रजनम्-रजनी (rajanam-rajanI)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“रन्ज रागे”@} 2 ‘रजते रजतीत्येव रज्यते रज्यतीत्यपि।।
रागार्थे शप्श्यनोर्द्वे द्वे--’ 3 इति देवः।
4 रञ्जकः-ञ्जिका, 5 रञ्जकः-ञ्जिका, रजकः-जिका, 6 रिरङ्क्षकः-क्षिका, 7 रारजकः-जिका
रङ्क्ता-रङ्क्त्री, रञ्जयिता-रजयिता-त्री, रिरङ्क्षिता-त्री, रारजिता-त्री
8 रजन्-न्ती, रञ्जयन्-न्ती 9, रजयन्-न्ती 10, रिरङ्क्षन्-न्ती
-- रङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, रञ्जयिष्यन्-रजयिष्यन्-न्ती-ती, रिरङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- रजमानः, रञ्जयमानः-रजयमानः, रिरङ्क्षमाणः, रारज्यमानः
रङ्क्ष्यमाणः, रञ्जयिष्यमाणः-रजयिष्यमाणः, रिरङ्क्षिष्यमाणः, रारजिष्यमाणः
11 अनुरक्-अनुरग्-अनुरजौ-अनुरजः
-- -- -- 12 रक्तम्-रक्तः-रक्तवान्, 13 विरक्तः-रक्तम्, रञ्जितः-रजितः 14, रिरङ्क्षितः, रारजितः-तवान्
रञ्जः, 15 रागी, 16 रञ्जनः, 17 मनोऽनुरञ्जनः, 18 इति क्वुन्प्रत्ययः।
रजकी इति ‘पुंयोगादाख्यायाम्’ 19 इति ङीष्।
अपुंयोगे तु ङीषा न भाव्यम् इति भाष्यकाराभिप्रायः।” इति कैयटेन च निर्णीतत्वात् अत्र प्रयोगे ष्वुन् न, क्युनेवेत्यतः न्यास-पदमञ्जर्यादय उपेक्ष्याः।
तदुक्तम् शब्दकौस्तुमे-- “एवञ्च, भाष्यमते नृतिखनिभ्यामेव ष्वुन्।
न तु रञ्जेः इति स्थितम्।” 20 इति।
विस्तरस्त्वन्यत्र।]] रजकः-रजकी, 21 रज्यन्-न्ती-ती, 22 रज्यमानः 23, रञ्जः-रजः, रिरङ्क्षुः, रिरञ्जयिषुः-रिरजयिषुः, रारञ्जः
रङ्क्तव्यम्, रञ्जयितव्यम्-रजयितव्यम्, रिरङ्क्षितव्यम्, रारजितव्यम्
रञ्जनीयम्, रञ्जनीयम्-रजनीयम्, रिरङ्क्षणीयम्, रारजनीयम्
24 रङ्ग्यम्, रञ्ज्यम्-रज्यम्, रिरङ्क्ष्यम्, रारज्यम्
ईषद्रञ्जः-दूरञ्जः-सुरञ्जः
-- -- -- 25 रज्यमानः, रञ्ज्यमानः-रज्यमानः, रिरङ्क्ष्यमाणः, रारज्यमानः
विरागः- 26 वैरङ्गिकः-आश्चर्यो 27 रागः, अन्यद्रागः, 28 रङ्गः, 29 रङ्गः, रञ्जः-रजः, रिरङ्क्षः, रारजः
रङ्क्तुम्, रञ्जयितुम्-रजयितुम्, रिरङ्क्षितुम्, रारजितुम्
विरक्तिः, रञ्जना-रजना, रिरङ्क्षा, रिरञ्जयिषा-रिरजयिषा, रारजा
रञ्जनम्, रञ्जनम्-रञ्जनी, रजनम्-रजनी, रिरङ्क्षणम्, रारजनम्
रक्त्वा, रञ्जयित्वा-रजयित्वा, रिरङ्क्षित्वा, रारजित्वा
30 विरज्य, विरञ्ज्य- 31 विरजय्य, विरिरङ्क्ष्य, विरारज्य
रञ्जम् २, रक्त्वा २, 32 रञ्जम् २ -राञ्जम् २ -रजम् २ -राजम् २, रञ्जयित्वा २ -रजयित्वा २, रिरङ्क्षम् २, रिरङ्क्षित्वा २, रारजम् २
रारजित्वा २
33 इति क्वुन्प्रत्ययः।
प्रत्ययस्य कित्त्वादुपधानकारलोपः।]] रजकः-रजकी, 34 इति क्युन्प्रत्ययः।
रजति रज्यते वाऽनेनेति रजनः = रजकः, रागश्च।
‘स च बाहुलकात् टिद्द्रष्टव्यः।’ इति कैयटोक्तेः 35 स्त्रियां ङीपि रञ्जनी रात्रिः, हरिद्रा च।]] रजनः-रजनी, 36 इति अतच्प्रत्यये, कित्त्वेनानुनासिलोपे च रूपम्।
रजन्तेऽस्मिन् जना इति रजतम् = लोहविशेषः।
“रजतस्य विकारो राजतम्-- ‘प्राणिरजतादिभ्योऽञ्’ 37 इति षष्ठ्यन्तात् विकारेऽञ्- प्रत्ययः।
अत्र, ‘अनुदात्तादेः--’ 38 इत्येवाञि सिद्धे पुनरञ्विधानम्, ‘मयड्वैतयोः--’ 39 इति धिकारमयटो बाधनार्थम्।” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
एतेन ‘रजतमयम् पात्रम्’ इति च्छान्दसानां प्रयोगोऽपाणिनीय इति ज्ञेयम्।]] रजतम्, 40 इत्यसुन्प्रत्ययः, स च किच्च भवति।
रजः = अशुभम्, रेणुश्च।]] रजः।
01 (१३७२)
02 (१-भ्वादिः-९९९। अक। अनि। उभ।)
03 (श्लो। ५७-५८)
