्य रश्मिना जलादान-दाने यथा, --“तेजोभिः सर्व्वलोकेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्ज्जलम् ।समुद्राद्बायुसंयोगाद्बहन्त्यापो गभस्तयः ॥
ततस्तु पयसां काले परिवर्त्तन्दिवाकरः ।नियच्छत्यपो मेघेभ्यः शुक्लाशुक्लैस्तु रश्मिभिः ॥
”इति मात्स्ये १०२ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः ।करोति नियतं कालं कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः ॥
तस्य ये रश्मयो विप्राः सर्व्वलोकप्रदीपकाः ।तेषां श्रेष्ठा पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ॥
सुसुग्नो हरिकेशश्च विश्वकर्म्मा तथैव च ।विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः सम्पद्बसुरतः परः ॥
अर्व्वाग्वसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः ॥
सुसुम्नः सूर्य्यरश्मिस्तुं पुष्णाति शिशिरद्युतिम् ।तिर्य्यगूर्द्ध्वप्रचारोऽसौ सुसुम्नः परिगीयते ॥
हरिकेशस्तु यः प्रोक्तो रश्मिर्नक्षत्रपोषकः ।विश्वकर्म्मा तथा रश्मिर्ब्बुधं पुष्णाति सर्व्वदा ॥
विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णाति नित्यदा ।सम्पद्वमुरिति ख्यातः स पुष्णाति च लोहितम् ॥
बृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्व्वाग्वसुः प्रभोः ।शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तमश्च स्वराट् तथा ॥
एवं सूर्य्यप्रभावेन सर्व्वा नक्षत्रतारकाः ।वर्द्धन्ते वर्द्धिता नित्यं नित्यमाप्याययन्ति च ॥
दिव्यानां पार्थिवानाञ्च नैशानाञ्चैव सर्व्वशः ।आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तमसां प्रभुः ।आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः ॥
नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूपांश्चैव सहस्रकम् ।स्थावरान् जङ्गमांश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः ॥
तस्य रश्मिसहस्रन्तु शीतवर्षोष्णनिस्रवम् ।तासां चतुःशतं नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्त्तयः ॥
छन्दनाश्चैत याह्याश्च कोतणा भृकणास्तथा ।अमृता नामतः सर्व्वा रश्मयो वृष्टिसर्ज्जनाः ॥
हिमोद्बहाश्च तामस्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः ।वश्यो मेष्यश्च पैष्यश्च ह्रादिन्यो हिमसर्ज्जनाः ।चन्द्रास्ता नामतः सर्व्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः ।शुक्राश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा ।शुक्रास्ता नामतः सर्व्वास्त्रिविधा धर्म्मसर्ज्जनाः ॥
समं विभर्त्ति ताभिः स मनुष्यपितृदेवताः ।मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि ॥
अमृतेन सुरान् सर्व्वान्तिसस्त्रींस्तर्पयत्यसौ ।वसन्ते ग्रीष्मके चैव शतैः सन्तर्पति त्रिभिः ॥
शरद्यपि च वर्षासु चतुर्भिः संप्रवर्षति ।हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजति त्रिभिः ॥
वरुणो माघमासे तु सूर्य्यः पूषा तु फाल्गुने ।चैत्रै मासि भवेदीशो धाता वैशाखतापनः ॥
ज्यैष्ठमूले भवेदिन्द्र आपाढे सविता रविः ।विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः स्मृतः ॥
पर्य्यण्योऽश्वयुजि त्वष्टा कार्त्तिके मासि भास्करः ।मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः ॥
पञ्च रश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्म्मणि ।षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवेशः सप्तभिस्तथा ॥
धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः ।विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः ॥
सप्तभिस्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् ।अर्य्यमा दशभिः पाति पर्य्यण्यो नवभिस्तपेत् ॥
षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति विश्वधृक् ।वसन्ते कपिलः सूर्य्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्नभः ॥
श्वतो वर्षासु वर्णेन पाण्डरः शरदि प्रभुः ।हेमन्ते ताम्रवर्णः स्यात् शिशिरे लोहितोरविः ॥
औषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ ।सूर्य्योऽमरत्वममृतत्रयं त्रिषु नियच्छति ॥
अन्ये चाष्टौ ग्रहाः ज्ञेयाः सूर्य्ये चाधिष्ठिताद्विजाः ।चन्द्रमाः सोमपुत्त्रश्च शुक्रश्चैव बृहस्पतिः ॥
भौमो भानुस्तथा राहुः केतुमानपि चाष्टमः ।सर्व्वे ध्रुवे निरुद्धा ये ग्रहास्ते वातरश्मिभिः ।भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रमन्त्यनुदिवाकरम् ॥
