| YouTube Channel

रङ्गः (raGgaH)

 
Apte
English
रङ्गः [raṅgḥ], [रञ्ज्-भावे घञ्]
Colour, hue, dye, paint.
A stage, theatre, play-house, an arena, any place of public amusement, as in रङ्गविघ्नोपशान्तये S. D.* 281
यदा- श्रौषं द्रोपदीं रङ्गमध्ये
Mb.
 * 1.1.154
आनर्चुः पुरुषा रङ्गम्
Bhāg.*
 1.42.33.
A place of assembly.
The members of an assembly, the audience
अहो रागबद्धचित्त- वृत्तिरालिखित इव सर्वतो रङ्गः
Ś.*
 1
रङ्गस्य दर्शयित्वा निवर्तते नर्तकी यथा नृत्यात् । पुरुषस्य तथात्मानं प्रकाश्य विनिवर्तते प्रकृतिः ॥ Sarva. S.
A field of battle.
Dancing, singing, acting.
Mirth, diversion.
The nasal modification of a vowel
सरङ्गं कम्पयेत् कम्पं रथीवेति निदर्शनम् Sik. 3
see 26, 27, 28 also.
An extract of Khadira. -गः, -गम् Tin.
Comp.
 -अङ्गनम्, -णम् an arena, an amphitheatre. -अङ्गा alum.
अवतरणम् entrance on the stage.
an actor's profession. -अवतारकः, -अवतारिन्m. an actor
कर्मारस्य निषादस्य रङ्गावतारकस्य च
Ms.*
 4.215.
आजीवः an actor
a painter
रङ्गाजीवाश्च भूरिशः Śiva B.31.19
so, -उपजीविन्
m.
 , -कारः, -जीविकः a painter. -क्षारः borax.
चरः an actor, a player.
a gladiator. -जम् red lead.
जीवकः an actor.
a dyer, colourist. -तालः a kind of measure (in music)
दः borax.
an extract of Khadira. -दा, -दृढा alum. -देवता the goddess supposed to preside over battlefield, sports and public diversions generally
आतेने बलमिव रङ्गदेवताभ्यः
Ki.*
 17.62.
द्वारम् a stage door.
the prologue of a play. -पत्री, -पुष्पी the indigo plant. -पीठ a place for dancing
महति रत्नरङ्गपीठे स्थितां प्रथमं ताम्रोष्ठीम- पश्यम्
Dk.*
 2.6. -प्रदीपकः (in music) a kind of measure.
प्रवेशः entering on the stage.
engaging in theatrical performance. -बी(वी)जम् silver. -भूतिः
f.
the night of full moon in the month of Aśvina. -भूमिः
f.
a stage, theatre.
an arena, battle-field. -मङ्गलम् a festive ceremony on the stage. -मण्डपः a theatre.-मल्ली a lute. -मातृ
f.
lac, red-dye, or the insect which produces it.
a bawd, procuress. -वस्तु
n.
 a paint. -वाटः an arena, a place enclosed for plays, dancing
&c.
 -विद्या the art of dancing and acting, theatrical profession. -शाला a dancing-hall, theatre, play house. -संगरः a contest on the stage.
