| YouTube Channel

रत्नं (ratnaM)

 
Apte 1890
English
रत्नं [रमतेऽत्र रम्-न तांतादेशः] 1 A gem, jewel, a precious stone
किं रत्नमच्छा मतिः Bv. 1. 86
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् Ku. 5. 45. (The ratnas are said to be either five, nine, or fourteen
see the words पंचरत्न, नवरत्न, and चतुर्दशरत्न respectively).
2 Anything valuable or precious, any dear treasure.
3 Anything best or excellent of its kind
(mostly at the end of comp.)
जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते Malli.
कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामास्ते वयं चार्थिनः Mv. 1. 30
so पुत्र°, स्त्री° V. 4. 25
अपत्य° &c.
4 A magnet.
Comp.
अंकः N. of Viṣṇu's car.
अधिपतिः a superintendent of precious stones.
अतुविद्ध a. set or studded with jewels.
आकरः {1} a mine of jewels. {2} the ocean
रत्नेषु लुप्तेषु बहुष्वमर्त्यैरद्यापि रत्नाकर एव सिंधुः Vikr. 1. 12
रत्नाकरं नीक्ष्य R. 13. 1.
आभरणं an ornament of jewels.
आलोकः the lustre of a gem.
आवली {1} a necklace of jewels. {2} N. of a Nāṭikā attributed to Śrīharṣa.
कदलः a coral.
करः N. of Kubera.
खचित a. set or studded with gems.
गर्भः {1} Kubera. {2} the sea. (
र्भा) the earth.
दर्पणः a mirror studded with jewels.
दीपः,
प्रदीपः {1} a jewel-lamp. {2} a gem serving as a lamp
अर्चिस्तुंगानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान् Me. 68.
वाभः N. of Viṣṇu.
निधिः {1} the ocean. {2} N. of Viṣṇu. {3} of Meru. {4} a wag-tail.
प्रभा the earth.
माला a jewel-necklace.
मुख्यं a diamond.
राज् m. a ruby.
राशिः {1} a heap of gems. {2} the ocean.
सानुः N. of the mountain Meru.
सू a. producing jewels
R. 1. 65.
सू, सूति f. the earth.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रत्नं,
क्ली,
 (रमयति हर्षयतीति । रम् + णिच् +“रमेस्त च ।” उणा० ३ । १४ । इति नःतकारश्चान्तादेशः ।) अश्मजातिः । मुक्तादि ।तत्पर्य्यायः । मणिः २ । इत्यमरः ॥
(यथा, कुमारे । ५ । ४५ ।“न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ॥
”)स्वजातिश्रेष्ठः । इति मेदिनी ॥
(यथा, मार्कण्डेये । ८५ । ४५ ।“स्त्रीरत्नमतिचार्व्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा ॥
”)माणिक्यम् । वज्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अथ रत्नोत्पत्तिकारणम् । यथा, --सूत उवाच ।“वच्मि परीक्षां रत्नानां वलो नामासुरोऽभवत् ।इन्द्राद्या निर्ज्जितास्तेन निर्जेतुं तैर्न शक्यते ॥
वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे ।बलो ददौ स्वपशुतामतिसत्त्वो मखे हतः ॥
पशुवत्स विशेत् स्तम्भे स्ववाक्याशनियन्त्रितः ।बलो लोकोपकाराय देवानां हितकाल्यया ॥
तस्य सत्त्वविशुद्धस्य सुविशुद्धेन कर्म्मणा ।कायस्यावयवाः सर्व्वे रत्नबीजत्वमाययुः ॥
देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम् ।रत्नबीजमयं ग्राहः सुमहानभवत्तदा ॥
” * ॥
अथ तस्याकरस्थानानि यथा, --“तेषान्तु पततां वेगाद्बिमानेन विहायसा ।यद्यत् पपात रत्नानां बीजं क्वचन किञ्चन ॥
महोदधौ सरिति वा पर्व्वते काननेऽपि वा ।तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात् ॥
तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्यघहानि च ।प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च ॥
वज्रमुक्ताश्ममणयः सपद्मरागाः समरकताःप्रोक्ताः ।अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्य्याश्च पुष्परागाश्च ।कर्केतनं सपुलकं रुधिराक्षसमन्वितं तथास्फटिकम् ।विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः ॥
* ॥
आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षाच ।मूल्यञ्च रत्नकुशलैर्व्विज्ञेयं सर्व्वशास्त्राणाम् ॥
कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहतेऽहनि ।दोषैस्तानुपयुज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा ॥
परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा ।धारणं संग्रहो वापि कार्य्यः श्रियमभीप्सता ॥
शास्त्रज्ञाः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः ।त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्त्तिताः ॥
”इति गारुडे ६८ अध्यायः ॥
विशेषरत्नपरीक्षा तत्तच्छब्दे द्रष्टव्या ॥
* ॥
चतु-र्द्दश महारत्नानि यथा । रुशंङ्कोश्चित्ररथःतत्तनयः शशबिन्दुश्चतुर्द्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्त्य-भवत् । चतुर्द्दश महान्ति रत्नानि यस्य सः ।रत्नानि तु स्वजातिश्रेष्ठानि धर्म्मसंहितोक्तानि ।“चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्म्म रत्नञ्च पञ्चमम् ।केतुर्निधिश्च सप्तैवमप्राणानि प्रचक्ष्यते ॥
भार्य्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः ।पत्त्यश्वौ कलभश्चेति प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः ॥
चतुर्द्दशैतानि रत्नानि लर्व्वेषां चक्रवर्त्तिना-मिति । इति विष्णुपुराणे ४ अंशे १२ अध्यायःतट्टीका च ॥
(अथ रत्नस्य निरुक्तिः ।“धनार्थिनो जनाः सर्व्वे रमन्तेऽस्मिन्नतीव यत् ।ततो रत्नमिति प्रोक्तं शब्दशास्त्रविशारदैः ॥
”अथ रत्नस्य नामानि स्वरूपनिरूपणञ्च ।यथा, --“रत्नं क्लीवे मणिः पुंसि स्त्रियामपि निगद्यते ।तत्तु पांषाणभेदोऽस्ति मुक्तादि च तदुच्यते ॥
”अथ रत्नानां निरूपणम् ।“रत्नं गारुत्मतं पुष्परागो माणिक्यमेव च ।इन्द्रनीलश्च गोमेदस्तथा वैदूर्य्यमित्यपि ॥
मौक्तिक विद्रुमश्चेति रत्नान्युक्तानि वै नव ।रत्नं हीरा । गारुत्मतं पान्ना । माणिक्यं पद्म-रागः । इन्द्रनीलः लीला ।विष्णुधर्म्मोत्तरेऽपि नवरत्ननिरूपणम् ।मुक्ताफलं हीरकञ्च वैदूर्य्यं पद्मरागकम् ।पुष्परागञ्च गोमेदं नीलं गारुत्मतन्तथा ।प्रवालयुक्तान्येतानि महारत्नानि वै नव ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)