| YouTube Channel

रक्तगुल्म (raktagulma)

 
शब्दसागरः
English
रक्तगुल्म
m.
 (-ल्मः)
1. A disease, a hard lump in the abdomen of the
female after conception, perhaps scirr hus of the ovarium.
2. A clot
of blood.
E.
 रक्त and गुल्म cluster.
Wilson
English
रक्तगुल्म
m.
 (-ल्मः)
1 A disease, a hard lump in the abdomen of the female after conception,
perhaps scirr hus of the ovarium.
2 A clot of blood.
E.
 रक्त, and गुल्म cluster.
Monier Williams Cologne
English
रक्त—गुल्म
m.
 a particular form of the disease called गुल्म,
GāruḍaP.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रक्तगुल्मः,
पुं,
 (रक्तजो गुल्मः इति मध्यपदलोपीकर्म्मधारयः ।) स्त्रीणां रक्तजगुल्मरोगः । तस्यौ-षधं यथा, --“द्विजयष्टीत्रिकटुकं चूर्णं षीतं हरेच्छिव ! ।तिलक्वाथेन संयुक्तं रक्तगुल्मं स्त्रिया हर ! ॥
”इति गारुडे १९६ अध्यायः ॥
(तथास्य निदानादिकं यथा, --“शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति नपुरुषस्य गर्भकोष्ठार्त्तवागमनवैशेष्यात् । पार-तन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमपचारानुरोधा-द्वेगानुदीर्णानुपरुन्धन्त्या आमगर्भे वाप्यचिरात्पतिते तथाप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वात-प्रकोपनान्यासेवमानाया वातः प्रकोपमाप-द्यते । स प्रकुपितो योन्या मुखमनुप्रविश्यार्त्तव-मुपरुणद्धि मासि मासि तदार्त्तवमुपरुध्यमानंकुक्षि वर्द्धयति । तस्याः शूलकासातीसार-च्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्द्दनिद्रालस्यकफप्रसेकाःसमुपजायन्ते स्तनयोश्च स्तन्यमोष्ठयोः स्तनमण्ड-लयोश्च कार्ष्ण्यं म्लानिः चक्षुषोर्मूच्छा हृल्लासोदोहदः श्वयथुः पादयोरीषच्चोद्गमो रोमराज्यायोन्याश्चाजालत्वमपिच योन्या दौर्गन्ध्यमास्राव-श्चोपजायते । केवलश्चास्या गुल्मः स्यन्दतेतामगर्भाङ्गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः ॥
” इति चरकेनिदानस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
यथा च ।“न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धिंभवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम् ।तं गर्भकालातिगमे चिकित्म्य-मसृग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञाः ॥
”इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ४२ अध्यायः ॥
तथा च । रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते ।यथा, --“ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी ।सेवते वातलानिस्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः ॥
निरुणद्ध्यार्त्तवं योन्यां प्रतिमासमवस्थितम् ।कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गमाविष्करोति च ॥
हृल्लासदौर्हृदस्तन्यदर्शनं क्षामतादिकम् ।क्रमेण वायुसंसर्गात् पित्तयोनितया च तत् ॥
शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्यगुल्मजान् ।रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीनुपद्रवान् ॥
गर्भाशये च सुतरां शूल दुष्टासृगाश्रये ।योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्यन्दनवेदनाः ॥
न चाङ्गैर्गर्भवद्गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान् ।पिण्डीभूतः स एवस्याः कदाचित् स्पन्दतेचिरात् ॥
न चास्या वर्द्धते कुक्षिर्गुल्म एव तु वर्द्धते ।स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्व्वो भवति तेन सः ॥
’पाकं चिरेण भजते नैव वा -- ॥
”इति वाभटे निदानस्थाने एकादशेऽध्याये ॥
* ॥
तथास्य चिकित्सा ।“सरक्तगुल्मे न च पाचनन्तुन हिङ्गुपानं कटिचालनञ्च ।न चैव संस्वेदनमर्द्दनञ्चन वा क्रमेन्नोत्प्लवनं हितञ्च ॥
रोध्रार्ज्जुनं खदिरमागधिका समङ्गाक्वाथोऽम्रवेतससमं घृतसंप्रयुक्तम् ।गुल्मं सरक्तमपि चाथ निहन्ति शीघ्रंहृत्क्लेदनञ्च विनिहन्ति च क्रुद्धरक्तम् ॥
क्षीरपानं प्रदातव्यं घृतसौवर्च्चलान्वितम् ।रक्तगुल्मविनाशाय यकृद्बिक्षतजेऽपि वा ॥
न हिङ्गुसंयुतं पथ्यं न चोष्णं न विदाहि च ।रक्तजे क्षतजे गुल्मे मांसानि जाङ्गलानि च ॥
”इति हारीते चिकित्सितस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥
)अन्यत् गुल्मशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