Apte Hindi
Hindi
रङ्गः
पुं*
 - रञ्ज्+घञ्
"रंग, वर्ण"
रङ्गः
पुं*
 - रञ्ज्+घञ्
"मंच, क्रीडागार, आमोद का सार्वजनिक स्थान"
रङ्गः
पुं*
 - रञ्ज्+घञ्
श्रोतृवर्ग
रङ्गः
पुं*
 - रञ्ज्+घञ्
रणक्षेत्र
रङ्गः
पुं*
 - रञ्ज्+घञ्
"नाचना, गाना, अभिनय करना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रङ्गः
noun
परिचालनकक्षे दर्शकाणां कृते वर्तमाना विशिष्टा आसनव्यवस्था।
"रङ्गे एकमपि आसनं रिक्तं नास्ति।"
Synonyms:
 रङ्गः, चलच्चित्रमन्दिरम्
noun
तद् भवनम् यत्र चित्रपटानि नाटकानि वा दर्शयन्ति।
"रङ्गस्य बहिः बहुः संन्नयः अस्ति।"
Synonyms:
 वर्णः, रङ्गः
noun
कस्यापि वस्तुनः तद्गुणं यस्य ज्ञानं केवलं नेत्राभ्यां भवति।
"सः गौर वर्णस्य अस्ति।"
Tamil
Tamil
ரங்க3: : வர்ணம், நாடக சாலை , சபை, போர்க்களம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रङ्गः,
पुं,
 (रन्ज् + घञ् ।) रागः । (यथा, महा-भारते । ५ । ३६ । १० ।“वासो यथा रङ्गवशं प्रयातितथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥
”)नृत्यम् । (यथा विष्णुपुराणे । २ । ६ । २० ।“रङ्गोपजीवी कैवर्त्तः कुण्डाशी गरदस्तथा ।सूचीमाहिषिकश्चैव पर्व्वकारी च यो द्बिजः ॥
”रजति आसज्जति मल्लोऽत्र । रन्ज् + अधि-करणे घञ् ।) रणभूमिः । इति मेदिनी । गे, २१ ॥
(यथा, श्रीमद्भागवते । १० । ४३ । १७ ।“वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतःसाग्रजः ॥
”)नाट्यस्थानम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, मृच्छकटिकप्रकरणे । १ ।“इयं रङ्गप्रवेशेन कलानाञ्चोपशिक्षया ।वञ्चनापण्डितत्वेन स्वरनैपुण्यमाश्रिता ॥
”लक्षणया नाट्यस्थानस्थितो जनः । यथा, अभि-ज्ञानशकुन्तले १ प्रस्तावनायाम् ।“सूत्रधारः । आर्य्ये ! साधु गीतम् । अहोरागापहृतचित्तवृत्तिरालिखित इव विभातिसर्व्वतो रङ्गः । तदिदानीं कतमं प्रयोगमाश्रित्यै-नमाराधयामः ॥
” राजमार्गः । यथा, देवी-भागवते । ७ । २२ । ३ ।“अवतार्य्य तदा रङ्गे तां भार्य्यां नृपसत्तमः ॥
”)टङ्कणः । खादिरसारः । इति राजनिर्घण्टः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रन्ज रागे”@} 2 ‘रजते रजतीत्येव रज्यते रज्यतीत्यपि।।
रागार्थे शप्श्यनोर्द्वे द्वे--’ 3 इति देवः।
4 रञ्जकः-ञ्जिका, 5 रञ्जकः-ञ्जिका, रजकः-जिका, 6 रिरङ्क्षकः-क्षिका, 7 रारजकः-जिका
रङ्क्ता-रङ्क्त्री, रञ्जयिता-रजयिता-त्री, रिरङ्क्षिता-त्री, रारजिता-त्री
8 रजन्-न्ती, रञ्जयन्-न्ती 9, रजयन्-न्ती 10, रिरङ्क्षन्-न्ती
-- रङ्क्ष्यन्-न्ती-ती, रञ्जयिष्यन्-रजयिष्यन्-न्ती-ती, रिरङ्क्षिष्यन्-न्ती-ती
-- रजमानः, रञ्जयमानः-रजयमानः, रिरङ्क्षमाणः, रारज्यमानः
रङ्क्ष्यमाणः, रञ्जयिष्यमाणः-रजयिष्यमाणः, रिरङ्क्षिष्यमाणः, रारजिष्यमाणः
11 अनुरक्-अनुरग्-अनुरजौ-अनुरजः
-- -- -- 12 रक्तम्-रक्तः-रक्तवान्, 13 विरक्तः-रक्तम्, रञ्जितः-रजितः 14, रिरङ्क्षितः, रारजितः-तवान्
रञ्जः, 15 रागी, 16 रञ्जनः, 17 मनोऽनुरञ्जनः, 18 इति क्वुन्प्रत्ययः।
रजकी इति ‘पुंयोगादाख्यायाम्’ 19 इति ङीष्।
अपुंयोगे तु ङीषा न भाव्यम् इति भाष्यकाराभिप्रायः।” इति कैयटेन च निर्णीतत्वात् अत्र प्रयोगे ष्वुन् न, क्युनेवेत्यतः न्यास-पदमञ्जर्यादय उपेक्ष्याः।
