| YouTube Channel

योगसारः (yogasAraH)

 
Apte Hindi
Hindi
योगसारः
पुं*
 योगः-सारः -
"सब रोगों की एक दवा, रामबाण, सर्वव्याधिहर"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
योगसारः,
पुं,
 (योगस्यौषधप्रयोगस्य सारः ।)सर्व्वरोगहरणोपायः । यथा, --धन्वन्तरिरुवाच ।“सर्व्वरोगहरं सिद्ध्वं योगसारं वदाम्यहम् ।शृणु सुश्रुत ! संक्षेपात् प्राणिनां जीवहेतवे ॥
निमेषादिर्हविःकालश्चिन्ताभिः षड्विधो भवेत् ॥
कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादभोजनात् ।चिन्ताव्यवायव्यायामभयशोकप्रजागरात् ॥
उच्चैर्भाष्यतिभावाच्च कर्म्मयोगातिकर्षणात् ।वायुः कुप्यति पर्य्यन्ते जीर्णान्ने दिनसंक्षये ॥
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् ।तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात् ॥
विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदागमे ।ग्रीष्मकालेऽर्द्धरात्रेऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः ॥
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् ।नवान्नपिच्छलानूपमाषाभिस्यन्दिसेवनात् ॥
अव्यवायो दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः ।कफः प्रदोषे भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति ॥
पारुष्यमूलसङ्कोचतोदविष्टम्भभोजनात् ।खरता सुप्तता हर्षरौक्षस्तम्भनशोषणम् ॥
श्यावत्वमङ्गविश्लेषवलनाशामवर्त्तनम् ।वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत् ॥
दाहोष्मपादसक्लेदकोपरागपरिस्रवाः ।कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्च्छातितृट्श्रमाः ॥
हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गानि तैर्लयः ।स्नेहोपदेहमाधुर्य्यचिरकारित्ववन्धनम् ॥
स्तैमित्यदृष्टिसं घातशोथशीतत्वगौरवम् ।कण्डुनिद्राभियोगश्च लक्षणं कक्षसम्भवम् ॥
हेतुलक्षणसंसर्गाद्बिद्याद्ब्याधिं द्विदोषजम् ।सर्व्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्ग सान्निपातिकम् ॥
दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते ।तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धी विपर्य्ययः ॥
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्रद्या मलाः स्मृताः ।वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः खरो रूक्षोऽस्थिरोबली ।पित्तमम्लकटूष्णञ्च पक्त्योजोरोमकारणम् ॥
मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेष्मातिपिच्छिलः ।गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पिक्तं पक्वाशयस्थितम् ॥
कफस्यामाशयं स्थानं कण्ठोरुमूर्द्धसन्धयः ।कटुतिक्तकषायाश्च कफपित्तादिसंश्रयः ।कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् ॥
एत एव विपर्य्यस्ताः समायैषां प्रयोजिताः ।भवन्ति रोगिणां शान्त्यै सुस्थानां सुखहेतवः ॥
”इत्यादि गारुडे १७२ अध्यायः ॥
(योगस्य सारः । शिवस्तवात्मको ग्रन्थविशेषः ॥
)