| YouTube Channel

रजस् (rajas)

 
शब्दसागरः
English
रजस्
n.
 (-जः)
1. The second of the three primary qualities of nature
the quality or property of passion: that which produces sensual
desire, worldly coveting, pride, and falsehood, and is the cause of
pain.
2. Dust.
3. The dust or pollen of a flower.
4. Any particle of
matter.
5. The menstrual evacuation.
6. Cultivated fields.
7. A
mole in a sun-beam.
E.
 रञ्ज् to colour, to be attached to, Unādi
aff.
 असुन् ।
Capeller Eng
English
र॑जस्
n.
 atmosphere, air,
esp.
 the lower region of clouds
and vapours (opp. दि॑व् or रा॑चन)
the sky (conc. also as twofold,
रजसी) mist, gloom (i.g. )
dust, pollen of flowers, any small
particle of matter
foulness, impurity,
esp.
 the menstrual secretion,
darkness or soul-darkening passion (ph.).
Yates
English
रजस् (जः) 5.
n.
 The quality, passion,
or sensual feelings
dust
de-
sire
pollen
menses.
Spoken Sanskrit
English
रजस् - rajas -
n.
 - impurity [ i.e. the menstrual discharge of a woman ]
निराकृति - nirAkRti -
f.
 - discharge
शुद्धि - zuddhi -
f.
 - discharge
मुक्ति - mukti -
f.
 - discharge
विसृष्टि - visRSTi -
f.
 - discharge
सिक्ति - sikti -
f.
 - discharge
स्राव - srAva -
m.
 - discharge [ med. ]
परिस्राव - parisrAva -
m.
 - discharge [ med. ]
विरेक - vireka -
m.
 - discharge
उच्चार - uccAra -
m.
 - discharge
अपवर्ग - apavarga -
m.
 - discharge [ as of arrows ]
आस्राव - AsrAva -
m.
 - discharge
क्लेद - kleda -
m.
 - discharge
निस्यन्द - nisyanda -
m.
 - discharge
प्रपात - prapAta -
m.
 - discharge
प्रसेक - praseka -
m.
 - discharge
विमोक्ष - vimokSa -
m.
 - discharge
विसर्ग - visarga -
m.
 - discharge
विसर्जन - visarjana -
n.
 - discharge
अपकर्मन् - apakarman -
n.
 - discharge
रजस् - rajas -
n.
 - powder
रजस् - rajas -
n.
 - dust
रजस् - rajas -
n.
 - arable land
रजस् - rajas -
n.
 - mist
रजस् - rajas -
n.
 - space between heaven and earth
रजस् - rajas -
n.
 - emotion
रजस् - rajas -
n.
 - dirt
रजस् - rajas -
n.
 - region of clouds
रजस् - rajas -
n.
 - tin
रजस् - rajas -
n.
 - fields
रजस् - rajas -
n.
 - clouds
रजस् - rajas -
n.
 - menstruation
रजस् - rajas -
n.
 - affection
रजस् - rajas -
n.
 - any small particle of matter
रजस् - rajas -
n.
 - air
रजस् - rajas -
n.
 - autumn
रजस् - rajas -
n.
 - impurity [ i.e. the menstrual discharge of a woman ]
रजस् - rajas -
n.
 - gloom
रजस् - rajas -
n.
 - menses
रजस् - rajas -
n.
 - second of the three guNas or qualities
रजस् - rajas -
n.
 - dust or pollen of flowers
रजस् - rajas -
n.
 - firmament
रजस् - rajas -
n.
 - atmosphere
रजस् - rajas -
n.
 - sperm
रजस् - rajas -
n.
 - darkening quality
रजस् - rajas -
n.
 - dimness
रजस् - rajas -
n.
 - coloured or dim space
रजस् - rajas -
n.
 - light or day or world or water
रजस् - rajas -
n.
 - cultivated or ploughed land
रजस् - rajas -
n.
 - vapour
रजस् - rajas -
n.
 - pollen
रजस् - rajas -
n.
 - safflower
रजस् - rajas -
n.
 - passion
रजस् - rajas -
n.
 - darkness
रजस् - rajas -
n.
 - sphere of vapour or mist
रजस् - rajas -
n.
 - kind of plant
रजस् - rajas -
n.
 - impurity [ i.e. the menstrual discharge of a woman ]
आर्तव - Artava -
adj.
 - menstrual
पुष्प - puSpa -
n.
 - menstrual flux
जीवरक्त - jIvarakta -
n.
 - menstrual blood
रक्त - rakta -
n.
 - menstrual fluid
कला - kalA -
f.
 - menstrual discharge
ऋतु - Rtu -
m.
 - menstrual discharge
रज - raja -
m.
 - menstrual excretion
आर्तव - Artava -
n.
 - menstrual discharge
कुसुम - kusuma -
n.
 - menstrual discharge
फल - phala -
n.
 - menstrual discharge
योनिरञ्जन - yoniraJjana -
n.
 - menstrual excretion
स्त्रीपुष्प - strIpuSpa -
n.
 - menstrual excretion
सुपुष्प - supuSpa -
n.
 - menstrual excretion
रजस - rajasa -
adj.
 - the menstrual excretion
उदावर्ता - udAvartA -
f.
 - painful menstrual discharge
समभिप्लुत - samabhipluta -
adj.
 - covered with menstrual excretions
विरज - viraja -
adj.
 - free from the menstrual excretion
रजोदर्शन - rajodarzana -
n.
 - appearance of the menstrual excretion
वृथार्तवा - vRthArtavA -
f.
