रज (raja)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 रज mn.  (-जः-जं)
	 1. Dust.
	 2. The pollen of flowers.
	 3. The menstrual
excretion. 
	 4. The second property of humanity,  the quality of
passion. 
 E.
  रन्ज् to colour,  &c.,  aff.
   अच्,  and the nasal rejected
this word more commonly occurs रजस्,  q. v.

Capeller Eng

English

 रज m.
  dust,  the pollen of flowers,  a man's name.

Yates

English

 रज (जः-जं) 1.
m.
  n.
  Dust
 pollen
menses
 the quality of passion. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   रज  raja  m.
   affection  
   रज  raja  m.
   dust   
   रज  raja  m.
   quality of passion  
   रज  raja  m.
   pollen of flowers   
   रज  raja  m.
   menstrual excretion  
   रज  raja  m.
   emotion   
   रज उद्वासा  raja udvAsA f.
   woman who has put off her soiled clothes     
            

Wilson

English

 रज
mn.  (-जः-जं)
1 Dust.
2 The pollen of flowers.
3 The menstrual excretion. 
4 The second property of humanity,  the quality of passion. 
E.
  रञ्ज to colour,  &c.,  aff.
   अच्,  and the nasal rejected
 this word
more commonly occurs रजस्,  q. v.

Apte

English

रजः [rajḥ],  See रजस्.

Apte 1890

English

 रजः See रजस्. 

Monier Williams Cologne

English

 रज a &c.
   See p.
  863,  col. 1.

 1. रज m.
  (g. पचादि) =
  रजस्,  dust (cf.   नी-,  वि-र्°)

 the pollen of flowers,  Prasaṅgābh.

 the menstrual excretion (also n.
 ),  L.
 

 emotion,  affection,  L.
  : the quality of passion,  Uṇ.
  iv,  216,  Sch.

 N.
  of one of Skanda's attendants,  MBh.
  

 of a king (son of Viraja),  VP.
  

 2. रज in comp.  for रजस्.

 रजः in comp.  for रजस्.

Monier Williams 1872

English

 रज,  रजक,  रजनि,  रजस्,  &c. See p. 828, 
cols. 2,  3.

 रज,  अस्,  m. = रजस्,  dust [cf. नी-र्°]
 the pollen
of flowers
 the menstrual excretion,  (in this sense
also अम्,  n.)
 the quality of passion,  (see रजस्)
emotion,  affection
 N. of one of Skanda's attendants
of a king (a son of Vi-raja).

Macdonell

English

 रज raj-a,  m.
  (rare): dust
 pollen of flowers.

Benfey

English

 रज रज (see रजस्),  m.
 
 1. Dust, 
Hit. i. d. 152,  M.M.
 2. The pollen of
flowers.
 3. The menstrual excretion. 
 4. The quality of passion. 
 -- Comp.
  नी-
रज,  i. e.
निस्-,  adj.
  1. free from dust, 
MBh. 13,  3822. 2. free from passion, 
epithet of Śiva,  ib. 13,  1261.

Apte Hindi

Hindi

रजः
पुं*
  - -
"धूल,  रेणु, गर्द"

रजः
पुं*
  - -
फूल की रेणु या पराग

रजः
पुं*
  - -
"सूर्य किरणों में फैले हुए कण,  कोई भी छोटा सा कण"

रजः
पुं*
  - -
"ज़ुती हुई भूमि,  कृषियोग्य खेत"

रजः
पुं*
  - -
"अन्धकार,  अन्धेरा"

रजः
पुं*
  - -
"मलिनता,  आवेश,  संवेग,  नैतिक या मानसिक अन्धकार"

रजः
पुं*
  - -
सब प्रकार के भौतिक द्रव्यों के घटक गुणों अथवा तीन गुणों में से दूसरा

रजः
पुं*
  - -
"रजःस्राव,  ऋतुस्राव"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

रज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೇಣು /ಧೂಳು
रज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಾಗ /ಪುಷ್ಪದ ಧೂಳು
निष्पत्तिः - > रजि (भाषार्थे) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > रञ्जयति
रज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀಯರ ರಜಸ್ಸು /ಹೆಂಗಸರ ಮುಟ್ಟು
रज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಜೋಗುಣ ಸತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲೊಂದು
विस्तारः - > "रजो रेणौ परागे स्यात् आर्तवे च गुणान्तरे" - मेदि० । "रजोऽरजसा सार्धं स्त्रीपुष्पगुणधूलिषु"

L R Vaidya

English

 raja {% m. %} See रजस् n.

