| YouTube Channel

रक्तपित्तं (raktapittaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रक्तपित्तं,
क्ली,
 (रक्तदूषकं पित्तमिति । मध्यपदलोपीकर्म्मधारयः । “रक्तञ्च पित्तञ्च रक्तपित्त-मिति द्वन्द्ब इति सुश्रुतः । रक्तञ्च तत् पित्तञ्चेतिरक्तपित्तं रागप्राप्तं पित्तमिति कर्म्मधारय इतिचरकः ।”) रोगविशेषः । तस्य निदानं यथा, धन्वन्तरिरुवाच ।“अथातो रक्तपित्तस्य निदानं प्रवदाम्यहम् ।भृशोष्णतिक्तकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः ॥
कोद्रवोद्दालकैश्चान्यैस्तदुक्तैरतिसेवितैः ।कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्च्छयेत् ॥
ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुवंस्तनुम् ।पित्तरक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि ॥
गन्धवर्णानुवृत्तेषु रक्ते न व्यपदिश्यते ।प्रभवत्यसृजस्तस्मात् प्लीहतो यकृतश्च तत् ॥
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा मधुकोत्कफः ।छर्द्दितृट्छर्द्दिवैभत्स्यं काशः श्वासो भ्रमः क्लमः ॥
लोहितोऽलोहितो मत्स्यामगन्ध्यास्यञ्च विज्वरः ।रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु ॥
नीललोहितपीतानां वर्णानामविचेतनम् ।स्वप्ने तदर्थधर्म्मित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति ॥
ऊर्द्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्म्मेढ्रयोनिगुदैरधः ।कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत् प्रवर्त्तते ॥
ऊर्द्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात् तद्बिरेचनसाधितम् ।बह्वौषधञ्च पित्तस्य विरेको हि वरौषधम् ॥
अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत् ।कषायाः स्वादवो यस्य विशुद्धे श्लेष्मलोहिताः ॥
कटुतिक्तकषाया वा ये निसर्गात् कफावहाः ।अधो याप्यञ्च नामुष्मात् तत् प्रवर्द्धनसाधनम् ॥
अल्पौषधञ्च पित्तस्य वमनं ननु चौषधम् ।अनुबन्धि च लोपस्य शान्तपित्तनरस्य तत् ॥
कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम् ।कफमारुतसंस्पृष्टमसाध्यमुपनायनम् ॥
असह्यप्रतिलोमत्वादसाध्यादौषधस्य च ।नहि संशोधनं किञ्चिदस्य च प्रतिलोमनम् ॥
शोधनं प्रतिलोमञ्च रक्तपित्ते विनिर्ज्जितम् ।एवमेवोपशमनं सर्व्वशोधनमिष्यते ॥
संसृष्टेष्वाह दोषेषु सर्व्वथा छर्द्दनं हितम् ।तत्र दोषोऽत्र गमनं शिवास्त्र इव लक्ष्यते ।उपद्रवाश्च विकृतं फलतस्तेषु चाधिकम् ॥
”इति गारुडे १५३ अध्यायः ॥
* ॥
तस्यौषधं यथा, --“त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्क्करा मधु ।मोदकः सन्निपातान्तो रक्तपित्तज्वरापहः ॥
वाशायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च ।रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमव्रसीदति ॥
अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः ।क्षौद्राढ्यः कासनश्वासरक्तपित्तनिवर्हणः ॥
”इति गारुडे १७४ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च । “तत्र रक्तपित्तस्य निदानपूर्व्विकांसंप्राप्तिमाह ।‘घर्म्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः ।तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ।पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्व्विदहत्याशु शोणितम् ॥
’तीक्ष्णं मरिचादि । उष्णोऽग्नितापादिः । क्षारोयवक्षारादिः । विदग्धं दूषितम् । स्वगुणैःस्वकारणैर्गुणैस्तीक्ष्णादिभिः । गुणैरिति बहु-त्वेन तीक्ष्णाम्ललवणकटूष्णघर्म्मादयो गृह्यन्ते ।विदहति दूषयति ॥