 - one whose menstrual discharge is fruitless
विगतार्तवा - vigatArtavA -
f.
 - woman in whom the menstrual excretion has ceased
आर्तव - Artava -
n.
 - ten days after the menstrual discharge fit for generation
षण्ढी - SaNDhI -
f.
 - vulva of a woman that has no menstrual periods and no breasts
रजस् rajas
n.
 powder
रजस् rajas
n.
 dust
रजस् rajas
n.
 dimness
रजस् rajas
n.
 coloured or dim space
रजस् rajas
n.
 light or day or world or water
रजस् rajas
n.
 cultivated or ploughed land
रजस् rajas
n.
 vapour
रजस् rajas
n.
 safflower
रजस् rajas
n.
 pollen
रजस् rajas
n.
 passion
रजस् rajas
n.
 darkness
रजस् rajas
n.
 sphere of vapour or mist
रजस् rajas
n.
 kind of plant
रजस् rajas
n.
 arable land
रजस् rajas
n.
 mist
रजस् rajas
n.
 space between heaven and earth
रजस् rajas
n.
 emotion
रजस् rajas
n.
 dirt
रजस् rajas
n.
 region of clouds
रजस् rajas
n.
 tin
रजस् rajas
n.
 fields
रजस् rajas
n.
 clouds
रजस् rajas
n.
 menstruation
रजस् rajas
n.
 affection
रजस् rajas
n.
 any small particle of matter
रजस् rajas
n.
 air
रजस् rajas
n.
 autumn
रजस् rajas
n.
 impurity [ i.e. the menstrual discharge of a woman ]
रजस् rajas
n.
 gloom
रजस् rajas
n.
 menses
रजस् rajas
n.
 second of the three guNas or qualities
रजस् rajas
n.
 dust or pollen of flowers
रजस् rajas
n.
 firmament
रजस् rajas
n.
 sperm
रजस् rajas
n.
 atmosphere
रजस् rajas
n.
 darkening quality
Wilson
English
रजस्
n.
 (-जः)
1 The second condition of humanity, the quality or property of passion
that
which produces sensual desire, worldly coveting, pride, and falsehood, and is
the cause of pain.
2 Dust.
3 The dust or pollen of a flower.
4 The menstrual evacuation.
E.
 रञ्ज to colour, to be attached to, Uṇādi
aff.
 असुन्.
Apte
English
रजस् [rajas],
n.
 [रञ्ज्-असुन् नलोपः
Uṇ.*
 4.224]
Dust, powder, dirt
धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति
Ś.*
 7.17
आत्मोद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीयाः 1.8
R.*
 1.42
6.33.
The dust or pollen of flowers
भूयाद् कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः (पन्थाः)
Ś.*
 4.11
Me.*
 35, 67
Śi.*
 7.42.
A mote in a sun-beam, any small particle (of matter)
cf.
Ms.*
 8.132
जाल- सूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्मृतम्
Y.*
 1.362.
A ploughed or cultivated land, arable field.
Gloom, darkness.
Foulness, passion, emotion, moral or mental darkness
अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तो$पि रजोनिमीलिताः
R.*
 9. 74.
The second of the three Guṇas or constituent qualities of all material substances (the other two being सत्त्व and तमस्
रजस् is supposed to be the cause of the great activity seen in creatures
it predominates in men, as Sattva and Tamas predominate in gods and demons)
अन्तर्गतमपास्तं मे रजसो$पि परं तमः
Ku.*
 6.6
Bg.*
 6. 27
रजोजुषे जन्मनि K.
Māl.
 1.2.
Menstrual discharge, menses
रजसाभिप्लुतां नारी नरस्य ह्युपगच्छतः । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुरायुश्चैव प्रहीयते ॥
Ms.*
 4.41
5.66.
Safflower.
Tin.
Ved.
 Air, atmosphere.
A division of the world.
Vapour.
Cloud or rain-water.
Sin (पाप)
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः
Rām.*
 4. 18.34.
Comp.
 -गुणः see (7) above. -जुष्
a.
 one who is addicted to Rajoguṇa
रजोषुजे जन्मनि सत्त्ववृत्तये K.-तमस्क
a.
 being under the influenec of both rajas and tamas.
तोकः, कम्, पुत्रः greediness, avarice
मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा
Bhāg.*
 12.8.16.
'the child of passion', a term applied to a person to show that he is quite insignificant. -दर्शनम् the first appearance of the menstrual excretion, first menstrual flow. -निमीलित
a.
 blinded by passion
अपथे पदमपयन्ति हि श्रुतवन्तो$पि रजोनिमीलिताः
R.*
 9.74. -पटलम् a coating of dust. -बन्धः suppression of menstruation. -मूर्तिः the god Brahmā. -मेघः a cloud of dust. -रसः, -व(ब)- लम् darkness. -शयः a dog
L.
 D. B. -शुद्धिः
f.
 pure condition of the menses. -सारथिः wind
L.
 D. B. -हरः 'dirt-remover', a washerman.
Apte 1890
English
रजस् n. [रंज्-असुन् नलोपः] 1 Dust, powder, dirt
धन्यास्तदंगरजसां मलिनीभवंति Ś. 7. 17
आत्मोद्धतैरपि रजोभिरलंघनीयाः 1. 8
R. 1. 42
6. 33.
2 The dust or pollen of flowers
भूयात्कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः (पंथाः) Ś. 4. 10
Me. 33, 65.
3 A mote in a sun-beam, any small particle (of matter)
cf. Ms. 8. 132 and Y. 1. 362.