Bopp

Latin

 रज m. n. (r. रञ्ज् ejectâ nasali s. अ) pulvis. HIT. 33. 16. V.
रजस्.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 raja,  m. (= next),  dyer: raja-mahattarakasya Mv 〔ii.467.11〕 (no v.l.)
 sarve rajā (v.l. rajakā) 15. In Skt.,  Pali,  and Pkt. rajaka is applied to a washerman,  who combined this trade with dyeing
 in Mv seems clearly distinguished from (coḍaka-)dhovaka,  washerman (of clothes),  which occurs in the preccding section,  〔466.4 ff.〕 Only dyeing,  not washing,  is mentioned in 〔467.10 ff.〕

Mahabharata

English

Raja,  a warrior of Skanda. § 615u (Skanda): IX,  45,  2575.

पुराणम्

English

रज १ / RAJA I. A warrior of subrahmaṇya. (śalya Parva,  Chapter 45,  Verse 78).

रज २ / RAJA II. A Sage. He was one of the sons born to vasiṣṭha of Ūrjā.

रज स् / RAJA (S). One of the seven sons of vasiṣṭha by Ūrjā,  the other six being gotra,  ūrdhvabāhu,  savana,  anagha,  sutapas,  and śukra. Holy souls,  these seven were saptarṣis in the third manvantara. (viṣṇu purāṇa,  Part 1,  Chapter 10).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 रजं,  क्ली,
   (रञ्जयतीति । रञ्ज + अच् । निपा-तनात् सिद्धम् ।) स्त्रीकुसुमम् । इति शब्द-रत्नावली ॥

 रजः,  पुं,
   (रञ्जयतीति । रन्ज् + अच् । निपातना-न्नलोपः ।) परागः । (यथा,  गो० रामायणे ।३ । ७९ । २९ ।“पद्मपुष्परजोन्मिश्रो वृक्षान्तरविनिःसृतः ।निश्वास इव सीताया वायुर्वाति मनोरमः ॥
”)रेणुः । (“अर्थाः पादरजोपमाः ॥
” इतिउज्ज्वलदत्तः । ४ । २१६ ॥
) गुणभेदः ।आर्त्तवम् । इति जान्तवर्गे शब्दरत्नावली ॥
(स्कन्दस्य सेनाविशेषः । यथा,  महाभारते ।९ । ४५ । ७१ ।“दण्डबाहुः सुबाहुश्च रजः कोकिलकस्तथा ॥
”विरजपुत्त्रः । यथा,  विष्णुपुराणे । २ । १ । ४० ।“त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत्सुतः ॥
”वशिष्ठपुत्त्रः ऋषिभेदः । यथा,  विष्णुपुराणे ।१ । १० । १३ ।“ऊर्ज्जायान्तु वशिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः ।रजो गात्रोर्द्ध्वबाहुश्च वसनश्चानघस्तथा ॥
”)