* ॥
रक्तपित्तस्य सामान्य-लक्षणमाह ।‘ततः प्रवर्त्तते रक्तमूर्द्ध्वं वाधो द्बिधापि वा ।’रक्तमित्युपलक्षणम् । तत्संसर्गि पित्तञ्च । अत-एव रक्तञ्च पित्तञ्च रक्तपित्तमिति द्बन्द्व इतिसुश्रुतः ॥
रक्तञ्च तत् पित्तञ्चेति रक्तपित्तं राग-प्राप्तं पित्तमिति कर्म्मधारय इति चरकः ॥
मार्गानाह ।‘ऊर्द्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्म्मेढ्रयोनिगुदैरधः ।कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत् प्रवर्त्तते ॥
’कुपितमतिकुपितम् ॥
* ॥
पूर्व्वरूपमाह ।‘सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः ।लोहगन्धिश्च निश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति ॥
’विशिष्टं रूपमाह ।‘सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलञ्च कफान्वितम् ।श्यावारुणं सफेणञ्च तनुरूक्षञ्च वातिकम् ॥
रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् ।मेचकागारधूमाभमञ्जनाभञ्च पैत्तिकम् ।संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥
’सपाण्डु ईषत्पाण्डु । पिच्छिलं मयूरपिच्छच्छवि-युक्तम् । कृष्णं कज्जलाभम् । मेचकं चिक्कण-कृष्णवर्णम् । अञ्जनं श्रोतोऽञ्जनं तदाभम् ॥
* ॥
संसर्गाविशेषेण मार्गभेदमाह ।‘ऊर्द्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम् ।द्बिमार्गं कफवाताभ्यां उभाभ्यां तत्प्रवर्त्तते ॥
’ * ॥
उपद्रवानाह ।‘दौर्ब्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्च्छाभुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्य-तुल्या च पीडा ।तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूति-निष्ठीवनञ्चद्बेषो भुक्तेऽविपाको विकृतिरपि भवेद्रक्तपि-त्तोपसर्गाः ॥
’उपसर्गा उपद्रवाः । विकृतिर्मांसप्रक्षालनाभ-त्वादिः ॥
* ॥
साध्यत्वादिकमाह ।‘एकदोषानुगं साध्यं द्बिदोषं याप्यमुच्यते ।यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत् ॥
ऊर्द्धं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युर्गपद्गतम् ।व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ॥
’साध्यमाह ।‘एकमार्गं बलवतो नातिवेगं न चोत्थितम् ।रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् ॥
’सुखे काले हिमशिशिरयोः ॥
* ॥
असाध्यमाह ।‘मांसप्रक्षालनाभं क्वथितमिव च यत् कर्दमाम्भो-निभं बामेदः पूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पङ्कजं वाकफाभम् ।यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमपि कुणपं यत्रचोक्ता विकारा-स्तद्धर्ज्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यंविभाति ॥
’उक्ता विकारा दौर्ब्बल्यादयः । सुरपतिधनुषातुल्यं नानावर्णम् ।‘येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तन मानवः ।पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यमसंशयम् ॥
’येन रक्तपित्तेन उपहतो मनुष्यः दृश्यं घटपटा-दिकं वियच्च रक्तं पश्यति स नश्यति वियच्चापिअदृश्यमपीत्यर्थः ॥
* ॥
अरिष्टमाह ।‘लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः ।लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपित्तकः ॥
’लोहितोद्गारदर्शी व्याधिमहिम्नोद्गारमपिलोहितं पश्यति इत्यर्थः ॥
* ॥
अथ रक्तपित्तस्यचिकित्सा ।‘पित्तास्रं स्तम्भयेन्नादौ प्रवृत्तं बलिनोऽन्नतः ।हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहगुल्मज्वरादिकृत् ॥
शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रसाधिकाःश्यामाकाश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥
’प्रियङ्गुः कङ्गुः ।‘मसूरमुद्गचणकाः समकुष्ठाढकीफलाः ।प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम् ।दाडिमामलकं विद्बानम्लार्थे चापि दापयेत् ।पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः ॥
शाकार्थे शाकसात्म्यानां तण्डुलीयादयो हिताः ।पारावतान् कपोतांश्च लावान्रक्ताक्षवर्त्तकान् ॥
शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान् कालपुच्छ-कान् ।रक्तपित्तहरान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत् ॥
ईषदम्लाननम्लांश्च घृतभृष्टान् ससैन्धवान् ।कफानुग्रे यूषशाके दद्याद्बातानुगे रसम् ॥
पथ्यं सतिलयूषेण ससितालाजशक्तुभिः ।धान्याकधात्रीवासानां द्राक्षापर्पटयोर्हिमः ।रक्तपित्तं ज्वरं दाहं तृष्णां शोषञ्च नाशयेत् ॥
’धान्याकादेर्हिमः ॥
* ॥
‘ह्रीवेरमुत्पलं ध्यान्यं चन्दनं यष्टिकामृता ।उषीरञ्च वृषश्चैषां क्वाथं समधुशर्करम् ॥
पाययेत्तेन सद्यो हि रक्तपित्तं प्रणश्यति ।रक्तपित्तं जयत्युग्रं तृष्णां दाहं ज्वरं तथा ॥
* ॥
पुराणं पीनमानीय कुष्माण्डस्य फलं दृढम् ।तद्बीजाधारबीजत्वक्शिराशून्यं समाचरेत् ॥
ततस्तस्य तुलां नीत्वा पचेज्जलतुलाह्वये ।तस्मिन्नीरेऽर्द्धशिष्टे तु यत्नतः शीतलीकृते ॥
तानि कुष्माण्डखण्डानि पीडयेद्दृढवाससा ।यत्नतस्तज्जलं नीत्वा पुनः पाकाय धारयेत् ॥
कुष्माण्डं शोषयेद्घर्म्मे ताम्रपात्रे ततः क्षिपेत् ।क्षिप्त्वा तत्र घृतप्रस्थं कुष्माण्डं तेन भर्ज्जयेत् ॥
मधुवर्णं तदालोक्य तज्जलं तत्र निःक्षिपेत् ।सितायाश्च तुलां तत्र क्षिप्त्वा तल्लेहवत् पचेत् ॥
सुपक्वे पिप्पलीशुण्ठीजीराणां द्वे पले पृथक् ।पृथक् पलार्द्धं धन्याकपत्रैलामरिचं त्वचम् ॥
चूर्णमेषां क्षिपेत्तत्र घृतार्द्धं क्षौद्रमावपेत् ।एतत् पलमितं खादेदथवाग्निबलं यथा ॥
खण्डकुष्माण्डलेहोऽयं रक्तपित्तं विनाशयेत् ।पित्तज्वरं तृषां दाहं प्रदरं कृशतां वमिम् ॥
स्वरभेदं सहृद्रोगं कासं श्वासं क्षतं क्षयम् ।नाशयत्येव वृष्योऽयं बृंहणो बलवर्द्धनः ॥
’इति खण्डकुष्माण्डावलेहः ॥
* ॥
‘शतावरीमूलकल्कं कल्कात् क्षीरं चतुर्गुणम् ।क्षीरतुल्यं घृतं गव्यं सितया कल्कतुल्यया ॥
घृतशेषं पचेत्तत्तु पलार्द्धं लेहयेत् सदा ।रक्तपित्तं ह्मम्लपित्तं क्षयं श्वासञ्च नाशयेत् ॥
’शतावरीपाकः । इति रक्तपित्ताधिकारः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(तथास्य सनिदानपूर्व्वरूपलक्षणं सम्प्राप्तिश्च ।“पित्तं यथा भूतं लोहितपित्तसंज्ञां लभतेतत्तथानुव्याख्यास्यामः । यदा यस्तु जन्तुर्यव-कोद्दालककोरदूषकप्रायाण्यन्नानि नित्यं भुङ्क्तेभृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाष-कुलत्थक्षारसूपोपहितं दधिमण्डोदश्वित् कट्वम्ल-काञ्जिकोपहितं वाराहमाहिषाविकमत्स्यगव्य-पिशितं पिण्याकं पिण्डालकशाकोपहितंमूलक-सर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकखरयूषभूस्तृणक-सुमुखसुरसकुठेरकण्डीरकालक-पर्णासक्षवक-फणिज्झकोपदंशं सुरासौवीरतुषोदकभैरेय-मेदकमधूलककुवरवदराम्लप्रायानुपानं पिष्टान्नो-त्तरभूयिष्ठमुष्णाभितप्तो चातिमात्रमतिवेलं वापयसा समश्नाति रौहिणीकलकङ्कापोतं वासर्षपतैलक्षारसिद्धं कुलत्थमाषपिण्याकजाम्बव-लकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरमाममतिमात्र-मथवा पिबत्युष्णाभितप्तस्तस्यैवमाचरतः पित्तंप्रकोपमापद्यते । लोहितञ्च स्वप्रमाणमतिवर्त्तते ।