4 A ploughed or cultivated land, arable field.
5 Gloom, darkness.
6 Foulness, passion, emotion, moral or mental darkness
अपथे पदमर्पयंति हि श्रुतवंतोऽपि रजोनिमीलिताः R. 9. 74.
7 The second of the three Guṇas or constituent qualities of all material substances (the other two being सत्त्व and तमस्
रजस् is supposed to be the cause of the great activity seen in creatures
it predominates in men, as Sattva and Tamas predominate in gods and demons)
अंतर्गतमपास्तं मे रजसोपि परं तमः Ku. 6. 60
Bg. 6. 27
रजोजुषे जन्मनि K.
Māl. 1. 20.
8 Menstrual discharge, menses
Ms. 4. 41
5. 66.
9 Safflower.
10 Tin.
11 Ved. Air, atmosphere.
12 A division of the world.
13 Vapour.
14 Cloud or rain-water.
Comp.
गुणः see (7) above.
तमस्क a. being under the influence of both rajas and tamas.
तोकः
कं,
पुत्रः {1} greediness, avarice. {2} ‘the child of passion’, a term applied to a person to show that he is quite insignificant.
दर्शनं the first appearance of the menstrual excretion, first menstrual flow.
निमीलित a. blinded by passion
R. 9. 74.
पटलं a coating of dust.
बंधः suppression of menstruation.
रसः,
वलं darkness.
शुद्धिः f. pure condition of the menses.
हरः ‘dirt-remover’. a washerman.
Monier Williams Cologne
English
र॑जस्
n.
 ‘coloured or dim space’, the sphere of vapour or mist, region of clouds, atmosphere, air, firmament (in Veda one of the divisions of the world and distinguished from दिव् or स्वर्, ‘the sphere of light’, and रोचना दिवः, ‘the ethereal spaces’, which are beyond the रजस्, as ether is beyond the air
often रजस्
=
 ‘the whole expanse of heaven or sky’, divided into a lower and upper stratum, the रजस् उपरम् or पार्थिवम् and the रजस् उत्तमम् or परमम् or दिव्यम्
hence
du.
 रजसी, ‘the lower and higher atmospheres’
sometimes also three and
RV.
 i, 164, 6 even six such spheres are enumerated, hence
pl.
 रजांसि, ‘the skies’),
RV.
AV.
TS.
VS.
Br.
vapour, mist, clouds, gloom, dimness, darkness,
RV.
AV.
impurity, dirt, dust, any small particle of matter,
RV.
&c.
&c.
 (cf. गो-र्°)
the dust or pollen of flowers,
Kālid.
BhP.
cultivated or ploughed land (as ‘dusty’ or ‘dirty’), arable land, fields,
RV.
the impurity i.e. the menstrual discharge of a woman,
GṛS.
Mn.
MBh.
Suśr.
&c.
the ‘darkening’ quality, passion, emotion, affection,
MBh.
Kāv.
&c.
(in
phil.
 ) the second of the three Guṇas or qualities (the other two being सत्त्व, goodness, and तमस्, darkness
cf.
IW.
 85
रजस् is sometimes identified with तेजस्, q.v.
it is said to predominate in air, and to be active, urgent, and variable),
Sāṃkhyak.
VarBṛS.
Suśr.
&c.
‘light’ or ‘day’ or ‘world’ or ‘water’,
Nir.
 iv, 19
a kind of plant (= पर्पट),
Bhpr.
tin,
L.
autumn,
L.
sperm,
L.
safflower,
L.
र॑जस्
m.
N.
 of a Ṛṣi (son of Vasiṣṭha),
VP.
रजस् [cf. Gk. ἔ-ρεβος
Goth.
 riqis.]
Monier Williams 1872
English
रजस्, अस्, n. (said to be fr. rt. रञ्ज् in the sense
‘to colour, ’ cf. rt. 2. अर्ज्
according to some the
original meaning may have been ‘dimness, ’ cf. र-
जनि and Goth. riquis), the sphere of vapour or
mist, region of clouds, atmosphere, air, firmament
(Ved.
sometimes represented as the expanse of
heaven or sky in general)
any sphere or world or
division of the world (so used in Ved. according to
Yāska and Sāy.
the dual रजसी = ‘heaven and earth, ’
or perhaps ‘the lower and higher atmospheres’ im-
mediately above the earth
त्रीणि रजांसि = ‘the
three worlds’ or earth, atmosphere, and sky
some-
times even six such spheres are enumerated)
vapour,
mist, clouds, rain-water, water (according to Nirukta
IV. 19)
gloom, gloominess, dimness, darkness
im-
purity, dirt, dust, powder, speck of dust, any small
particle of matter, (गो-रजस्, a speck of dust on a
cow's hair
a mote in a sun-beam
एडक-रजस्,
a speck of dust on a sheep's fleece)
the dust or
pollen of flowers
cultivated or ploughed land (as
‘dusty’), arable land, fields
the ‘darkening’ quality,
passion, foulness, impurity
(in philosophy) the
second of the three Guṇas or qualities, (the three are
called सत्त्व, goodness, रजस्, passion, and तमस्,
darkness
cf. गुण
of these रजस् is sometimes
identified with तेजस्, energy or activity: it is said to
predominate in air, and to be active, urgent, and
variable)
passion, emotion, feeling, affection
the
menstrual excretion
tin
(according to Nirukta IV.
19) = ज्योतिस्, अहन्
(आस्), m., N. of a Ṛṣi, son of
Vasiṣṭha.
