| YouTube Channel

रक्तार्शः (raktArzaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रक्तार्शः, [स्]
क्ली,
 (रक्तजनितमर्शः ।) अर्शो-रोगविशेषः । तस्य लक्षणमाह ।“रक्तोल्वणा गुदे कीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ।वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः ॥
तेऽत्यर्थं दुषटमुष्णञ्च गाढविड्भिः प्रपीडिताः ।स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः ॥
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ।हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः ॥
विट्श्यावं कठिनं रूक्षमधो वायुर्न वर्त्तते ।तनु चारुणवर्णञ्च फेणिलञ्चासृगर्शसाम् ॥
कट्यूरुगुदशूलञ्च दौर्ब्बल्यं यदि वाधिकम् ।तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् ॥
शिथिलं श्वेतपीतञ्च विट्स्निग्धं गुरु शीतलम् ।यद्यर्शसां घनञ्चासृक् तत्तु सत्पाण्डु पिच्छिलम् ॥
गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धञ्च कारणम् ।श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ॥
गुदे कीला अर्शंसि । पित्ताकृतिसमन्विताःपित्तार्शोलक्षणयुक्ताः । आकारेण च वटप्ररो-हादिसदृशाः । दुःखैः रोगैः । त्वक्पारुष्याम्बु-शीतप्रार्थनादिभिः कलुषेन्द्रियः व्याकुलसर्व्वे-न्द्रियः । रक्तजस्यापि वातोल्वणस्य लक्षण-माह । तत्र रक्तार्शसि अनुबन्धः उल्वणत्वम् ।रूक्षणं रूक्षयतीति रूक्षणं रूक्षं द्रव्यम् ।पित्तोल्वणस्य लक्षणं रक्तोल्वणा गुदे कीलापित्ताकृतिसमन्विता इत्यादिनैवोक्तम् । रक्त-पित्तयोः समानलिङ्गत्वात् ॥
* ॥
कफोल्वणस्यलक्षणमाह । सपिच्छं पिच्छिलार्द्रस्तिमित-मार्द्रञ्चर्म्मावगुण्ठितमिव । तस्य चिकित्सा ।रक्तार्शसामुपेक्षेत रक्तमादौ स्रवद्भिषक् ।दुष्टाश्रेणिगृहीते स्युः शूलानाहासृगामयाः ॥
चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराःकथिताः ।रक्तार्शसां प्रशमना दार्व्वीत्वगुशीरनिम्बा वा ॥
चन्दनमत्र रक्तचन्दनम् । इति चन्दनादिक्वाथः ॥
नवनीततिलाभ्यासात्केशरनवनीतशर्कराभ्यासात् ।दधिसरमथिताभ्यासात्गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवहाः ॥
दध्नस्तूपरि यो भागो घनः स्नेहयुतः सरः ।मथितं सररहितम् । निर्ज्जलं वस्त्रपूतं दधि ।सपद्मकेशरं क्षौद्रं नवनीतं नवं लिहन् ।सिताकेशरसंयुक्तं रक्तार्शःसु सुखी भवेत् ॥
पयसा शृतेन यूषैः सतीनमुद्गाढकीमसूराणाम् ।ओदनमद्यादम्लैर्मधुरैरीषत्सुगन्धैश्च ॥
समङ्गोत्पलमोचाह्वतिरीटतिलचन्दनैः ।सिद्धं छागीपयो दद्याद्गुदजे शोणितात्मके ॥
समङ्गा लज्जालुः । मोचाह्वो मोचरसः ।तिरीटो लोध्रः । चन्दनमत्र रक्तचन्दनम् । सम-ङ्गादिदुग्धम् ।भावितं रजनीचूर्णं स्नुहीक्षीरैः पुनः पुनः ।बन्धनात् सुदृडं सूत्रं छिनत्त्यर्शो भगन्दरम् ॥
क्षारसूत्रम् ॥
नासानाभिसमुत्थेषु तथा मेढ्रादिजेष्वपि ।क्रियामर्शःसु कुर्व्वीत तत्र तत्र यथोदिताम् ॥
चर्म्मकीलन्तु संछिद्य दहेत् क्षारेण चाग्निना ।वेगावरोधन्त्रीपृष्ठयानान्युत्कटकासनम् ।यथास्वं दोषलञ्चान्नमर्शसः परिवर्ज्जयेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(यथा चास्य लक्षणानि ।“रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिका-फलसदृशानि पित्तलक्षणानि च यदावगाढ-पुरीषप्रपीडितानि भवन्ति तदात्यर्थं दुष्टमनल्प-मसृक् सहसा विमृजन्ति तस्यैवातिप्रवृत्तौ शोणि-तातियोगोपद्रवा भवन्ति ।” इति सुश्रुते निदान-स्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥
अथास्य चिकित्सा ।“रक्तार्शसामुपचारं वक्ष्यामि शृणु पुत्त्रक ! ।प्रातस्तिलान् भक्षयेच्च नवनीतविमिश्रितान् ॥
सितानागरसंयुक्तं नवनीतं सशर्करम् ।केशरं मातुलुङ्गस्य विडङ्गशर्करायुतम् ॥
भक्षेत् कुष्माण्डाषलेहं नवनीतेन शर्कराम् ।एतेन रक्तगुदजान् शमयन्ति विचक्षणाः ॥
समङ्गा शाल्मलीपुष्पं चन्दनं ककुभत्वचम् ।नीलोत्पलमजाक्षीरं पिष्ट्वा पानमसृग्गदान् ॥
कुटजमूलसकेशरमुत्पलंखदिरधातकिमूलशृतं पयः ।पिबति म्रक्षणयोगमसृग्भवंगुदजवैकृतसङ्घविनाशनम् ॥
”इति रक्तार्शश्चिकित्इति हारीते चिकित्सितस्थाने १२ अध्यायः ॥
)