| YouTube Channel

रविः (raviH)

 
Apte
English
रविः [raviḥ], [cf.
Uṇ.*
 4.15]
The sun
सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः
R.*
 1.18.
A mountain.
The Arka plant.
The number 'twelve'.
Comp.
 -इष्टः an orange. -कान्तः, ग्रावन् the sun-stone (सूर्यकान्त).-चक्रम् a particular astronomical diagram.
जः, तनयः, पुत्रः, सूनुः the planet Saturn.
epithets of Karṇa
रवितनयो$भ्यहनच्छिनिप्रवीरम्
Mb.
 * 8.3.9.
of Vāli.
of Manu Vaivasvata.
of Yama.
of Sugrīva. -दिनम्, -वारः, -वासरः, -रम् Sunday. -दीप्तa. lighted by the sun. -ध्वजः day. -नेत्रः
N.
 of Viṣṇu.
प्रियम् a red lotus flower.
copper. -बिम्बः the sun's disk. -मासकः a solar month. -रत्नम् a ruby.-लोचनः
N.
 of
Viṣṇu.
Śiva. -लोहम्, -संज्ञकम् copper. -वंशः the solar race (of kings). -संक्रान्तिः
f.
 the sun's entrance into any zodiacal sign.
सारथिः
N.
 of Aruṇa.
the dawn.
Apte 1890
English
रविः [cf. Uṇ. 4. 138] 1 The sun
सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः R. 1. 18.
2 A mountain.
3 The Arka plant.
4 The number ‘twelve’.
Comp.
कांतः the sun-stone (सूर्यकांत).
जः,
तनयः,
पुत्रः,
सूनूः {1} the planet Saturn. {2} epithets of Karṇa. {3} of Vali. {4} of Manu Vaivasvata. {5} of Yama. {6} of Sugrīva.
दिनं,
वारः,
वासरः
रं Sunday.
नेत्रः N. of Viṣṇu.
प्रियं {1} a red lotus flower. {2} copper.
रत्नं a ruby.
लोचनः N. of {1} Viṣṇu. {2} Śiva.
लौहं,
संज्ञकं copper.
संक्रांतिः f. the sun's entrance into any zodiacal sign.
Hindi
Hindi
सूरज
Apte Hindi
Hindi
रविः
पुं*
 - रु + इ
सूर्य
रविः
पुं*
 - रु+अच्(इ)
सूर्य
रविः
पुं*
 - रु+अच्(इ)
पर्वत
रविः
पुं*
 - रु+अच्(इ)
मदार का पौधा
रविः
पुं*
 - रु+अच्(इ)
बारह की संख्या
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सूर्यः, सूरः, अर्यमा, आदित्यः, द्वादशात्मा, दिवाकरः, भास्करः, अहस्करः, व्रध्रः, प्रभाकरः, विभाकरः, भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्वः, हरिदश्वः, उष्णरश्मिः, विवर्त्तनः, अर्कः, मार्त्तण्डः, मिहिरः, अरुणः, वृषा, द्युमणिः, तरणिः, मित्रः, चित्रभानुः, विरोचन्, विभावसुः, ग्रहपतिः, त्विषाम्पतिः, अहःपतिः, भानुः, हंसः, सहस्त्रांशुः, तपनः, सविता, रविः, शूरः, भगः, वृध्नः, पद्मिनीवल्लभः, हरिः, दिनमणिः, चण्डांशुः, सप्तसप्तिः, अंशुमाली, काश्यपेयः, खगः, भानुमान्, लोकलोचनः, पद्मबन्धुः, ज्योतिष्मान्, अव्यथः, तापनः, चित्ररथः, खमणिः, दिवामणिः, गभस्तिहस्तः, हेलिः, पतंगः, अर्च्चिः, दिनप्रणीः, वेदोदयः, कालकृतः, ग्रहराजः, तमोनुदः, रसाधारः, प्रतिदिवा, ज्योतिःपीथः, इनः, कर्म्मसाक्षी, जगच्चक्षुः, त्रयीतपः, प्रद्योतनः, खद्योतः, लोकबान्धवः, पद्मिनीकान्तः, अंशुहस्तः, पद्मपाणिः, हिरण्यरेताः, पीतः, अद्रिः, अगः, हरिवाहनः, अम्बरीषः, धामनिधिः, हिमारातिः, गोपतिः, कुञ्जारः, प्लवगः, सूनुः, तमोपहः, गभस्तिः, सवित्रः, पूषा, विश्वपा, दिवसकरः, दिनकृत्, दिनपतिः, द्युपतिः, दिवामणिः, नभोमणिः, खमणिः, वियन्मणिः, तिमिररिपुः, ध्वान्तारातिः, तमोनुदः, तमोपहः, भाकोषः, तेजःपुञ्जः, भानेमिः, खखोल्कः, खद्योतनः, विरोचनः, नभश्चक्षूः, लोकचक्षूः, जगत्साक्षी, ग्रहराजः, तपताम्पतिः, सहस्त्रकिरणः, किरणमाली, मरीचिमाली, अंशुधरः, किरणः, अंशुभर्त्ता, अंशुवाणः, चण्डकिरणः, धर्मांशुः, तीक्ष्णांशुः, खरांशुः, चण्डरश्मिः, चण्डमरीचिः, चण्डदीधितिः, अशीतमरीचिः, अशीतकरः, शुभरश्मिः, प्रतिभावान्, विभावान्, विभावसुः, पचतः, पचेलिमः, शुष्णः, गगनाध्वगः, गणध्वजः, खचरः, गगनविहारी, पद्मगर्भः, पद्मासनः, सदागतिः, हरिदश्वः, मणिमान्, जीवितेशः, मुरोत्तमः, काश्यपी, मृताण्डः, द्वादशात्मकः, कामः, कालचक्रः, कौशिकः, चित्ररथः, शीघ्रगः, सप्तसप्तिः
noun
हिन्दूनां धर्मग्रन्थेषु वर्णिता एका देवता।
"वेदेषु सूर्यस्य पूजायाः वारंवारं विधानम् अस्ति"।"
Synonyms:
 रविः
noun
धृतराष्ट्रपुत्रः
"रवेः वर्णनम् भागवते अस्ति"
Tamil
Tamil
ரவி: : சூரியன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रविः,
पुं,
 (रूयते स्तूयते इति । रु + “अच इः ।”उणा० ४ । १३८ । इति इः ।) सूर्य्यः । अर्क-वृक्षः । इत्यमरः ॥
सूर्य्यस्य भोग्यं दिनं वार-रूपम् ॥
यथा, --“रवौ वर्ज्ज्यं चतुः पञ्च सोमे सप्त द्बयं तथा ॥
”इत्यादिवारवेलाकथने समयप्रदीपः ॥
तत्र निषिद्धानि यथा, --“माषमामिषमांसञ्च मसूरं निम्बपत्रकम् ।भक्षयेद्यो रवेर्व्वारे सप्तजन्मन्यपुत्त्रकः ॥
आर्द्रकं मधु मत्स्यञ्च भक्षयेद्यो रवेर्दिने ।सप्तजन्म भवेद्रोगी जन्म जन्म दरिद्रता ॥
निम्बं मांसं मसूरञ्च विल्वकाञ्जिकमार्द्रकम् ।भक्षयेद्यो रवेर्व्वारे सप्तजन्मन्यपुत्त्रकः ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
रविग्रहस्य रक्तश्याममिश्रितवर्णः । अयंपूर्व्वदिक्पुरुषक्षत्त्रियजातिसत्त्वगुणकटुरससिंह-राशिहस्तानक्षत्रसप्तमीतिथिताम्रकलिङ्गदेशा-नामधिपतिः । काश्यपगोत्रः । द्बादशाङ्गुल-शरीरः । पद्महस्तद्वयः । पूर्व्वाननः । सप्ताश्व-वाहनः । शिवाधिदैवतः । रह्निप्रत्यधिदैवतश्च ।इति ग्रहयज्ञतत्त्वादयः ॥
* ॥
अस्य व्युत्पत्तिर्यथा, “अवतीमांस्त्रयो लोकांस्तस्मात् सूर्य्यः परि-भ्रमात् ।अचिरात्तु प्रकाशेत अवनात् स रविः स्मृतः ॥
”इति मात्स्ये १०१ अध्यायः ॥