—रज-उद्वास, अस्, आ, अम्, Ved. one
who has put off soiled clothes
[cf. मलोद्वासस्।]
—रजः-पटल, अम्, n. a coating of dust.
—र-
जः-पुत्र, अस्, m. the son of passion (a term
applied to a person when the object is to mark
his being of no particular note
cf. रजस्-तोक).
—रजः-प्लुत, अस्, आ, अम्, filled with (the quality
of) passion.
—रजः-शय, अस्, आ, अम्, Ved. silver,
made of silver.
—रजः-शुद्धि, इस्, f. a pure or
right condition of the menses.
—रजः-स्पृश्, क्, क्,
क्, touching the dust or the ground, touching the
earth.
—रजस्-तमस्क, अस्, आ, अम्, being under
the influence of the two qualities रजस् and त-
मस्, (see above.)
—रजस्-तमो-मय, अस्, ई, अम्,
made up or consisting of the qualities रजस् and
तमस्.
—रजस्-तुर्, ऊर्, ऊर्, ऊर्, Ved. hastening
through the sky or atmosphere, (Sāy.) dust-scattering
(= पांसोस् त्वरयितृ) or water-scattering (= उद-
कस्य प्रेरक).
—रजस्-तोक, अस्, अम्, m. n. the
child or offspring of passion
avarice, greediness.
—रजस्-वल, अस्, आ, अम्, having water (Ved. =
उदक-वत्)
covered with dust, dusty
full of the
quality रजस्, full of passion
(अस्), m. a buffalo
(आ), f. a menstruating woman, a female during the
menses
a marriageable woman.
—रजस्-विन्, ई,
इनी, इ, dusty, full of dust or pollen
full of the
quality रजस्.
—रजी-कृ, cl. 8. P. -करोति, &c., to
change or turn into dust.
—रजेषित (fr. रज for
रजस् + इषित), according to Sāy. on Ṛg-veda VIII.
46, 28. रजस् = उष्ट्र or गर्दभ, इषित =
प्रापित.
—रजो-गात्र, अस्, m., N. of a son of
Vasiṣṭha.
—रजो-गुण, अस्, m. the quality रजस्
or passion, (see under रजस्।)
—रजोगुण-मय,
अस्, ई, अम्, consisting of or having the quality रजस्।
—रजो-ग्रहि, इस्, इस्, इ, see Vopa-deva XXVI. 48.
—रजो-दर्शन, अम्, n. the (first) appearance of
the menstrual excretion.
—रजो-निमीलित, अस्, आ,
अम्, blinded by passion or desire.
—रजो-बन्ध,
अस्, m. suppression of menstruation.
—रजो-बल,
अम्, n. darkness, (perhaps more correctly रजो-वल।)
—रजो-मेघ, अस्, m. a cloud of dust.
—रजो-रस,
अस्, m. darkness.
—रजो-हर, अस्, m. ‘remover of
impurity, ’ a washerman.
—रजो-हरण-धारिन्
(according to Halāyudha II. 189) = व्रतिन्।
Macdonell
English
रजस् ráj-as,
n.
 [dimness, region of clouds] 🞄〈1.〉 V.: sky, air, atmosphere (distinguished 🞄from div or svar, region of light, heaven, 🞄which is beyond
regarded as consisting of 🞄an upper and a lower stratum, hence often 🞄du., the lower an upper air:
pl.
 the skies)
🞄vapour, mist, gloom
(dark =) ploughed 🞄soil, cultivated field (RV., rare)
〈2.〉 C.: dust
🞄grain of dust
pollen of flowers
menstrual 🞄discharge, menses
[quality inflaming or obscuring 🞄the mind] passion (one of the three 🞄qualities, sattva, rajas, tamas, in phil.).
Benfey
English
रजस् रजस्,
I. i. e. रञ्ज् + अस्,
n.
(the original signification was probably
‘Dimness
’ cf. रजनि and Goth. riquis).
1. Sky, Chr. 289, 7 = Rigv. i. 50, 7.
2.
Dust, Man. 11, 110.
3. The pollen of
a flower, Vikr. d. 26.
4. The menses,
Man. 4, 41.
II. i. e. perhaps ऋज् + अस् (cf.
ὄρεξις),
n.
 The quality of passion, Ve-
dāntas. in Chr. 207, 8.
--
Comp.
अ-,
adj.
free from dust, Nal. 24, 42. नीरजस्,
i. e.
निस्-,
adj.
 1. free from dust, Rām.
2, 87, 21 Gorr., 2. free from passion,
Rām. 4, 44, 41. परोरजस्, see s. v.
परस्। वि-,
I.
adj.
 free from passion, Chr.
16, 17.
II.
f.
 a woman who has ceased
to menstruate.
स-,
f.
 a woman during
menstruation. -- Cf. Goth. riquis.
