| YouTube Channel

रथन्तर (rathantara)

 
शब्दसागरः
English
रथन्तर
n.
 (-रं) The Sāma-Veda.
E.
 रथ (as by) a car, तॄ to pass, (the
world, ) खच्
aff.
Yates
English
रथ-न्तर (रं) 1.
n.
 The
Sāma Veda.
Wilson
English
रथन्तर
n.
 (-रं) The Sāma Veda.
E.
 रथ (as by) a car, तॄ to pass (the world), खच्
aff.
Apte
English
रथन्तरम् [rathantaram], A Vedic Sāma
स्वरादीविशेषानुपूर्वीमात्रस्वरूपे ऋगक्षरव्यतिरिक्तं यद् गानं तद् रथन्तरम् । (सामर्चिकभाष्यम्)
एतद्रथन्तरमग्नौ प्रोतम् Ch.
Up.*
 2.12.1
रथन्तरेण तं तात वसिष्ठः प्रत्यबोधयत्
Mb.
 * 14.11.19 (com. रथो मायारूपो विग्रहः तं तरत्यनेन तद्रथन्तरम् । 'अहं ब्रह्मास्मि' इति वाक्यं तेन वसिष्ठो गुरुस्तं प्रत्यबोधयत्).
Monier Williams Cologne
English
रथ—ं-तर॑
n.
 (रथम्
acc.
 )
N.
 of various Sāmans,
RV.
&c.
&c.
रथ—ं-तर॑
m.
 a form of Agni (regarded as a son of Tapas),
MBh.
a partic. cosmic period,
Hcat.
N.
 of a Sādhya,
VP.
Apte Hindi
Hindi
रथन्तरम्
नपुं*
 - -
एक साम का नाम
Mahabharata
English
Rathantara^1, name of a sāman. § 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 447 (in the palace of Brahmán).--§ 491 (Āṅgirasa): III, 220, 14162 (Bṛhad-Rºṃ, created from the head of Pāñcajanya).--§ 560 (Sanatsujātap.): V, 44, †1711 (Rºe Bārhadrathe vā).--§ 637 (Rājadh.): XII, 47, 1633 (Rºṃ Bṛhatsāma, = Kṛshṇa).--§ 693b (Vṛtravadha): XII, 282, 10118 (Vasishṭha restored Indra to his senses with the R., cf. XIV, 311).--§ 695b (Dakshayajñavināśa): XII, 285, †10299 (ºṃ sāmagāś copagānti).--§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 875 (Brahmā…Rºm udīrayan).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 989 (ºṃ sāma īrayanti), 18, 1317 (sāmni).--§ 757o (Somapīthin, pl.): XIII, 102, †4896 (Rºṃ yatra Bṛhac ca gīyate).--§ 773b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 159, †7369 (ºe sāmagāś ca stuvanti, sc. Kṛshṇaṃ).-§ 779b (Vṛtra): XIV, 11, 311 (Vasishṭha restored Indra to his senses with the R., cf. XII, 10118).
Rathantara^2, name of a fire(?). § 492 (Āṅgirasa): III, 220, 14174 (son of Tapas).
पुराणम्
English
रथन्तर १ / RATHANTARA I. A Sāman, which, having assumed form, worships brahmā in his court. (Sabhā Parva, Chapter 11, Verse 30). This rathantara sāman possesses the power to cure fainting fits. Once vasiṣṭha restored indra to consciousness with this Sāman. (śānti Parva, Chapter 281, Verse 21).
रथन्तर २ / RATHANTARA II. Son of the agni called pāñcajanya. He was also called Tarasāhara. (Vana Parva, Chapter 222, Verse 7).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रथन्तरः, त्रि, रथेन तरति यः । इति मुग्धबोध-व्याकरणम् ॥
(कल्पविशेषे, पुं । यथा, मत्स्य-पुराणे । ५३ । ३३ -- ३४ ।“रथन्तरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य यत् ।सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् ॥
यत्र ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यते मुहुः ।तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्त्तमुच्यते ॥
”रथेन तरतीति । तॄ + “संज्ञायां भृतॄवृजि-धारिसहितपिदमः ।” ३ । २ । ४६ । इतिखच् । मुम्च । अत्र व्युत्पत्तिमात्रम् । नत्व-वयवार्थानुगमः । सामभेदे, क्ली । यथा, ऋग्-वेदे । १ । १६४ । २५ ।“जगता सिन्धुं दिव्यस्तभायद्रथन्तरे सूर्य्यं पर्य्य-पश्यत् ॥
”“रथन्तरे एतन्नामके साम्नि ।” इति तद्भाष्येसायणः । स्त्रियां ङीप् । रथन्तरी । पौरवस्यईलिनस्य भार्य्या । यथा, महाभारते । १ । ९४ । १७ ।“रथन्तर्य्यां सुतान् पञ्च पञ्चभूतोपमांस्ततः ।ईलिनो जनयामास दुष्मन्तप्रभृतीन् नृपान् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रथन्तर
त्रि०
 रथेन तरति तॄ--खच् मुम् च । १ रथनेतरि ।“अभित्वा शूर” इत्यस्यामृचि गीते २ सामभेदे
न०
 ।“स्वरादिविशेषानुपूर्वीमात्रस्वरूपे ऋगक्षरव्यतिरिक्तं यत्गानम् तद्रथन्तरम्” सामार्चिकभाष्यम् । “वामदेव्यं वृहत्साम ज्येष्ठसाम रथन्तरम्” इत्युपक्रमे “पश्चिमे द्वार-पालौ तु पठेतां सामगाविति” वि० पा० ।
Grassman
German
rathaṃ-tará, a., n., ursprünglich wol = rathatúr, etwa in dem Sinne „den Wagen (der Götter) zur Eile treibend“
es kommt nur 1〉 als Adj. zu sā́man, oder 2〉 als Neutrum mit Ergänzung von sā́man zur Bezeichnung einer Art von Liedern oder Versen vor.
-ám 1〉 sā́ma VS. 〔10, 10〕. — 2〉 {1007, 1} 〰 ā́ jabhāra vásiṣṭhas.
-é 2〉 {164, 25} (neben jágat und gāyatrá).