| YouTube Channel

रक्ष (rakSa)

 
शब्दसागरः
English
रक्ष mf. (-क्षः-क्षा)
1. Preserving, protecting.
2. Lac.
f.
 (-क्षा)
1. Ashes.
2.
A tutelary deity.
f.
 (-क्षिका-क्षी) A sort of bracelet, a twist of
thread or tinsel, with a small packet containing a few carmina-
tive seeds, bound round the wrist at particular periods, especially
at the day of full-moon in Srāvana.
E.
 रक्ष् to preserve,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
रक्ष॑
f.
 ई protecting, guarding, keeping, watching
m.
protector, keeper.
f.
 आ guard, watch, protection, preservation
any
preservative,
esp.
 a sort of bracelet or amulet.
Yates
English
रक्ष (क्षः-क्षा-क्षं)
a. Preserved or pre-
serving.
m.
f.
 Preservation
lac.
f.
 Ashes
a sort to bracelet.
Wilson
English
रक्ष r. 1st cl. (रक्षति) To guard, to protect, to cherish, to
preserve.
With परि, To save from ruin.
रक्ष
mf. (-क्षः-क्षा)
1 Preserving, protecting.
2 Lac.
f.
 (-क्षा)
1 Ashes.
2 A sort of bracelet, a twist of thread or tinsel, with a small packet
containing a few carminative seeds, bound round the wrist at particular periods,
especially the day of full moon in Śrāvaṇa.
E.
 रक्ष to preserve,
aff.
 अच्.
Apte
English
रक्षः [rakṣḥ], [रक्षन्त्यस्मात् इत्यर्थे असुन्
Uṇ.*
 4.196]
A guard, protector.
Preserving, guarding, watching.
Comp.
 -पालः, -पालकः a guard, protector.
Apte 1890
English
रक्षः 1 A guard, protector.
2 Preserving, guarding, watching.
Comp.
पालः,
पालकः a guard, protector.
Monier Williams Cologne
English
1. रक्ष॑ mf(ई)n. (f(आ). See
p.
 860) guarding, watching, protecting, serving
a watcher, keeper,
Suparṇ.
MBh.
&c.
 (mostly ifc.
cf.
 क्षेत्र-, गो-, चक्र-र्°
&c.
 )
2. रक्ष in comp. for रक्षस्.
रक्षः in comp. for रक्षस्.
Monier Williams 1872
English
रक्ष, अस्, ई, m. f. a guard, guardian, protector,
keeper
protecting, preserving, watching, keeping,
&c. (often at the end of a comp., cf. गो-र्°)
(आ), f.
the act of protecting or guarding, protection, care,
preservation, security
a guard, watch
any preser-
vative, any act or right performed for protection or
preservation, a sort of bracelet or amulet, any mys-
tical token used as a charm
a tutelary divinity [cf.
महा-र्°]
ashes (used as a preservative)
(आ or ई),
f. a piece of thread or silk bound round the wrist on
particular occasions (especially on the full moon of
Śrāvaṇa, either as an amulet and preservative against
misfortune, or as a symbol of mutual dependence,
or as a mark of respect
among the Rājputs it is
sometimes sent by a lady of rank or family to a
person of influence whose protection she is desirous
of securing and whom she thus adopts, as it were, as a
male relative or brother).
—रक्ष-पाल or रक्ष-
पालक, अस्, m. a protector, guard.
—रक्ष-भ-
गवती, f. = प्रज्ञा-पारमिता.
—रक्षा-करण्-
डक, अम्, n. an amulet in the shape of a small
basket.
—रक्षा-गृह, अम्, n. ‘watch-room, ’ a
lying-in chamber, room appropriated to a lying-in
woman.
—रक्षाधिकृत (°षा-अध्°), अस्, आ, अम्,
entrusted with the protection or superintendence (of
a country, &c.), placed over the government
(अस्),
m. a superintendent or governor (of a province),
magistrate, superintendent of police.
—रक्षाधि-
पति (°षा-अध्°) or रक्षा-पति, इस्, m. one placed
over for protection, a superintendent of police.
—रक्षा-पत्त्र, अस्, m. a kind of birch tree (=
भूर्ज).
—रक्षा-पुरुष, अस्, m. a watchman,
guard, protector.
—रक्षापेक्षक (°षा-अप्°),
अस्, m. a doorkeeper, porter
a guard of the women's
apartments
a catamite
an actor, mime.
—रक्षा-
प्रदीप, अस्, m. a light kept burning for protection
(against evil spirits, &c.).
—रक्षा-भूषण, अम्,
n. an ornament or amulet worn for protection (against
evil spirits, &c.).
—रक्षाभ्यधिकृत (°षा-
अभ्°), अस्, आ, अम्, and अस्, m. = रक्षाधिकृत।
—रक्षा-मङ्गल, अम्, n. a ceremony performed
for protection (against evil spirits, &c.).