Apte Hindi
Hindi
रजस्
पुं*
 - "रञ्ज् + असुन्, नलोपः"
"धूल, रेणु, गर्द"
रजस्
पुं*
 - -
फूल की रेणु या पराग
रजस्
पुं*
 - -
"सूर्य किरणों में फैले हुए कण, कोई भी छोटा सा कण"
रजस्
पुं*
 - -
"ज़ुती हुई भूमि, कृषियोग्य खेत"
रजस्
पुं*
 - -
"अन्धकार, अन्धेरा"
रजस्
पुं*
 - -
"मलिनता, आवेश, संवेग, नैतिक या मानसिक अन्धकार"
रजस्
पुं*
 - -
सब प्रकार के भौतिक द्रव्यों के घटक गुणों अथवा तीन गुणों में से दूसरा
रजस्
पुं*
 - -
"रजःस्राव, ऋतुस्राव"
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
"धूल, गर्दा"
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
"पुष्प की धूल, पराग"
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
अन्धेरा
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
"आवेश, नैतिक अन्धकार"
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
तीनों गुणों में दूसरा
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
भाप
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
बादल या वर्षा का पानी
रजस्
नपुं*
 - "रञ्ज्+असुन्, नलोपः"
पाप
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಾಗ /ಹೂವಿನ ಧೂಳು
निष्पत्तिः - > रञ्ज (रागे) - "असुन्" (उ० ४-११७)
प्रयोगाः - > "पुनरुषसि विविक्तैर्मातरोश्वाऽवचूर्ण्य ज्वलयति मदनाग्निं मालतीनां रजोभिः"
उल्लेखाः - > माघ० ११-१७
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೇಣು /ಧೂಳು
प्रयोगाः - > "रजोभिः स्यन्दनोद्धूतैर्गजैश्च घनसन्निभैः"
उल्लेखाः - > रघु० ४-२९
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲೊಂದು
प्रयोगाः - > "रजोजुषि जन्मनि सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलये तमःस्पृशे"
उल्लेखाः - > काद०
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆರ್ತವ /ಸ್ತ್ರೀಯರ ರಜಸ್ಸು /ಹೆಂಗಸರ ಮುಟ್ಟು
प्रयोगाः - > "नारीणां रजसि चिपनीयमाने शनैः शनैः स्तनगर्भाशययोन्यभिवृद्धिर्भवति"
उल्लेखाः - > सुश्रुत० सूत्र० १४
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶರದೃತು /ಶರತ್ಕಾಲ
विस्तारः - > "शरद्रेण्वार्तवे रजः" - वैज०
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೇತಸ್ಸು /ವೀರ್ಯ
विस्तारः - > "रेतस्यपि रजः" - वैज०
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗವಾಕ್ಷದ ವಿವರಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಧೂಳಿನ ಕಣ/ ತ್ರಸರೇಣು /ಆರು ಪರಮಾಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧೂಳಿನ ಕಣ
विस्तारः - > "जालान्तरगते भानौ यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः । प्रथमं तत्प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते ॥" - मनु० ८-२३२
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಸುಂಬೆ ಹೂವು
विस्तारः - > "रजः क्लीबं गुणान्तरे । आर्तवे च परागे च रेणुमात्रे च दृश्यते" - मेदि०
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭೆ /ಮನೋವಿಕಾರ
प्रयोगाः - > "अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः"
उल्लेखाः - > रघु० ९-७४
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತವರ
रजस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂಧಕಾರ/ಕತ್ತಲೆ
L R Vaidya
English
rajas {% n. %} 1. Dust, powder, धन्यास्तदंगरजसा मलिनीभवंति Sak.vii., R.i.42
2. the dust or pollen of flowers, धूतोद्यानं कुवलयरजोगंधिनिर्गंधवत्याः Megh.i.33
3. cultivated fields, arable land
4. a mole in a sun-beam
5. any small particle of matter, (जालसूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणु रजः स्मृतम् Yaj.i.362)
6. the second of the three primary qualities of nature which is said to be the source of motion or energy in creatures, उपैति शांतरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् Bg.vi.27, K.S.vi.7
7. passion, emotion
8. menstrual discharge, M.iv.41.
Bopp
Latin
रजस् n. (r. रञ्ज् ejecto ञ् s. अस्)
1) pulvis. H. 4. 39.
2) menstrua.
3) affectuum impetus. BH. 3. 37. 6. 27. (V.
रजनी nox et cf. goth. riquis n., Them. riquisa tenebrae,
caligo
v. रजोबल)
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
कुसुम
क्ली
कुसुम, पुष्प, रजस्
कुसुमं पुष्पमित्याहुः कुसुमं रज उच्यते ।
verse 2.1.1.32
page 0010
Lanman
English
rájas, n.
—1. atmosphere, air, region of
clouds, vapors, and gloom, clearly distinguished
from heaven (dyaus, 72^2) or
the ethereal spaces of heaven (rocanā
divas, 81^8, or svar), “where the light
dwelleth, ” these being beyond the rajas,
just as the αἰθήρ is beyond the ἀήρ
used loosely in pl., the skies, 71^7
the
sky conceived as divided into an upper
and a lower stratum, and so dual, rajasī,
755, 12
so far Vedic
—2. post-Vedic: like the Greek ἀήρ, the
thick air, mist, gloom, darkness
—3.
dust, e. g. 14^13
—4. in the philosophical
system, darkness (cf. 2), the second of the
three qualities (see guṇa), soul-darkening
passion (popularly connected with rāga,
‘passion’), 668, 16.
[since the orig. mg, as indicated by
usage, is ‘the cloudy (region), region of
gloom and dark’ as distinguished from
the everlasting light beyond, the word is
prob. to be derived fr. √raj in the sense
‘be (colored, i. e.) not clear’: cognate are
ἔ-ρεβος, ‘darkness, Erebus, ’ and Goth.
riqis, neut., ‘darkness’: for connection of
mgs 2 and 3, cf. Ger. Dunst, ‘vapor, ’ and
Eng. dust.]