”इति कौर्म्म्ये ४० अध्यायः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । खेदयाः १ किरणाः २ गावः ३रश्मयः ४ अभीशवः ५ दीधितयः ६ गभ-स्तयः ७ वनम् ८ उस्राः ९ वसवः १० मरी-चिपाः ११ मयूखाः १२ सप्तऋषयः १३साध्याः १४ सुपर्णाः १५ । इति पञ्चदश रश्मि-नामानि । इति वेदनिघण्टौ । १५ ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रश्मि
पु०
 अश--मि धातोरुट् रश--मि वा । १ किरणे २ अश्वादिदामनि ३ पद्मे
न०
 मेदि० ।रवेः रश्मिमेदादिकार्य्यं मत्स्यपु० १०३ अ० उक्तं यथा“तेजोभिः सर्वलोकेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् । समु-द्राद्वायुसंयोगाद् वहन्त्यापो गभस्तयः । ततस्तु पयसांकाले परिवर्त्तन् दिवाकरः । नियच्छत्यपो मेघेभ्यःशुक्लाशुक्लैस्तु रश्मिभिः” ।कूर्मपु० ४ अ० विस्तरेणोक्तं यथा“एवमेष महादेवो देवदेवः पितामहः । करोतिनियतं कालं कालात्मा ह्येश्वरी तनुः । तस्य ये रश्मयोविप्राः सर्वलोकप्रदीपकाः । तषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त-रश्मयो ग्रहयोनयः । सुषुम्णोहरिकेशश्च विश्वकर्मातथैव च । विश्वव्यचाः पुनश्चान्यः सम्पद्दसुरतः प्ररः ।अर्वाग्वसुरिति ख्यातः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः । सुषुम्णःसूर्य्यरश्मिस्तु पुष्णाति शिशिरद्युसिम् । तिर्य्यगूर्द्ध्वप्रचा-रोऽसौ सुषुम्णःः परिगीयते । हरिकेशस्तु यः प्रोक्तोरश्मिर्नक्षत्रपोषकः । विश्वकर्मा तथा रश्मिर्बुधं पुष्णातिसर्वदा । विश्वव्यचास्तु यो रश्मिः शुक्रं पुष्णांतिनित्यदा । सम्पद्वसुरिति ख्यातं स पुष्णाति च लो-हितम् । वृहस्पतिं प्रपुष्णाति रश्मिरर्वाग्वसुः प्रभोः ।शनैश्चरं प्रपुष्णाति सप्तसश्च स्वराट् तथा । एवंसूर्य्यप्रभावेन सर्वा नक्षत्रतारकाः । वर्द्धन्ते वर्द्धितानित्यं नित्यमाप्यायवन्ति च । दिव्यानां पार्थिवानाञ्चनैशानाञ्चैव सर्वशः । आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसातमसां प्रभुः । आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण सम-न्ततः । नादेयांश्चैव सामुद्रान् कूपांश्चैव सहस्रकम् ।स्थावरान् जङ्गर्माश्चैव यच्च कुल्यादिकं पयः । तस्यरश्मिसहस्रन्तु शीतवर्षोष्णनिस्रवम् । तासां चतुः-शतं नाद्ध्यो वर्षन्ते चित्रमूर्त्तयः । छन्दनाश्चैव वाह्याश्चकोतनाभृकणास्तथा । अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टि-सर्जनाः । हिमोद्वहाश्च तामस्यो रश्मयस्त्रिशतं पुनः ।वश्यो मेष्यश्च पैष्यश्च ह्रादिन्यो हिमसर्जनाः । चन्द्रास्तानामतः सर्वाः पीताभाः स्युर्गभस्तयः । शुक्राश्च ककुभश्चैवगावो विश्वभृतस्तथा । शुक्रास्ता नामतः सर्वास्त्रिविधाधर्मसर्जनाः । समं विभर्त्ति ताभिः स मनुष्यपितृ-देवताः । मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि ।अमृतेन सुरान् सर्वान् त्विषा त्रीस्तर्पयत्यसौ । वसन्तेग्रीष्मके चैव शतैः सन्तर्पति त्रिभिः । शरद्यपि च वर्षासुचतुर्भिः स प्रवर्षति । हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्-सृजति त्रिभिः । वरुणो १ माथमासे तु सूर्य्यः पूषा २ तुफाल्गुने । चैत्रे ३ मासि भवेदीशो धाता ४ वैशास्यतापनः ।ज्यैष्ठमासे भवेदिन्द्र ५ आषाढे सविता ६ रविः । विव ७ स्वान्श्रावणे मासि प्रौष्ठपद्यां भगः ८ स्मृतः । पर्जन्यो ९-ऽश्वयुजि त्वष्टा १० कार्त्तिके मासि भास्करः । मार्गशीर्षेभवेन्मित्रः ११ पौषे विष्णुः सनातनः । पञ्चरश्मिसहस्राणिवरुणस्यार्ककर्मणि । षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवेशः सप्त-भिस्तथा । धाता ष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः ।विवस्वान् दशभिः पाति पात्येकादशभिर्भगः । सप्तभि-स्तपते मित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत् । अर्य्यमा दशभिःवाति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् । षड्भीरश्मिसहस्रैस्तुविष्णुस्तपति विश्वधृक् । वसन्ते कपिलः सूर्य्यो ग्रीष्मेकाञ्चनसंप्रभः । श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डरः शरदिप्रभुः । हेमन्ते ताम्रवर्णः स्यात् शिशिरे लोहितोरविः । ओषधीषु बलं धत्ते स्वधामपि पितृष्वथ ।सूर्य्योऽमरत्वममृतत्रयं त्रिषु नियच्छति । अन्ये चाष्टौग्रहाः ज्ञेयाः सूर्य्येणाधिष्ठिता द्विजाः! । चन्द्रमाःसोमपुत्रश्च शुक्रश्चैव वृहस्पतिः । भौमो भानुसुतोराहुः केतुमानपि चाष्टमः । सर्वे ध्रुवे निबद्धा ये ग्र-हास्ते वातरश्मिभिः । भ्राम्यमाणा यथायोगं भ्रम-न्त्यनुदिवाकरम्” ।
Capeller
German
रश्मि॑
m.
