| YouTube Channel

योगरूढः (yogarUDhaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
योगरूढः,
पुं,
 (योगार्थप्रतिपादको रूढः ।)योगार्थसहभावेन रूढ्यर्थबोधकशब्दः । यथा, “योगरूढाश्च रूढाश्च यौगिकाश्चेति ते त्रिधा ॥
”“ते शब्दाः पुनस्त्रिधा भवन्ति । योगरूढाःपङ्कजादयः । पङ्कजनिडप्रत्ययैः पङ्कजनिकर्त्रभि-धाय केन योगेनापि पदार्थ एव प्रतिपाद्यतेन कुमुमाद्यर्थ इति । योगार्थपुरस्कारेणापिरूढ्यर्थ एवेति योगरूढः । एवं ईश्वरसङ्केत-महिम्ना झटिति पद्मस्यैव स्मृतेः ।” इत्यलङ्कार-कौस्तुभे २ किरणः ॥
(“योगरूढं नाम लक्षयति ।‘स्वान्तर्निविष्टशब्दार्थस्वार्थयोर्बोधकृम्मिथः ।योगरूढं न यत्रैकं विनान्यस्यास्ति शाब्दधीः ॥
’यन्नाम स्वावयववृत्तिलभ्यार्थेन ममं स्वार्थस्या-न्वयबोधकृत् तन्नाम योगरूढं यथा पङ्कजकृष्ण-सर्पाधर्म्मादि तद्धि शान्तर्निविष्टानां पङ्कादि-शब्दानां वृत्तिलभ्येन पङ्कजनिकर्त्रादिना समंस्वशक्यस्य पद्मादेरन्वयानुभावकं पङ्कजमित्या-दितः पङ्कजनिकर्तृ पद्ममित्यनुभवस्य सर्व्वसिद्ध-त्वात् । इयांस्तु विशेषो यद्रूढमपि मण्डपरथ-कारादिपदं योगार्थविनाकृतस्य रूढ्यर्थस्येवरूढ्यर्थविनाकृतस्यापि योगार्थस्य बोधकं मण्डपेशेते इत्यादौ योगार्थस्य मण्डपानकर्त्रादेरिवमण्डपं भोजयेदित्यादौ समुदितार्थस्य गृहादेर-योग्यत्वेनान्वयाबोधात् । योगरूढन्तु पङ्कजादि-पदमवयववृत्त्या रूढ्यर्थमेव समुदायशक्त्याचावयवलभ्यार्थमेवानुभावयति नत्वन्यं व्युत्पत्ति-वैचित्र्यात्तथैव साकाङ्क्षत्वात् । अतएव पङ्कजंकुनुदमित्यत्र पङ्कजनिकर्तृत्वेन भूमौ पङ्कज-मुत्पन्नमित्यादौ च पद्मत्वेन पङ्कजपदस्य लक्षण-यैव कुमुदस्थलपद्मयोर्बोध इति वार्त्तिकम् । ननुपुष्पं पङ्कजेत्यादौ पङ्कजादेरन्वयस्याबोधात्बोधाच्च पङ्कजपुष्पमित्यादौ निर्विभक्तिकेन पङ्क-जादिपदेनोपस्थाप्यार्थस्यान्वयधीसामान्यं प्रत्येवतादृशपङ्कजादिपदोत्तरशब्दोपस्थाप्यत्वं तन्त्रम्एवं पुष्पं पङ्कजमित्यादौ अन्वयबोधदर्शनात्तदनु-रोधेन सविभक्तिकपङ्कजादिपदोपस्थाप्यार्थान्वय-बोधं प्रति स्वसमानविभक्तिकपदोपस्थाप्यत्वञ्चअतस्तदुपस्थापितस्य पङ्कजातादेः कथं पदा-न्तरानुपस्थापितं पद्मादावन्वय इति चेदपङ्कज-वृत्तिः सत्तेत्यादौ च व्यभिचारादुक्तव्युत्पत्तेः‘स्खलदक्षरसंशीभि तरुण्यामुखपङ्कजम् ।’