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
राका तु सरजाः कन्या स्त्रीधर्मः पुष्पमार्तवम् ।
रजस्तत्कालस्तु ऋतुः सुरतं मोहनं रतम् ॥ ५३६ ॥
संवेशनं संप्रयोगः संभोगश्च रहो रतिः ।
ग्राम्यधर्मो निधुवनं कामकेलिः पशुक्रिया ॥ ५३७ ॥
व्यवायो मैथुनं स्त्रीपुंसोर्द्वंद्वं मिथुनं च तत् ।
-wordlist-
राका (स्त्री), स्त्रीधर्म (पुं), पुष्प (क्ली), आर्तव (क्ली), रजस् (क्ली), ऋतु (पुं), सुरत (क्ली), मोहन (क्ली), रत (क्ली), संवेशन (क्ली), सम्प्रयोग (पुं), सम्भोग (पुं), रहस् (क्ली), रति (स्त्री), ग्राम्यधर्म (पुं), निधुवन (क्ली), कामकेलि (स्त्री), पशुक्रिया (स्त्री), व्यवाय (पुं), मैथुन (क्ली), स्त्रीपुंसौ (पुंद्वि), द्वन्द्व (क्ली), मिथुन (क्ली)
--source--
चूर्णे क्षोदोऽथ रजसि स्युर्धूलीपांसुरेणवः ।
-wordlist-
चूर्ण (पुंक्ली), क्षोद (पुं), रजस् (क्ली), धूली (स्त्री), पांसु (पुं), रेणु (स्त्री)
--source--
कुड्मले मुकुलं गुञ्छे गुच्छस्तबकगुत्सकाः ।
गुलुञ्छोऽथ रजः पौष्पं परागोऽथ रसो मधु ॥ ११२६ ॥
मकरन्दो मरन्दश्च वृन्तं प्रसवबन्धनम् ।
-wordlist-
कुड्मल (क्ली), मुकुल (क्ली), गुञ्छ (पुं), गुच्छ (पुं), स्तबक (पुं), गुत्सक (पुं), गुलुञ्छ (पुंक्ली), रजस् (क्ली), पौष्प (क्ली), पराग (पुं), रस (पुं), मधु (क्ली), मकरन्द (पुं), मरन्द (पुं), वृन्त (क्ली), प्रसवबन्धन (क्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
त्रपुणि श्वेतरूप्यं स्यात्सठं सलवणं रजः ।
परासं मधुकं ज्येष्ठं घनं च मुखभूषणम् ॥ १५८ ॥
-wordlist-
श्वेतरूप्य (क्ली), शठ (क्ली), सलवण (क्ली), रजस् (क्ली), परास (क्ली), मधुक (क्ली), ज्येष्ठ (क्ली), घन (क्ली), मुखभूषण (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पांशु
पांशु, क्षोद, रेणु, चूर्ण, धूली, रजस्
पांशुः क्षोदो रेणुश्चूर्णं धूली रजश्च तुल्यार्थाः ॥ ४४३ ॥
verse 2.1.1.443
page 0051
पराग
पराग, रजस्
ह्यस्तनदिनेऽपि कल्यं नेत्रं मूले रजस्यपि परागः ।
verse 5.1.1.809
page 0093
नाममाला
Sanskrit
रजस्, पांशु, रेणु, धूलि, पुष्परजस्, पुष्पपांशु, पुष्परेणु, पुष्पधूलि, सुमनोरजस्, सुमनःपांशु, सुमनोरेणु, सुमनोधूलि, फुल्लरजस्, फुल्लपांशु, फुल्लरेणु, फुल्लधूलि, लतान्तरजस्, लतान्तपांशु, लतान्तरेणु, लतान्तधूलि, प्रसवरजस्, प्रसवपांशु, प्रसवरेणु, प्रसवधूलि, उद्गमरजस्, उद्गमपांशु, उद्गमरेणु, उद्गमधूलि, प्रसूनरजस्, प्रसूनपांशु, प्रसूनरेणु, प्रसूनधूलि, कुसुमरजस्, कुसुमपांशु, कुसुमरेणु, कुसुमधूलि
उपचाराद्रजःपांशुरेणुधूलीश्च योजयेत् ॥ १५१ ॥
verse 0.1.1.151
page 0073
Tamil
Tamil
ரஜஸ் : புழுதி, தூசு, மகரந்தம், அறியாமை, மன இருள், விளை நிலம், பெண்களின் மாதவிடாய்.
Mahabharata
English
Rajas = Śiva (1000 names^1).
Vedic Reference
English
1. Rajas denotes the region of the atmosphere between
heaven and earth in the Rigveda^1 and later.^2 The atmosphere,
like the sky (Div), is divided into three regions, ^3 but more
normally into two, the ‘earthly’ (pārthiva)^4 and the ‘heavenly’
(divya or divaḥ).^5 In some passages^6 the word refers in the
plural to the dusty fields on earth.
1) i. 56, 5
62, 5
84, 1
124, 5
168, 6
187, 4
ii. 40, 3
vi. 62, 9, etc.
2) Av. iv. 25, 2
vii. 25, 1
41, 1
x. 3, 9
xiii. 2, 8. 43
Taittirīya Saṃ-
hitā, iii. 5, 4, 2
Vājasaneyi Saṃhitā,
xiii. 44, etc.
3) Rv. iv. 53, 5
v. 69, 1
ix. 74, 6
x. 45, 3
123, 8
Av. xiii. 1, 11, etc.
In Rv. i. 164, 6, six ‘regions’ are
mentioned.
4) Rv. i. 81, 5
90, 7
154, 1
vi. 49, 3
viii. 88, 5
ix. 72, 8, etc.
5) Rv. iv. 53, 3
i. 110, 6. Cf. Mac-
donell, Vedic Mythology, p. 10
St.
Petersburg Dictionary, s.v.
6) Rv. i. 166, 3
iii. 62, 16
x. 75. 7.