—रक्षा-
मणि, इस्, m. a jewel worn as a preservative (against
evil spirits, &c.).
—रक्षा-मल्ल, अस्, m., N. of a
king.
—रक्षा-महौषधि, इस्, f. a sovereign
remedy serving as a preservative (against evil spirits,
&c.).
—रक्षा-रत्न, अम्, n. = रक्षा-मणि।
—रक्षा-रत्न-प्रदीप, अस्, m. a lamp shining
or brilliant with gems used as a preservative (against
evil spirits, &c.
cf. रत्न-प्रदीप).
—रक्षार्-
थम् (°षा-अर्°), ind. for the sake of guarding, for
guarding.
—रक्षा-वत्, आन्, अती, अत्, having or en-
joying protection, protected, guarded.
—रक्षा-सर्-
षप, अस्, m. mustard as a preservative (against evil
spirits).
Macdonell
English
रक्ष rakṣ-á,
a.
 (ī) guarding, protecting, 🞄preserving, keeping, observing (gnly. —°)
m.
 🞄guard, warder (gnly. —°)
-aka,
m.
 protector, 🞄guardian
guard, watchman
(rákṣ) -aṇa, 🞄n. guarding, protecting, tending (of cattle)
🞄care, protection, preservation, of (g., rarely 🞄lc., —°): ā,
f.
 guarding, protecting
-aṇīya, 🞄fp. to be guarded or protected, from (ab.)
— 🞄spared
(deserving) to be ruled, by (in. , g.)
🞄to be guarded against or avoided, by (in. ).
Benfey
English
रक्ष रक्ष् + अ,
I.
m.
 One who guards,
Lass. 34, 8.
II.
m.
 , and
f.
 क्षा।
1.
Preserving, guarding, Pañc. 184, 8
protecting, protection, Pañc. 157, 7.
2. (i. e. रञ्ज् + त, cf. रक्ता, s.v. रञ्ज्),
Lac.
III.
f.
 क्षा।
1. Ashes.
2. A
sort of bracelet, an amulet, Śāk. 105,
12 (Prakṛ.).
--
Comp.
क्षेत्र-,
m.
 a
field-guard, Pañc. 248, 12.
गो-,
I.
m.
 a
cowhered.
II.
n.
 keeping cattle, MBh.
2, 525.
चक्र-,
m.
 two men who take
care of the wheels of a chariot, MBh.
1, 5467.
नगर-,
f.
 government of a
town, Mṛcch. 148, 5.
पुर-,
m.
the watchman of a town, Daśak. 26, 1.
सेना-,
m.
 a guard, a sentinel.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 रक्ष्
मूलधातुः:
 रक्ष
धात्वर्थः:
 पालने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 रक्षति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
रक्षँ रक्ष पालने
- रक्षति । रिरक्षिषति । रारक्ष्यते ।।659।।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 त्रै, रक्ष
verb
व्याधिविपत्त्यादिषु हाननिवारणानुकूलव्यापारः।
"क्षये मरणासन्नत्वे सत्यपि रोहितः आत्मानम् अत्रायत।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रक्ष, ञि पालने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) ञि, रक्षितोऽस्ति । इतिदुर्गादासः ॥
रक्षः, [स्]
क्ली,
 (रक्षत्यस्मादिति । रक्ष +“सर्व्वधातुऽभ्योसुन् ।” उणा० ४ । १८८ । इतिअसुन् ।) राक्षसः । इत्यमरः । १ । १ । ६२ ॥
तद्विशेषो यथा, --“दृष्ट्वा तु विकलान् व्यङ्गाननाथान् रोगिणस्तथादया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः ॥
”इत्याग्नेये यमशर्म्मिलोपाख्याननामाध्यायः ॥
रक्षोघ्नौषधं यथा, --मनुरुवाच ।“रक्षोघ्नानि विषघ्नानि यानि धार्य्याणि भूभुजा ।अगदानि समाचक्ष्व तानि धर्म्मभृतांवर ॥
मत्स्य उवाच ।पत्रिका रोहिणी चैव रक्तमाला महौषधी ।तथामलकवन्दारं या च चित्रपटोलिका ॥
काकोली क्षीरकाकोली पीलुपर्णी तथैव च ।केशिनी वृश्चिकाली च महानागा शतावरी ॥
तथा गरुडवेगा च स्थले कुमुदिनी तथा ।स्थले चोत्पलिनी या च महाभूमिलता च या ।उन्मादिनी सोमराजी सर्व्वरत्नानि पार्थिव ।विशेषान्मरकतान्यत्र कीटपक्ष्यविशेषतः ॥
जीवजाताश्च मणयः सर्व्वे धार्य्या विशेषतः ।रक्षोघ्नाञ्च यशस्याश्च कृत्या वेतालनाशनाः ॥
”इति मात्स्ये १९२ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रक्ष पालने