04 [[१। ‘नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु।’ इत्यभियुक्तोक्तेरयं धातुरुपदेशे नकारो- पधः। सन्धिवशाञ्ञकार इति बोध्यम्।]]
05 [[२। ण्यन्ते सर्वत्र मृगरमणभिन्नार्थे नलोपाभावादेवमेव रूपम्। ‘रजको मृगाणाम्’ इत्यत्र तु ‘रञ्जेर्णौ मृगरमणे’ (वा। ६-४-२४) इति नलोपे, ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽ- मन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति मित्संज्ञायां ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्युपधाह्रस्वः। एवमेवार्थभेदाद्रूपद्वयस्योपपत्तिः सर्वत्र बोध्या। मृगरमणम् = आखेटकः इत्येके। “परे तु ‘रजयाञ्चकार विरजाः स मृगान्--’ (किराता- र्जुनीये ६-२४) इति भारविप्रयोगात् मृगरमणं यथाश्रुतमेव। अत एव भगवता ‘रञ्जयति वस्त्राणि’ (भाष्ये ६-४-२४) इति प्रत्युदाहृतम् इत्याहुः।” इति भाष्यप्रदीपोद्द्योते निरूपितमिहावधेयम्। एतेन ‘राजर्षिकल्पो रजयन्’ इति क्षीरतरङ्गिण्युपात्तवचनस्याप्युपपत्तिर्ज्ञेया। मृगरमणम् = मृगाणाम् रमणमिति बोध्यम्। ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जः--’ (ग। सू। भ्वादिषु) इत्यत्रार्थविशेषोपादानाभावात् यथाश्रुतार्थे रागेऽपि मित्त्वमिति ज्ञेयम्। ‘मृग- रमणम् = मृगक्रीडा।’ इति न्यासः।]]
06 [[३। सन्नन्ते सर्वत्र धातुजकारस्य कुत्वेन गकारे, उपधानकारस्यानुस्वारपरसवर्णयोः, सनः सकारस्य षकारे, चर्त्वे च रूपमेवम्।]]
07 [[४। यङ्निमित्तक उपधानकारलोपे, अभ्यासे दीर्घे च रूपमेवम्।]]
08 [[५। शतरि शपि, ‘रञ्जेश्च’ (६-४-२६) इत्युपधानकारलोपः।]]
09 [पक्षिणः]
10 [मृगान्]
11 [[६। क्विपि, उपधानकारलोपे कुत्वे चर्त्वविकल्पे च रूपमेवम्।]]
12 [पृष्ठम्१०९७+ ३३]
13 [[१। विरक्तः, रक्तम् इत्यत्र ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तः।]]
14 [[आ। ‘कलतया वचसः परिवादिनीस्वरजिता रजिता वशमाययुः।।’ शि। व। ६। ९।]]
15 [[२। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘सम्पृचानुरुध… त्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च’ (३-२-१४२) इति घिनुण्। प्रकृतसूत्रे ‘रज’ इति निपातनात् घिनुण्यपि उपधा- नकारलोपः। तदुक्तं भाष्ये--’ ‘घिनुणि निपातनात् सिद्धम्’ (भाष्यम् ६-४-२४) इति। णित्त्वादुपधावृद्धौ, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूप- मेवम्। अनुरागी इत्यादयस्तु घञन्तात् मत्वर्थीय इनिप्रत्यये साधव इति बोध्यम्।]]
16 [[३। रजति, रजते वा इति रञ्जनः। बाहुलकात् ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति कर्तरि ल्युट्। यद्वा, ‘शिल्पिनि ष्वुन्’ (३-१-१४५) इति सूत्रभाष्ये ‘नृतिखनिरञ्जिभ्यः--’ इति वचनात् कर्तरि ष्वुन्। न चात्र नलोपः शङ्क्यः, ‘कित एवैते औणादिकाः’ इति षाष्ठभाष्यात् (६-४-२४) औणादिकक्युन्प्रत्य- यान्त एव नलोप इत्येतदुत्तरत्र स्पष्टीकरिष्यमाणत्वात् इत्यलमत्र।]]
17 [[४। मनांस्यनुरञ्जयतीति मनोऽनुरञ्जनः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्मण्युपपदे कर्तरि ल्युः। गौरादि (४-१-४१) पाठात् स्त्रियां ङीष्। एवमेव रसिकरञ्जनी- प्रभृतयः शब्दाः साधवः। रसिकरञ्जिनी इति प्रयोगसत्त्वे तु ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये, ‘ऋन्नेभ्यो ङीप्’ (४-१-५) इति ङीपि तस्य साधुत्वं बोध्यम्।]]