2. Rajas in one passage of the Yajurveda Saṃhitās^1 clearly
means ‘silver, ’ like Rajata. It is also taken in this sense in
one passage of the Rigveda^2 by Zimmer, ^3 but this interpretation
is doubtful.
1) Rajaḥ-śaya, Vājasaneyi Saṃhitā,
v. 8
rajāśaya, Taittirīya Saṃhitā, i. 2,
11, 2 (Sāyaṇa on Aitareya Brāhmaṇa,
i. 23, 2)
Maitrāyaṇī Saṃhitā, i. 2, 7
Kāṭhaka Saṃhitā, ii. 8.
2) x. 105, 7.
3) Altindisches Leben, 55, 56.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: रजः
Root: रजस्
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ tin
⇒ dirt
⇒ mist
⇒ dust
⇒ sperm
⇒ menses
⇒ pollen
⇒ powder
⇒ vapour
⇒ fields
⇒ emotion
⇒ dimness
⇒ passion
⇒ darkness
⇒ safflower
⇒ atmosphere
⇒ arable land
⇒ menstruation
⇒ kind of plant
⇒ region of clouds
⇒ darkening quality
⇒ coloured or dim space
⇒ sphere of vapour or mist
⇒ cultivated or ploughed land
⇒ space between heaven and earth
⇒ light or day or world or water
Shloka(s):
2|8|98|2 ► रेणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः पांसुर्ना न द्वयो रजः॥ (क्षत्रियवर्गः)
3|3|21|1 ► परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|98|2 ⇢ रेणुः (रेणु) (स्त्री)
➠ 2|8|98|2 ⇢ रेणुः (रेणु) (पुं) ⇒ sand, dust, powder, pollen, pollen of flowers, particular measure, powder of anything, grain or atom of dust, Slender Oldenlandia [Oldenlandia Herbacea - Bot.]
➠ 2|8|98|2 ⇢ धूलिः (धूलि) (स्त्री)
➠ 2|8|98|2 ⇢ पांसुः (पांसु) (पुं) ⇒ dung, sand, dust, menses, manure, crumbling soil, kind of camphor, landed property, species of plant, pollen of a flower
➠ 2|8|98|2 ⇢ रजः (रजस्) (नपुं) ⇒ tin, dirt, mist, dust, sperm, menses, pollen, powder, vapour, fields, emotion, dimness, passion, darkness, safflower, atmosphere, arable land, menstruation, kind of plant, region of clouds, darkening quality, coloured or dim space, sphere of vapour or mist, cultivated or ploughed land, space between heaven and earth, light or day or world or water
➠ 3|3|21|1 ⇢ परागः (पराग) (पुं) ⇒ fame, dust, sandal, celebrity, independence, pollen of a flower, eclipse of the sun or moon, fragrant powder used after bathing
Related word(s):
जातिः ➡ पृथ्वी
परा_अपरासंबन्धः ➡ पिष्टस्य_रजः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रजस्
न०
 रन्ज असुन् नलोपः । १ कुसुम्भे अमरः । २ पुष्परेणौ३ परागे ४ धूलौ मेदि० साङ्ख्योक्ते चलनादियुते ५ प्रकृतिगुणभेदे च “सत्त्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलञ्च”रजः” सा० का० । “सत्त्वतमसी स्वयमक्रियतया स्वस्व-कार्य्यप्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात्प्रच्याव्य स्वकार्य्ये ते उत्साहं प्रयत्नं कार्य्येते तदिद-मुक्तमुपष्टम्भकं रज इति । कस्मादित्यत उक्तं चलमिति ।तदनेन रजसः प्रवृत्त्यर्थत्वं दर्शितम्” त० कौ० । ६ पृथिव्यांस्त्री ङीप् निघण्टुः ।
Capeller
German
र॑जस्
n.
 Dunstkreis, Atmosphäre, Luftraum
(2 0. 3. angen. , opp. ) रोचन = aer:
aether, Dunkel, Nebel, Staub
die
menses
Trieb, Leidenschaft (ph.).
Grassman
German
rájas, n. [von 1. raj, vgl. Cu. 〔S. 437〕, Fi. 〔163〕], 1〉 dunkler Raum (vgl. goth. rikvis Finsterniss)
2〉 der Luftraum zwischen Himmel und Erde im Gegensatze gegen die Lichträume (rocanā́), von wo die Sonne und die Gestirne strahlen, und gegen die Erde, die dadurch hell erleuchtet wird
3〉 es wird unterschieden der untere Luftraum (uparám {62, 5}) als rájas pā́rthivam, und 4〉 der obere als rájas diviám (letzteres nur {349, 3} rájāṃsi diviā́ni pā́rthivā) oder als rájas divás oder als rájas uttamám ({734, 5}) od. paramám ({264, 2})
daher 5〉 du., die beiden Lufträume, der untere und der obere, oder der Luftraum, den die Sonne bei Tage durchwandert, und der unsichtbare (ádbhutam {931, 7}), den bei Nacht. In diesem Sinne auch im Sing. mit Unterscheidung beider. 6〉 Auch werden drei Lufträume unterschieden (wie auch drei Lichträume rocanā́) oder sechs ({164, 6})
7〉 die (dunkle) Ackerfläche. — Vgl. noch die Adj. apārá, aptiá, urú, gabhīrá, citrá, pṛthú, suméka.