 (f. ) Strang, Riemen, Zügel, Messschnur,
Strahl, Glanz.
Grassman
German
raśmí, m. [vgl. raśanā́], Grundbegriff wie bei raśanā́ Schnur, insbesondere Strang, Zügel. Hieraus entspringt der Begriff der Strahlen, welche hier mit Schnüren, Seilen verglichen sind (wie sonst mit Stäben — radius —, oder Pfeilen — althochd. strāla). 1〉 Wagenstrang, Sielenzeug
2〉 Zügel, Leitseil
3〉 bildlich: des Gottesdienstes (ṛtásya) Zügel lenken oder ergreifen
ähnlich wird in {955, 5} die weltschöpferische Kraft der ersten Weisen mit einem Zügel verglichen
4〉 mit zehn Zügeln werden die Finger verglichen, welche die Presssteine bei der Somabereitung in Bewegung setzen
5〉 Messschnur
6〉 Strahl der Sonne (sū́ryasya oder sū́riasya)
so auch 7〉 ohne Gen. in gleichem Sinne
8〉 Strahl der Morgenröthe, der Maruts u. s. w.
9〉 Agni wird als Strahl angeredet. — Vgl. iṣṭá-raśmi u. s. w.
-e 9〉 {373, 5}.
-ís 3〉 eṣām (kavīnā́m) {955, 5}. — 6〉 {35, 7} (asya).
-ím 2〉 von yam abhängig: {318, 8} (gós)
{387, 3}
ní eṣām carṣaṇīnáam cakrám 〰 ná yoyuve {919, 9}. — 3〉 {123, 13}
{361, 3}. — 6〉 {809, 33}. — 7〉 {652, 23}. — 8〉 {627, 8} sṛjánti (marútas) 〰 ójasā.
-ínā 5〉 pári yás 〰 divás ántān mamé pṛthiviā́s {645, 18}.
-áyas 2〉 {470, 2} (gábhastios)
{516, 6} (ánu yachanti)
{241, 9} (suyāmā́s). — 6〉 {50, 3} (asya)
{109, 7}
{135, 9}
{309, 4}
{409, 3}
{776, 7}
{781, 6}
{917, 4}. — 7〉 {59, 3}
saptá {105, 9}
{196, 2}. — 8〉 (uṣásas) {348, 5} (gávām sárgās ná)
pávamānasya {798, 6}.
-ī́n 1〉 mā́ chedma {109, 3}. — 2〉 von yam abhängig: {28, 4}
{141, 11}
{655, 21}
anvā́lebhire rathías ná 〰 {956, 7}.
-íbhis 1〉 {823, 3} (sám yatate ráthas)
{903, 5} (dhūrṣú prayújas ná). — 4〉 daśábhis {809, 23}. — 6〉 {47, 7}
{92, 12}
{137, 2}
{433, 8}
{435, 4}
{632, 9}
{681, 16} (saptá)
{710, 2}
{123, 12}
{124, 8}
{358, 4}
{518, 1}
{773, 8}
{798, 32}
{861, 5}. — 7〉 {84, 1}
{310, 2}
{552, 1}
{563, 4}
{663, 32}
{753, 5}
{958, 6}. — 8〉 {19, 8}
{132, 3}
{778, 27}
{812, 8}
von uṣā́s {49, 4}
{310, 3}
{348, 7}
{593, 3}.
-íṣu 8〉 {134, 4} (návyeṣu).
raśmí:
-ī́n 2〉 {144, 3}
-íbhis 2〉 {136, 2}
8〉 {87, 6}
{753, 5}.
Burnouf
French
रश्मि रश्मि
m.
 rênes, bride
au fig. les rayons des
astres, Vd.
Paupière.
Stchoupak
French
रश्मि-
m.
 corde, rêne, bride, cravache
rayon de lumière
-मन्त्-
soleil
n.
 d'un homme
-वन्त्- a. pourvu de rayons
m.
 soleil
-मय-
-ई- a. consistant en rayons
-इन्- a. ifc. rêne.
°केतु-
m.
 ép. d'un Rākṣasa
°क्रीड- id.
°मालिन्- a. couronné de rayons.
°मुच-
m.
 soleil.