| YouTube Channel

रक्तं (raktaM)

 
Hindi
Hindi
लाल एक (raktaM रक्त भी मतलब हो सकता है)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रक्तं,
क्ली,
 (रज्यत अङ्गमनेनेति । रन्ज् + क्तः ।)कुङ्कुमम् । ताम्रम् । (अस्य पर्य्यायो यथा, --“रक्तंवरिष्ठं म्लेच्छाख्यं ताम्रं शुल्वमुडुम्बरम् ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)प्राचीनामलकम् । इति मेदिनी । ते, ४८ ॥
पद्मकम् । (अस्य पर्य्यायो यथा, --“रक्तं कोकनदं पद्ममल्पमन्यदलोहितम् ॥
”इति रत्नमाला ॥
)सिन्दूरम् । हिङ्गुलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
(अस्य पर्य्यायो यथा, --“रक्तं मर्कटशीर्षञ्च हिङ्गुलं दरदो रसः ॥
”इति रत्नमाला ॥
)(रक्तचन्दनभेदः । तत्पर्य्यायो यथा, --“पतङ्गं रञ्जनं रक्तं पत्राङ्गञ्च कुचन्दनम् ॥
”इति रत्नमाला ॥
)शरीरस्थसप्तधात्वन्तर्गतधातुविशेषः । तत्-पर्य्यायः । रुधिरम् २ असृक् ३ लोहितम् ४अस्रम् ५ क्षतजम् ६ शोणितम् ७ । इत्य-मरः । २ । ६ । ६४ ॥
पलङ्कारम् ८ रोहितम् ९रङ्गकम् १० । इति शब्दरत्नावली ॥
कीला-लम् ११ अङ्गजम् १२ रोधिरम् १३ स्वजम् १४ ।इति जटाधरः ॥
त्वग्जम् १५ शोणम् १६लोहम् १७ चर्म्मजम् १८ । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
अथ रक्तस्य स्वरूपमाह ।“यदा रसो यकृद्याति तत्र रञ्जकपित्ततः ।रागं पाकञ्च संप्राप्य स भवेद्रक्तसंज्ञकः ॥
रक्तं सर्व्वशरीरस्थं जीवस्याधार उत्तमः ।स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत् ॥
जीवस्याधार उत्तम इति । यत आह ।जीवो वसति सर्व्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः ।वीर्य्ये रक्ते मले यस्मिन् क्षीणे याति क्षयं क्षणा-दिति ॥
वीर्य्ये रक्ते मले च शरीरारम्भके । वाग्भटोक्त-परिमाणमिते शुद्धे जीवो वसति न तु दुष्टेप्रवृद्धे रक्तस्रावणोपदेशस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।पित्तवद्भवेत् । अम्लं भवेदित्यर्थः ॥
* ॥
अथरक्तस्य स्थानमाह ।यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुखं स्थानं तयोःस्थितम् ।अन्यत्रापि स्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
रक्तदोषनाशकौषधं यथा, --“ब्रह्मयष्टिफलं पिष्टं वारिणा तनु लेपतः ।तेन घृष्टं रक्तदोषः प्रणश्यति न संशयः ॥
”इति गारुडे १९२ अध्यायः ॥
(“स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति ॥
भवतश्चात्र ।रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् ।अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते ॥
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्त्तते ।तद्बर्षाद्द्वादशादूर्द्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम् ॥
”“रसाद्रक्तं ततो मांसम् ॥
”“तत्र फेनिलमरुणं कृष्णं परुषं तनु शीघ्र-गमस्कन्दि च वातेन दुष्टम् । नीलं पीतंहरितं श्यावं विस्रमनिष्टं पिपीलिकामक्षि-काणामस्कन्दि च पित्तदुष्टम् । गैरिकोदक-प्रतीकाशं स्निग्धं शीतलं वहलं पिच्छिलं चिर-सावि मांसपेशीप्रभं श्लेष्मदुष्टञ्च । सर्व्वलक्षण-संयुक्तं काञ्जिकाभं विशेषतो दुर्गन्धि च सन्नि-पातदुष्टम् । पित्तवद्रक्तेनातिकृष्णञ्च । द्विदोष-लिङ्गं संसृष्टम् ॥
”“इन्द्रगोपप्रतीकाशमसंहतमविवर्णञ्च प्रकृतिस्थंजानीयात् ॥
”“त्वग्दोषा ग्रन्थयः शोफाः रोगाः शोणित-जाश्च ये ।रक्तमोक्षणशीलानां न भवन्ति कदाचन ॥
”“देहस्य रुधिरं मूलं रुधिरेणैव धार्य्यते ।तस्माद्यत्नेन संरक्ष्यं रक्तं जीव इति स्थितिः ॥
इति सुश्रुते सूत्रस्थाने चतुर्द्दशेऽध्याये ॥
* ॥
“शीतोष्णस्निग्धरुक्षद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः ।सम्यक्साध्या न सिद्धन्ति रक्तजांस्तान् विभा-वयेत् ॥
”अरुणाभं भवेद्बातात् फेणिलं विषदं तनु ।पित्तात्पीतासितं रक्तं सौष्ण्यात्स्त्यायति वैचिरात् ॥
ईषत् पाण्डुकफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम् ।द्विदोषलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् ॥
”“नात्युष्णशीतं लघुदीपनीयंरक्तेऽपनीते हितमन्नपानम् ।तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृ-गग्निर्व्विशेषेण च रक्षितव्यः ॥
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तिवेगम् ।सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नंविशुद्बरक्तं पुरुषं वदन्ति ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने २४ अध्यायः ॥
)