तस्मिन् प्रमाणातिप्रवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीर-मनुसर्पद्यदैव यकृत्प्लीहप्रभवानां लोहित-वहानां श्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखा-न्यासाद्य प्रतिपद्यते तदैव लोहितं दूषयति ।संसर्गान्तर्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानु-विधानाच्च पित्तं लोहितमित्याचक्षते । तस्ये-मानि पूर्व्वरूपाणि । तद्यथा । अनन्नाभि-लाषो भुक्तस्य विदाहः शुक्ताम्लरसगन्ध उद्-जरच्छन्दषोऽभीक्ष्णागमनं छर्द्दितस्य वीभत्सतास्वरभेदो गात्राणां सदनं परिदाहश्च मुखा-द्धूमागम इव लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्व-मपि चास्यस्य रक्तहरितहारिद्रवत्त्वमङ्गावयव-शकृन्मूत्र-स्वेदलालाशिङ्घानकास्यकर्णमलपिड-कोलिकापिडकारामसंवेदनालोहितनीलपीत-श्यावानामर्च्चिष्मताञ्च रूपाणां स्वप्नदर्शन-मभीक्ष्णमिति लोहितपित्तपूर्व्वरूपाणि । उप-द्रवास्तु खलु दौर्ब्बल्यारोचकाविपाकश्वास-कासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगस्वरभेदाः ।मार्गौ पुनरस्य द्बौ ऊर्द्ध्वञ्चाधश्च तद्बहुश्लेष्मणिशरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्द्ध्वं प्रपद्यमानं कर्णनासिका-नेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते । बहुवाते तु शरीरे वात-संसर्गादधः प्रपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यांप्रच्यवते । बहुवातश्लेष्मणि तु शरीरे श्लेष्मवात-संसर्गादद्बावपि मार्गौ प्रपद्यते । तौ मार्गौप्रपद्यमानं सर्व्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्य-वते शरीरस्य । तत्र यदूर्द्ध्वभागं तत्साध्यं विरे-चनोपक्रमणीयत्वात् बह्वौषधत्वाच्च । यदधो-भागं तदयाप्यं वमनोपक्रमणीयत्वात् अल्पौषध-त्याच्च । यदुभयभागं तदसाध्यं वसनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्च । रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलुपुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्शाग्निना प्राणिनांपरिगतशरीरप्राणानामनुज्वरमभवत् । तस्या-शुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशुप्रशान्तौ यतितव्यं मात्रां देशं कालञ्चाभि-समीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुर-शिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्य्य प्रदेहपरिषेका-वगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति ॥
”संक्षेपतोऽस्योपशमनोपायो यथा, --“साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्द्ध्वं प्रतिपद्यते ।विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च ॥
वमनं नहि पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते ।यश्च तत्रानुगो वायुस्तच्छान्त्यै चावरं मतम् ॥
स्याच्च योगावहन्तत्र कषायं तिक्तकानि च ।तस्माद्याप्यं समाख्यातं यद्रक्तमनुलोमगम् ॥
रक्तपित्तन्तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते ।असाध्यमपि तज्ज्ञेयं पूर्व्वोक्तादपि कारणात् ॥
नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम् ।प्रतिमार्गञ्च हरणं रक्तपित्ते विधीयते ॥
एवमेवोपशमनं सर्व्वशो नास्य विद्यते ।संसृष्टेषु च दोषेषु सर्व्वजिच्छमनं मतम् ॥
इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषता ॥
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित् साध्यं न सिध्यति ।प्रेष्योपकरणाभावात् दौरात्म्याद्बैद्यदोषतः ॥