-as 2〉 {50, 7}
{56, 5}
{58, 1}. _{58, 5}
{83, 2}
{84, 1}
{222, 2}
{235, 5}
{332, 1}
{341, 2}. _{341, 6}
{402, 2}
{407, 7}
{413, 1}
{502, 11}
{582, 15}
{603, 2}
{734, 4}
{775, 6}
{780, 9}
{789, 2}
{882, 5}
{892, 11}
{955, 1}
{969, 2}
{975, 2}. — 3〉 {62, 5}
{81, 5}
{90, 7}
{697, 5}
{784, 8}
{819, 24}. — 4〉 {110, 6}
{734, 5}. — 5〉 {863, 3} (anyád …, anyéna)
{931, 7}.
-asā [I.] 1〉 kṛṣṇéna {35, 2}. _{35, 9}. — 2〉 {164, 14}
{858, 2}.
-asas [Ab.] 3〉 {6, 10} (mahás).
-asas [G.] 2〉 pāré {33, 7}
{52, 12}
{853, 7}
{875, 6}
{969, 5}
{1013, 5}
{1028, 2}
budhnám {52, 6}
budhné {193, 3}
{297, 11}
ántam {52, 14}
ántau {401, 3}
pū́rve árdhe {92, 1}
{124, 5}
páram {168, 6}
visāré {79, 1}
dhārayátkavī {160, 1}
dhurā́ {164, 19} (yuktā́s)
vimā́nam {231, 3}
vimā́nas {260, 7}
{603, 6}
{774, 14}
{947, 5}
{965, 5}
vimā́nīm {921, 17} (urváśīm)
vimā́ne {949, 1}
yónau {313, 14}
abhré {402, 1}
visárjane {413, 3}
dhartā́ {283, 4} (divás 〰)
dhartā́rā {423, 4} (〰 rocanásya)
pátis {551, 5}
netā́ {834, 6}
vṛṣabhás {1026, 3}
vídharmaṇi {512, 1}
{798, 30}
bhānúm {879, 6}. Von Verben abhängig: yé mahás 〰 vidús {19, 3}
kṣáyantā {580, 1}
kṣáyantam {616, 5}
cíketat {503, 9}.
-asi [L.] 2〉 {908, 4} (sū́rte asū́rte). — 3〉 {841, 2}. [Page1135] — 6〉 tṛtī́ye {786, 6}
{871, 3}
{949, 8}.
-asī [du.] 5〉 {160, 4}
{338, 3}. _{338, 6}
{352, 3}
{450, 1}
{456, 9}
{596, 1}
{780, 3}
pṛthivyā́s {615, 1}.
-āṃsi 1〉 kṛṣṇā́ {35, 4}
{663, 6}. — 2〉 {32, 14}
{149, 4}
{180, 1}
{181, 5}
{187, 4}
{230, 7}
{238, 4}
{292, 5}
{341, 7}
{408, 4}
{417, 5}
{427, 3}
{448, 7}
{471, 3}
{537, 6}
{584, 3}
{682, 13}
{691, 9}
{715, 7}. _{715, 8}
{937, 2}. _{937, 4}. — 3〉 {154, 1}
{349, 3}
{435, 3}
{472, 2}
{490, 13}. — 4〉 {349, 3}
{264, 2} (paramā́). — 6〉 trī́ {349, 5}
trī́ṇi {423, 1}
ṣáṣ {164, 6}. — 7〉 ukṣánti asmai purū́ 〰 páyasā {166, 3}
ā́ nas ghṛtaís gávyūtim ukṣatam, mádhvā 〰 {296, 16}
pári jráyāṃsi bharate 〰 {901, 7}.
-obhis 1〉 2〉 {116, 20}
{503, 2}. _{503, 6}.
-ahsu 1〉 {550, 16}
{686, 5} (abudhnéṣu). — 2〉 {869, 8}.
rájas:
-as 2〉 {139, 4}
{141, 7}
-asi 2〉 {193, 4}
-āṃsi 2〉 {166, 4}
{510, 5}.
Burnouf
French
रजस् रजस्
n.
 (रञ्ज्) poussière
pollen des
fleurs.
Menstrues.
Passion, mouvement impétueux de l'âme
instinct, désir
le 2ᵉ गुण ou état intellectuel, cf.
गुण।
रजसानु
m.
 le cœur, la sensibilité.
Nuage.
रजस्बल
m.
 buffle. -- F. femme qui a ses règles.
रजस्शय
m.
 (शी) chien.
रजस्सारथि
m.
 le vent.
रजोगुण
m.
 la qualité ou l'état appelé रजस्।
रजोबल
n.
 obscurité.
रजोरस
m.
 obscurité.
रजोहर
m.
 (हृ) blanchisseur.
Stchoupak
French
रजस्-
nt. poussière, impuretés, particules flottant dans l'air
pollen
menstrues
affectivité, passion,
n.
 du 2{^e^} des trois guṇa
(philos.)
-वल- a. poudreux, poussiéreux
possédant le guṇa Rajas
-आ-
f.
 femme qui a ses règles, femme nubile.
°तमस्क- a. sous l'influence du Rajas et du Tamas.
°तोक-
m.
 (nt.) (enfant de la passion) avidité.
रजः-कण-
m.
pl.
 grains de poussière.
°प्लुत- a. v. envahi par la passion.
°स्पृश्- ag. qui touche la poussière (= la terre).
रजो-गुण-समुद्भव- a. né du guṇa Rajas.
°जुष्- ag. lié au Rajas.
°मेघ-
m.
 nuage de poussière.
°विरिक्त-मनस्- a. dont l'esprit est libre de passion.
रजोन्मिश्र- a. mêlé de pollen.
रजोपम- a. ressemblant à la poussière.