18 [[५। ‘शिल्पिनि ष्वुन्’ (३-१-१४५) इत्यत्र, ‘नृतिखनिरञ्जिभ्य इति वक्तव्यम्’ इति भाष्यात् कर्तरि ष्वुन्। वस्तुतस्तु षष्ठे (६-४-२४) “कित एवैते औणादिकाः।” इति भाष्येण ‘रजकरजनरजस्सूपसंख्यानं कर्तव्यम्’ (वा। ६-४-२४) इति वार्तिकप्रत्याख्यानपरेण, “रजकः इत्यत्र ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः--’ [द। उ। ३-५]
19 (४-१-४८)
20 (३-१-१४५)
21 [[६। ‘कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च’ (३-१-९०) इति कर्मकर्तरि विकल्पेन श्यन्प्रत्ययः परस्मैपदं च। यगात्मनेपदयोरपवादौ। एतच्च व्यवस्थितविभाषेति काशिकादिषु स्पष्टम्। श्यनः अपित्सार्वधातुकत्वेन ङिद्वद्भावः। तेन, ‘अनिदिताम्--’ (६-४-२४) इति उपधानकारलोपः। स्त्रियाम्, ‘आच्छी- नद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]
22 [पृष्ठम्१०९८+ २७]
23 [वस्त्रः स्वयमेव]
24 [[१। निष्ठायामनिट्त्वात् ण्यति, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे रूपमेवम्।]]
25 [[२। यगात्मनेपदयोरपवादत्वेन श्यन्परस्मैपदयोविंहितयोरपि, ‘कुषिरजोः प्राचाम् --’ (३-१-९०) इत्यत्र ‘प्राचां’ ग्रहणात् पक्षे यगात्मनेपदे भवत इति रूप- स्यास्यापि साधुत्वं बोध्यम्।]]
26 [[३। विपूर्वकादस्माद् भावे घञि, ‘घञि च भावकरणयोः’ (६-४-२७) इति उपधान- कारलोपे, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इत्युपधाभूताकारस्य वृद्धौ, ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे च विरागः इति सम्पद्यते। तस्मात् ‘विरागमर्हति’ इत्यर्थे, ‘छेदादिभ्यो नित्यम्’ (५-१-६४) इति ठक्प्रत्यये, ‘विरागो विरङ्गं च’ (ग। सू। ५-१-६४) इति गणपाठात् प्रकृतेर्विरङ्गादेशे, आदिवृद्धौ च वैरङ्गिकः इति रूपमिति बोध्यम्।]]
27 [[४। रज्यतेऽनेनेति रागः। करणे घञि, ‘घञि च भावकरणयोः’ (६-४-२७) इत्युपाधानकारलोपे, उपधाभूताकारस्य वृद्धौ कुत्वे च रूपमेवम्। अन्यद्रागः इत्यत्र, ‘अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य अन्यस्य दुग् आशीराशास्थास्थितोत्सुकोति कारक- रागच्छेषु’ (६-३-९९) इति रागशब्दे परत अन्यशब्दस्य दुगागमः।]]
28 [[५। रञ्जयति प्रेक्षकाणां मनांस्यत्रेत्यर्थेऽन्तर्भावितण्यर्थाद्धातोरधिकरणे घञि कुत्वे रूप- मेवम्। रङ्गः = नाटकादीनां प्रेक्षणस्थानम्।]]
29 [[६। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इत्यनेन संज्ञायां घञि, ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति घप्रत्यये वा सति कुत्वे रूपमेवम्। रङ्गः = देशविशेषः, देवश्च।]]
30 [पृष्ठम्१०९९+ ३०]
31 [[१। ण्यन्तात् क्त्वो ल्यपि मृगरमणार्थे नकारलोपे, मित्संज्ञकत्वात् उपधाह्रस्वे च ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशे रूपमेवम्।]]
32 [[२। ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादिषु) इत्यत्रार्थविशेषानिर्देशपुरस्सरं मित्त्वानुशासनात्, अनुपधात्वेऽपि रञ्जम् २-राञ्जम् २ इति दीर्घविकल्पः, ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति सूत्रेण भवतीति माधवः। मृगरमणार्थे नलोपपक्षे तु रजम् २-राजम् २ इति द्विरूपविषये न विप्रति- पत्तिरिति ज्ञेयम्।]]
33 [[३। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोरपूर्वस्यापि’ [द। उ। ३-५]
34 [[४। ‘रजः क्युन्’ [द। उ। ५-२४]
35 (६-४-२४)
36 [[५। ‘पृषिरञ्जिभ्यां कित्’ [द। उ। ६-१५]
37 (४-३-१५४)
38 (४-२-४४)
39 (४-३-१४३)
40 [[६। ‘भूरञ्जिभ्यां कित्’ [द। उ। ९। ७६]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.