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । रक्षति अरक्षीत् ररक्ष ।ञीत् रक्षितो वर्त्तते ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
रक्षँ रक्ष पालने
- चौराद् रक्षति असुन् (दश0 उ0 949) रक्षः 638
धातुवृत्तिः
Sanskrit
रक्षँ रक्ष (अर्थः) पालने
(रक्षति ररक्ष रक्षितेत्यादि निरक्षतीति, निरक्षी) रक्षसृचिपशानामितिग्रह्यदिपाठाण्णिनिः (रक्षणंः रक्ष्ण) "यजयाच''इत्यादिना नङ् ( रक्षः) असुन् (राक्षसः) "प्रज्ञादिभ्यश्च'' इति स्वार्थेऽण् 648
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रक्ष पालने”@} 2 रक्षकः-क्षिका, रक्षकः-क्षिका, रिरक्षिषकः-षिका, रारक्षकः-क्षिका
रक्षिता-त्री, रक्षयिता-त्री, रिरक्षिषिता-त्री, रारक्षिता-त्री
इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिकतक्षतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 निरक्षी, 5 प्रतिहाररक्षी, 6 7 रक्ष्णः, 8 रक्षणः, 9 इत्यसुन्प्रत्यये रूपम्।
रक्ष एव राक्षसः।
प्रज्ञादि- त्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्ययः।
अत्रेदमवधेयम्।
‘पाणिनीयधातुपाठसमीक्षा’ नामके नव्यग्रन्थे ऋग्वेदे 10 प्रयुक्तं ‘रक्षमाणाः’ इति पदमुपादाय ‘वेगवदुत्पतने 11 वृत्तिः।’ इत्युक्तम्।
तदनुसारेणात्र रक्षोराक्षस- शब्दयोरपि पालनार्थे वृत्तिर्न, अपि तु वेगवदुत्पतने वृत्तिरिति भाति।
शांखा- यनारण्यके 12 ‘रक्षते’ इति प्रयुक्तत्वात्, प्रकृतऋङ्मन्त्रेऽपि रक्षमाणाः इति शानजन्तत्वेन प्रयोगाच्च धातोरस्य क्वचित् वेदे उभयपदित्व- मपि भवतीति ज्ञायते।]] रक्षः-राक्षसः, 13 रक्षिता, 14 15 रट्-रक्षौ-रक्षः, गोरक्-गोरग्-गोरक्षौ-गौरक्षः
इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३५९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६५८। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (६९१)
04
=>
 [[२। ‘रक्षश्रुवसवपशां नौ’ (ग। सू। ३-१-१३४) इति ग्रह्यादिषु वचनात् कर्तरि निपूर्वका- दस्माण्णिनिः।]]
05
=>
 [[३। प्रतिहारं = गृहाङ्कणदेशविशेषं रक्षतीति प्रतिहाररक्षी। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये स्त्रियाम् अणन्तलक्षणे ङीपि रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[B। ‘ततो नृपाणां श्रुतवंशवृत्ता पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी।’ रघु। ६। २०।]]
07
=>
 [[४। ‘यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्’ (३-३-९०) इति भावे नङ्प्रत्ययः। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्निषेधः।]]
08
=>
 [[C। ‘रक्ष्णं करोषि कस्मात् त्वं यत्नेनाख्यायतां शुभे।’ भ। का। ७। ६६।]]
09
=>
 [[५। ‘असुन्’ [द। उ। ९-४९]
10
=>
 (१०-६८-१)
11
=>
 (धातोः)
12
=>
 (७-२०)
13
=>
 [[६। ताच्छील्ये ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्।]]
14
=>
 [पृष्ठम्१०९०+ २६]
15
=>
 [[१। शुद्धाद्धातोः क्विपि संयोगादिलोपे रूपमेवम्। ण्यन्तात् क्विपि तु संयोगान्तलोपे गोरक् इति रूपमिति विशेषः।]]
Capeller
German
रक्ष॑,
f.
 ई hütend, bewahrend,
m.
 Wächter.
f.
 रक्षा Wache, Schutz
Amulet.
Burnouf
French
रक्ष रक्ष
m.
 et रक्षा
f.
 protection, conservation,
garde.
Laque, cf. रक्त। -- M. protecteur, gardien. -- F. cendre.
Sorte de bracelet auquel est suspendu un petit paquet contenant des
semences carminatives.
रक्षक
m.
 (sfx. अक) gardien.
रक्षण
n.
 (sfx. अन) protection, conservation, garde
tutelle
administration, gouvernement.
रक्षणीरक
m.
 affection des voies urinaires.
रक्षयामि, c. de रक्ष्।
Stchoupak
French
रक्ष-
-ई- ag. qui garde, préserve, etc., gardien (ord. ifc.)
-क- (f. -इका-)
m.
 id.
°पाल-
m.
 gardien, protecteur.