तदुक्तम् शब्दकौस्तुमे-- “एवञ्च, भाष्यमते नृतिखनिभ्यामेव ष्वुन्।
न तु रञ्जेः इति स्थितम्।” 20 इति।
विस्तरस्त्वन्यत्र।]] रजकः-रजकी, 21 रज्यन्-न्ती-ती, 22 रज्यमानः 23, रञ्जः-रजः, रिरङ्क्षुः, रिरञ्जयिषुः-रिरजयिषुः, रारञ्जः
रङ्क्तव्यम्, रञ्जयितव्यम्-रजयितव्यम्, रिरङ्क्षितव्यम्, रारजितव्यम्
रञ्जनीयम्, रञ्जनीयम्-रजनीयम्, रिरङ्क्षणीयम्, रारजनीयम्
24 रङ्ग्यम्, रञ्ज्यम्-रज्यम्, रिरङ्क्ष्यम्, रारज्यम्
ईषद्रञ्जः-दूरञ्जः-सुरञ्जः
-- -- -- 25 रज्यमानः, रञ्ज्यमानः-रज्यमानः, रिरङ्क्ष्यमाणः, रारज्यमानः
विरागः- 26 वैरङ्गिकः-आश्चर्यो 27 रागः, अन्यद्रागः, 28 रङ्गः, 29 रङ्गः, रञ्जः-रजः, रिरङ्क्षः, रारजः
रङ्क्तुम्, रञ्जयितुम्-रजयितुम्, रिरङ्क्षितुम्, रारजितुम्
विरक्तिः, रञ्जना-रजना, रिरङ्क्षा, रिरञ्जयिषा-रिरजयिषा, रारजा
रञ्जनम्, रञ्जनम्-रञ्जनी, रजनम्-रजनी, रिरङ्क्षणम्, रारजनम्
रक्त्वा, रञ्जयित्वा-रजयित्वा, रिरङ्क्षित्वा, रारजित्वा
30 विरज्य, विरञ्ज्य- 31 विरजय्य, विरिरङ्क्ष्य, विरारज्य
रञ्जम् २, रक्त्वा २, 32 रञ्जम् २ -राञ्जम् २ -रजम् २ -राजम् २, रञ्जयित्वा २ -रजयित्वा २, रिरङ्क्षम् २, रिरङ्क्षित्वा २, रारजम् २
रारजित्वा २
33 इति क्वुन्प्रत्ययः।
प्रत्ययस्य कित्त्वादुपधानकारलोपः।]] रजकः-रजकी, 34 इति क्युन्प्रत्ययः।
रजति रज्यते वाऽनेनेति रजनः = रजकः, रागश्च।
‘स च बाहुलकात् टिद्द्रष्टव्यः।’ इति कैयटोक्तेः 35 स्त्रियां ङीपि रञ्जनी रात्रिः, हरिद्रा च।]] रजनः-रजनी, 36 इति अतच्प्रत्यये, कित्त्वेनानुनासिलोपे च रूपम्।
रजन्तेऽस्मिन् जना इति रजतम् = लोहविशेषः।
“रजतस्य विकारो राजतम्-- ‘प्राणिरजतादिभ्योऽञ्’ 37 इति षष्ठ्यन्तात् विकारेऽञ्- प्रत्ययः।
अत्र, ‘अनुदात्तादेः--’ 38 इत्येवाञि सिद्धे पुनरञ्विधानम्, ‘मयड्वैतयोः--’ 39 इति धिकारमयटो बाधनार्थम्।” इति मा।
धा।
वृत्तिः।
एतेन ‘रजतमयम् पात्रम्’ इति च्छान्दसानां प्रयोगोऽपाणिनीय इति ज्ञेयम्।]] रजतम्, 40 इत्यसुन्प्रत्ययः, स च किच्च भवति।
रजः = अशुभम्, रेणुश्च।]] रजः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३७२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९९९। अक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ५७-५८)
04
=>
 [[१। ‘नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु।’ इत्यभियुक्तोक्तेरयं धातुरुपदेशे नकारो- पधः। सन्धिवशाञ्ञकार इति बोध्यम्।]]
05
=>
 [[२। ण्यन्ते सर्वत्र मृगरमणभिन्नार्थे नलोपाभावादेवमेव रूपम्। ‘रजको मृगाणाम्’ इत्यत्र तु ‘रञ्जेर्णौ मृगरमणे’ (वा। ६-४-२४) इति नलोपे, ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽ- मन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति मित्संज्ञायां ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इत्युपधाह्रस्वः। एवमेवार्थभेदाद्रूपद्वयस्योपपत्तिः सर्वत्र बोध्या। मृगरमणम् = आखेटकः इत्येके। “परे तु ‘रजयाञ्चकार विरजाः स मृगान्--’ (किराता- र्जुनीये ६-२४) इति भारविप्रयोगात् मृगरमणं यथाश्रुतमेव। अत एव भगवता ‘रञ्जयति वस्त्राणि’ (भाष्ये ६-४-२४) इति प्रत्युदाहृतम् इत्याहुः।” इति भाष्यप्रदीपोद्द्योते निरूपितमिहावधेयम्। एतेन ‘राजर्षिकल्पो रजयन्’ इति क्षीरतरङ्गिण्युपात्तवचनस्याप्युपपत्तिर्ज्ञेया। मृगरमणम् = मृगाणाम् रमणमिति बोध्यम्। ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जः--’ (ग। सू। भ्वादिषु) इत्यत्रार्थविशेषोपादानाभावात् यथाश्रुतार्थे रागेऽपि मित्त्वमिति ज्ञेयम्। ‘मृग- रमणम् = मृगक्रीडा।’ इति न्यासः।]]
06
=>
 [[३। सन्नन्ते सर्वत्र धातुजकारस्य कुत्वेन गकारे, उपधानकारस्यानुस्वारपरसवर्णयोः, सनः सकारस्य षकारे, चर्त्वे च रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[४। यङ्निमित्तक उपधानकारलोपे, अभ्यासे दीर्घे च रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[५। शतरि शपि, ‘रञ्जेश्च’ (६-४-२६) इत्युपधानकारलोपः।]]
09
=>
 [पक्षिणः]
10
=>
 [मृगान्]
11
=>
 [[६। क्विपि, उपधानकारलोपे कुत्वे चर्त्वविकल्पे च रूपमेवम्।]]
12
=>
 [पृष्ठम्१०९७+ ३३]
13
=>
 [[१। विरक्तः, रक्तम् इत्यत्र ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तः।]]
14
=>
 [[आ। ‘कलतया वचसः परिवादिनीस्वरजिता रजिता वशमाययुः।।’ शि। व। ६। ९।]]
15
=>
 [[२। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘सम्पृचानुरुध… त्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च’ (३-२-१४२) इति घिनुण्। प्रकृतसूत्रे ‘रज’ इति निपातनात् घिनुण्यपि उपधा- नकारलोपः। तदुक्तं भाष्ये--’ ‘घिनुणि निपातनात् सिद्धम्’ (भाष्यम् ६-४-२४) इति। णित्त्वादुपधावृद्धौ, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूप- मेवम्। अनुरागी इत्यादयस्तु घञन्तात् मत्वर्थीय इनिप्रत्यये साधव इति बोध्यम्।]]
16
=>
 [[३। रजति, रजते वा इति रञ्जनः। बाहुलकात् ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति कर्तरि ल्युट्। यद्वा, ‘शिल्पिनि ष्वुन्’ (३-१-१४५) इति सूत्रभाष्ये ‘नृतिखनिरञ्जिभ्यः--’ इति वचनात् कर्तरि ष्वुन्। न चात्र नलोपः शङ्क्यः, ‘कित एवैते औणादिकाः’ इति षाष्ठभाष्यात् (६-४-२४) औणादिकक्युन्प्रत्य- यान्त एव नलोप इत्येतदुत्तरत्र स्पष्टीकरिष्यमाणत्वात् इत्यलमत्र।]]
17
=>
 [[४। मनांस्यनुरञ्जयतीति मनोऽनुरञ्जनः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्मण्युपपदे कर्तरि ल्युः। गौरादि (४-१-४१) पाठात् स्त्रियां ङीष्। एवमेव रसिकरञ्जनी- प्रभृतयः शब्दाः साधवः। रसिकरञ्जिनी इति प्रयोगसत्त्वे तु ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये, ‘ऋन्नेभ्यो ङीप्’ (४-१-५) इति ङीपि तस्य साधुत्वं बोध्यम्।]]
18
=>
 [[५। ‘शिल्पिनि ष्वुन्’ (३-१-१४५) इत्यत्र, ‘नृतिखनिरञ्जिभ्य इति वक्तव्यम्’ इति भाष्यात् कर्तरि ष्वुन्। वस्तुतस्तु षष्ठे (६-४-२४) “कित एवैते औणादिकाः।” इति भाष्येण ‘रजकरजनरजस्सूपसंख्यानं कर्तव्यम्’ (वा। ६-४-२४) इति वार्तिकप्रत्याख्यानपरेण, “रजकः इत्यत्र ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः--’ [द। उ। ३-५]
19
=>
 (४-१-४८)
20