* ॥
अस्य भार्य्यापत्यानि यथा, --“मरीचेः कश्यपो जज्ञे तस्माज्जज्ञे विभावसुः ।तस्य भार्य्याभवत् संज्ञा पुत्त्री त्वष्टुः प्रजापतेः ॥
त्रीण्यपत्यानि राजेन्द्र ! संज्ञायां महसांनिधिः ।आदित्यो जनयामास कन्याञ्चैकां सुलोचनाम् ।वैवस्वतं मनुश्रेष्ठं यमञ्च यमुनां ततः ॥
नातितेजोमयं रूपं सोढुं सालं विवस्वतः ।मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्म्ममे स्वतः ॥
संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु मे वचः ।अहं यास्यामि सदनं पितुस्त्वं पुनरत्र मे ।भवने वस कल्याणि ! निर्व्विशङ्कं ममाज्ञया ॥
मनुरेष यमावेतौ यमुनायमसंज्ञकौ ।स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया ॥
न वक्तव्यदिदं वृत्तं त्वया पत्यौ कदाचन ।इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवी छाया जगादताम् ॥
आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्चं कदाचन ।आख्यास्यामि चरित्रं ते याहिदेवि ! यथासुखम् ॥
इति च्छायां गृहे स्थाप्य संज्ञागात् पितुरालयम् ।उवाच पितरं देवी जामातुस्तव न क्षमा ॥
तेजः सोढुमहं तात ! काश्यपस्य महात्मनः ।तन्निशम्य चुकोपासौ भर्त्सयामास कन्यकाम् ॥
मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिन्त्य च ।अगच्छद्बडवा भूत्वा चरन्ती चोत्तरान् कुरून् ॥
तपस्तेपे च सा तीव्रं पतिमाधाय चेतसि ।मन्यमानोऽथ तां संज्ञां सवर्णायां तथा रविः ॥
सावर्णिं जनयामास मनुश्रेष्ठं महीपते ।शनैश्चरं द्बितीयञ्च सुतां भद्रं तृयीयिकाम् ॥
सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात् स्त्रीस्वभावतः ।चकाराप्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्व्वजेष्वहो ॥
चिरमालोक्य तां भार्य्यां उवाच सविता वचः ।अयि भाविनि बालेषु समेष्वपि कुतस्त्वया ॥
विधीयतेऽधिकः स्नेहः सावर्ण्यादिसुतान् प्रति ।नाचचक्षे तदा साथ भास्वते परिपृच्छते ॥
ततः समुद्यते शप्तुं छाया सर्व्वं शशंस ह ।यथा वृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवान् रविः ॥
निरागसं न शशाप जगाम त्वष्टुरन्तिकम् ।त्वष्टापि च यथान्यायं सान्त्वयित्वाथ काश्यपम् ।निर्दग्धुकामं कोपेन प्राणर्च्चच्च मुदा तदा ॥
त्वष्टोवाच ।तवातितेजसो भीता प्राप्योत्तरकुरून् वने ।बडवारूपमास्थाय संज्ञा चरति शाद्वले ।द्रष्टा हि तां भवानद्य स्वभार्य्यां तात मा रुष ॥
लब्धानुज्ञोऽथ सविता गत्वोत्तरकुरूनथ ।स हरिर्हरिरूपेण मुखेन समताडयत् ॥
त्वरमाणा च सवितुः परपूरुषशङ्कया ।सा तन्निरवमत् शक्र नासिकाभ्यां विवस्वतः ।देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे ११ अध्यायः ॥
(अन्यत् सूर्य्यशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)