 रजः [स्] क्ली,
   (रज्यते रजतीति । रन्ज् + “भू-रञ्जिभ्यां कित् ।” उणा० ४ । २१६ । इत्यसुन् ।)स्त्रीणां मासि मासि योनिनिःसृतरक्तम् । तत्-पर्य्यायः । पुष्पम् २ आर्त्तवम् ३ । इत्यमरः ।२ । ६ । २१ ॥
 ऋतुः ४ कुसुमम् ५ रजम् ६ ।इति शब्दरत्नावली ॥
 (यथा,  मनौ । ५ । १०८ ।“रजसा स्त्री मनोदुष्टा सन्न्यासेन द्बिजोत्तमः ॥
”अस्य लक्षणं यथा,  --“रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् ।अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ॥
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्त्तते ।तद्बर्षाद्बादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥
”“नारीणां रजसि चोपचीयमाने शनैः शनैःस्तनगर्भाशययोन्यभिवृद्धिर्भवति ।” इति सुश्रुतेसूत्रस्थाने १४ अध्यायः ॥
“मासि मासि रजःस्त्रीणां रसजं स्रवति त्र्यहम् ।वत्सराद्द्वादशादूर्द्धं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥
”इति वाभटे शारीरस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
)प्रकृतेर्गुणविशेषः । तत्तु रागद्वेषात्मकं दुःख-हेतुः । रजोऽदन्तः पुंलिङ्गोऽपि । यथा,  --“रजोऽयं रजसा सार्द्धं स्त्रीपुष्पगुणधूलिषु ।”इत्यमरदत्तः । इति भरतः ॥
महाभारतमते दुःखजनकगुणः । तस्य धर्म्मःकामः क्रोधः लोभः मानः दर्पश्च । इति मोक्ष-धर्म्मः ॥
“तृष्णा क्रोधोऽभिसंरम्भो राजसास्ते गुणाःस्मृताः ॥
”अभिसंरम्भो द्बेषाभिनिवेशः । इत्याश्वमेधिक-पर्व्व ॥
 अपि च ।“काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् । २ अध्यायः ॥
अपि च ।“सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥
”“रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।तन्निबध्नाति कौन्तेय ! कर्म्मसङ्गेन देहिनम् ॥
”“सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्म्मणि भारत ।ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥
”“लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्म्मणामसमः स्पृहा ।रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भरतर्षभ ! ॥
”“कर्म्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्म्मलं फलम् ।रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥
सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥
ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मघ्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १४ अध्यायः ॥
“सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्त्तन्त आत्मनि ॥
प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।तदा कृतयुगं विद्याद्दाने तपसि यद्रतिः ॥
यदा कर्म्मसु कार्य्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् ।तदा त्रेता रजोवृद्धिरिति जानीहि शौनक ॥
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः ।कर्म्मणाञ्चापि काम्यानां द्बापरं तद्रजस्तमः ॥
यदा सदानृतं तन्द्री निद्रा हिंसादिसाधनम् ।शोकमोहभयं दैन्यं स कलिस्तु तदा स्मृतः ॥
”इति गारुडे २२७ अध्यायः ॥
परागः । इति मेदिनी । से,  ३२ ॥
 (यथा, भागवते । ४ । २४ । २२ ।“पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥
”)रेणुः । अस्य पर्य्यायः धूलिशब्दे द्रष्टव्यः ॥
(यथा,  माघे । २ । ४६ ।“पादाहतं यदुत्थाय मूर्द्धानमधिरोहति ।स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद्बसं रजः ॥
”)निषिद्धानिषिद्धरजो यथा,  --“आयुष्कामो न सेवेत तथा सम्मार्ज्जनीरजः ।तथाश्वरथधान्यानां गवाञ्चैव रजः शुभम् ॥
अशुभञ्च विजानीयात् खरोष्ट्राजाव्रिकेषु च ।गवां रजो धान्यरजः पुत्त्रस्याङ्गभवं रजः ॥
एतद्रजो महाशस्तं महापातकनाशनम् ।अजारजः खररजो यत्तु सम्मार्ज्जनीरजः ॥
एतद्रजो महापापं महाकिल्विषकारणम् ॥
”इति गारुडे ११४ अध्यायः ॥
(रात्रिः । इति निघण्टुः । १ । ७ ॥
 उदकम् ।यथा,  ऋग्वेदे । १ । ५६ । ५ ।“वियत्तिरोधरुणमच्युतं रजोतिष्ठिपो दिवआतासु बर्हणा ।”‘रज उदकम् ।’ इति तद्भाष्ये सायणः ॥
भुवनम् । यथा,  तत्रैव । १० । ८२ । ४ ।“असूर्त्ते सूर्त्ते रजसि निषत्ते ये भूतानि सम-कृण्वन्निमानि ।”“रजसि लोके ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
ज्योतिः । यथा,  तत्रैव । १० । ३२ । २ ।“वीन्द्र यासि दिव्यानि रोचना विपार्थिवानिरजसा पुरुष्टुत ।”“रजसा आत्मीयेन ज्योतिषा । विद्युल्लक्षणेनयद्वा रजःशब्दाच्छस आकारः पार्थिवान्लोकान् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 रज न०
  रन्ज--क । १ स्त्रीकुसुमे शब्दर० । २ परागे ३ रेणौ४ गुणभेदे च पु०
  जान्ते शब्दच० ।

Burnouf

French

 रज रज m.
  n.
  (रञ्ज्) poussière
		 pollen des
fleurs.
		 Menstrues.
		 La passion.  Cf.  रजस्।

Stchoupak

French

 रज-
 v. s. रजस्-।

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.