=>
 (३-१-१४५)
21
=>
 [[६। ‘कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च’ (३-१-९०) इति कर्मकर्तरि विकल्पेन श्यन्प्रत्ययः परस्मैपदं च। यगात्मनेपदयोरपवादौ। एतच्च व्यवस्थितविभाषेति काशिकादिषु स्पष्टम्। श्यनः अपित्सार्वधातुकत्वेन ङिद्वद्भावः। तेन, ‘अनिदिताम्--’ (६-४-२४) इति उपधानकारलोपः। स्त्रियाम्, ‘आच्छी- नद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]
22
=>
 [पृष्ठम्१०९८+ २७]
23
=>
 [वस्त्रः स्वयमेव]
24
=>
 [[१। निष्ठायामनिट्त्वात् ण्यति, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे रूपमेवम्।]]
25
=>
 [[२। यगात्मनेपदयोरपवादत्वेन श्यन्परस्मैपदयोविंहितयोरपि, ‘कुषिरजोः प्राचाम् --’ (३-१-९०) इत्यत्र ‘प्राचां’ ग्रहणात् पक्षे यगात्मनेपदे भवत इति रूप- स्यास्यापि साधुत्वं बोध्यम्।]]
26
=>
 [[३। विपूर्वकादस्माद् भावे घञि, ‘घञि च भावकरणयोः’ (६-४-२७) इति उपधान- कारलोपे, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इत्युपधाभूताकारस्य वृद्धौ, ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे च विरागः इति सम्पद्यते। तस्मात् ‘विरागमर्हति’ इत्यर्थे, ‘छेदादिभ्यो नित्यम्’ (५-१-६४) इति ठक्प्रत्यये, ‘विरागो विरङ्गं च’ (ग। सू। ५-१-६४) इति गणपाठात् प्रकृतेर्विरङ्गादेशे, आदिवृद्धौ च वैरङ्गिकः इति रूपमिति बोध्यम्।]]
27
=>
 [[४। रज्यतेऽनेनेति रागः। करणे घञि, ‘घञि च भावकरणयोः’ (६-४-२७) इत्युपाधानकारलोपे, उपधाभूताकारस्य वृद्धौ कुत्वे च रूपमेवम्। अन्यद्रागः इत्यत्र, ‘अषष्ठ्यतृतीयास्थस्य अन्यस्य दुग् आशीराशास्थास्थितोत्सुकोति कारक- रागच्छेषु’ (६-३-९९) इति रागशब्दे परत अन्यशब्दस्य दुगागमः।]]
28
=>
 [[५। रञ्जयति प्रेक्षकाणां मनांस्यत्रेत्यर्थेऽन्तर्भावितण्यर्थाद्धातोरधिकरणे घञि कुत्वे रूप- मेवम्। रङ्गः = नाटकादीनां प्रेक्षणस्थानम्।]]
29
=>
 [[६। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इत्यनेन संज्ञायां घञि, ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति घप्रत्यये वा सति कुत्वे रूपमेवम्। रङ्गः = देशविशेषः, देवश्च।]]
30
=>
 [पृष्ठम्१०९९+ ३०]
31
=>
 [[१। ण्यन्तात् क्त्वो ल्यपि मृगरमणार्थे नकारलोपे, मित्संज्ञकत्वात् उपधाह्रस्वे च ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशे रूपमेवम्।]]
32
=>
 [[२। ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादिषु) इत्यत्रार्थविशेषानिर्देशपुरस्सरं मित्त्वानुशासनात्, अनुपधात्वेऽपि रञ्जम् २-राञ्जम् २ इति दीर्घविकल्पः, ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति सूत्रेण भवतीति माधवः। मृगरमणार्थे नलोपपक्षे तु रजम् २-राजम् २ इति द्विरूपविषये न विप्रति- पत्तिरिति ज्ञेयम्।]]
33
=>
 [[३। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोरपूर्वस्यापि’ [द। उ। ३-५]
34
=>
 [[४। ‘रजः क्युन्’ [द। उ। ५-२४]
35
=>
 (६-४-२४)
36
=>
 [[५। ‘पृषिरञ्जिभ्यां कित्’ [द। उ। ६-१५]
37
=>
 (४-३-१५४)
38
=>
 (४-२-४४)
39
=>
 (४-३-१४३)
40
=>
 [[६। ‘भूरञ्जिभ्यां कित्’ [द। उ। ९। ७६]