अकर्म्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्त्तते ।तत्र साध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरि-क्रमात् ॥
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदेक्ष्यते ।यत् कृष्णमथवा नीलं यद्बा शक्रधनुष्प्रभम् ॥
रक्तपित्तमसाध्यन्तद्वाससो रञ्जनञ्च यत् ।भृशं पूत्यतिमात्रञ्च सर्व्वोपद्रववच्च यत् ॥
बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत् ॥
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः ।पश्येद्दृश्यं वियच्चैव तच्चासाध्यमसंशयम् ॥
तत्रासाध्यं परित्यज्यं याप्यं यत्नेन यापयेत् ।साध्यञ्चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक् ॥
कारणं नाम निर्व्वृत्तिं पूर्व्वरूपाण्युपद्रवान् ।मार्गो दोषानुबन्धञ्च साध्यत्वं न च हेतुमत् ॥
निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्व्वसुः ।वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः ॥
”इति चरके निदानस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥
* ॥
अथास्य चिकित्सायां रसाः ।“सूतं गन्धं माक्षिकञ्चैव लौहंसर्व्वं घृष्टं त्रैफलेनोदकेन ।लोहे पात्रे गोमयैः पाचयित्वारात्रौ दह्यात् रक्तपित्तप्रशान्त्यै ॥
इति सुधानिधीरसः ॥
मृताभ्रमुण्डतीक्ष्णञ्च माक्षिकं रसतालकम् ।गन्धकञ्च भवेत्तुल्यं यष्टिद्राक्षामृताद्रवैः ॥
दिनैकं मर्द्दयेत् खल्वे सिताक्षौद्रयुतावटी ।माषामात्रा निहन्त्याशु रक्तपित्तं सुदारुणम् ।ज्वरं दाहं तृषां वान्तिं शीषं पित्तान्तको रसः ॥
इति रक्तपित्तान्तको रसः ॥
शर्करातिलसंयुक्तं त्रिकत्रययुतन्त्वयः ।रक्तपित्तं निहन्त्याशु अम्लपित्तहरं परम् ॥
इति शर्कराद्यं लौहम् ॥
”इति वैव्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे रक्तपित्ताधिकारे ॥
अथास्य पथ्यापथ्यविधिः ।“अधोगते छर्दनमूर्द्ध्वनिर्गमेविरेचनं स्यादुभयत्र लङ्घनम् ।पुरातनाः षष्टिकशालिकोद्रव-प्रियङ्गुनीवारयवप्रसातिकाः ॥
मुद्गा मसूराश्चणकास्तु वर्य्यो-मुकुष्टकाश्चिङ्गटवर्म्मिमत्स्याः ।शशः कपोतो हरिणैनलाव-शरालिपारावंतवर्त्तकाश्च ॥
वका उरभ्राश्च सकालपुच्छाःकपिञ्जलाश्चापि कषायवर्गः ।गवामजायाश्च पयो घृतञ्चघृतं महिष्याः पनसं पियालम् ॥
रम्भाफलं कञ्चटतण्डुलीय-पटोलवेत्राग्रमहार्द्रकाणि ।पुराणकुष्माण्डफलञ्च पक्व-फलानि तद्बीजजलानि वासा ॥
स्वादूनि विम्बानि च दाडिमानिखर्ज्जूरधात्रीमिषिनारिकेलम् ।कशेरुशृङ्गाटमरुष्कराणिकपित्थशालूकपरूषकाणि ॥
भूनिम्बशाकं पिचुमर्द्दपत्रंतुम्बीकलिङ्गानि च लाजसक्तुः ।द्राक्षा सिता माक्षिकमैक्षवश्चशीतोदकञ्चौद्भिदवारि चापि ॥
सेकोऽवगाहः शतधौतसर्पि-रभ्यङ्गयोगः शिशिरप्रदेहः ।हिमानिलश्चन्दनमिन्दुपादाःकथा विचित्राश्च मनोऽनुकूलाः ॥
धारागृहं भूमिगृहं सुशीतंवैदूर्य्यमुक्तामणिधारणञ्च ।रम्भोत्पलाम्भोरुहपत्रशय्याक्षौमाम्बरञ्चोपवनं सुशीतम् ॥
प्रियङ्गुकाचन्दनरूषिताना-मालिङ्गनञ्चापि वराङ्गनानाम् ।पद्माकराणां सरितां ह्रदानांचन्द्रोदयानां हिमवद्दरीणाम् ॥
सुशीतलानां गिरिनिर्झराणांस्रुतिः प्रशस्तानि च कीर्त्तितानि ।प्रणीरनीरं हिमवालुका चमित्रं नृणां शोणितपित्तरोगे ॥
”अथापथ्यानि ।“व्यायामाध्वनिषेवणं रविकरस्तीक्ष्णानिकर्म्माणि च ।क्षोभो वेगविधारणञ्चपलता हस्त्यश्वयानानि च ॥
स्वेदास्रस्रुतिधूमपानसुरतक्रोधाः कुलत्थो गुडोवार्त्ताकं तिलमाषसर्षपदधिक्षाराणि कौपं मयः ॥
”इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधौ रक्तपित्ताधिकारः ॥
)