इत्यादौ सङ्गोचेनेनि गृहाण । नच धेनुपदस्यधानकर्म्मत्वविशिष्टायां गवीवपङ्कजादिपदस्यापिपङ्कजातत्वादिविशिष्टपद्मादौ रूढिरेवास्तु नतुयोगरूढिरिति साम्प्रतं अन्यत्र कॢप्तशक्तिभ्यःपङ्कजन्यादिपदेभ्य एवाकाङ्क्षादिसाचिव्येन पङ्कज-निकर्तृ त्वादेर्लाभसम्भवे तद्बिशिष्टस्य पद्मस्यगुरोः समुदायाशक्यत्वादनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थ-त्वात् । यद्यपि कर्तृवाचकडप्रत्यये एव पद्मत्व-विशिष्टस्य लक्षणया लाभसम्भवान्न पङ्कज-भागस्य तत्र शक्तिरुचिता प्रकारान्तरालभ्यस्यैवशब्दशक्यत्वमित्युक्तत्वात् कृतिवर्त्तमानत्वयोरि-वैकपदार्थयोरपि कर्तृपद्मयोर्मिथोऽन्वयस्यसम्भवित्वात् तथाप्यवयवानां शक्तेरग्रहे ग्रहेऽपिवा पद्मादौ तदर्थस्यान्वयधीविरोधिधीदशायांपङ्कजमस्तीत्यादितः पद्ममस्तीत्याद्यनुभवार्थ-मवश्यं पद्मत्वादिविशिष्टे पङ्कजादिभागस्यरूढिरुपेया इतरथा प्रकृत्यर्थावच्छिन्नस्यैव प्रत्य-यार्थस्य पदार्थान्तरेणान्वयस्य व्युत्पन्नतया डप्रत्ययोपस्थापितस्यापि पद्मस्यास्तित्वादिना सहा-न्वयानुपपत्तेः । अतएव ङ्कजादिपदागृहीत-शक्तिकस्य पुंसः पङ्कजमस्तीत्यादितो जात्वपिकर्त्तास्तीत्याकारको नान्वयबोधः प्रत्ययमात्रोप-स्थाप्यस्य कर्त्तुरन्यत्रान्वये निराकाङ्क्षत्वादितिवक्ष्यते । किञ्चैवमेकाक्षरकोषावधृतशक्तिकानांकखादिप्रत्येकवर्णानामेव निरूढलक्षणया तत्त-दर्थानुभावकत्वसम्भवाद्बकनखादिसमुदायस्यापितत्तदर्थे शक्तिर्व्विलीयेत कादिप्रत्येकवर्णस्य शक्ति-ग्रहं विनापि वकादिशब्दाद्वकादेरनुभवार्थं तत्रसमुदाये शक्तिरिति तु प्रकृतेऽपि समानं डादि-प्रत्ययमात्रस्य पद्मादौ वृत्तिमत्त्वग्रहेऽपि पङ्क-जादिसमुदायात् पद्मादेरनुभवस्य सर्व्वसिद्ध-त्वात् । नचैवं चित्रगुरित्यादावपि चित्रगोस्वा-म्यादौ समुदायस्य शक्तिप्रसङ्गः समासत्वस्या-विशिष्टत्वादिति वाच्यम् अगृहीतावयववृत्तिकस्यपुंसस्ततोऽर्थानधिगमेनावयवानां कृत्तेरवश्या-पेक्षायां तेषामेव तथाविधार्थबोधकत्वौचित्यस्यवक्ष्यमाणत्वादिति ।पङ्कजादिपदेभ्यः केवलस्यैव योगार्थस्य रूढ्य-र्थस्य वा बोधव्युदासार्थन्तादृशार्थयोर्मिथःसाकाङ्क्षत्वनियमो न कल्प्यते परन्तु रूढ्यर्थभिन्नेयोगार्थस्य बोधं प्रति रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वंतेन रूढेरप्रतिसन्घानदशायामवयवशक्त्यैवपङ्कजं कुमुदमित्यादौ पङ्कजनिकर्तृत्वादिनाकैरवादेरवगमस्तथावयवशक्तेरनुपस्थितौ समु-दायशक्त्यैव भूमौ पङ्कजमुत्पन्नमित्यादौ पङ्कत्व-प्रकारेण स्थलपद्मादेरतएव च तैलपदं योगेनतिलप्रभवं रूढ्या विलक्षणद्रव्यपर्य्यवसितं स्नेहंबोधयेद्योगरूढमपि तैलं पत्रमित्यादौ सर्षपस्यतैलमित्यादौ च शक्त्यैव प्रत्येकस्य बोधकमितिमीमांसकानान्मत्मुपन्यस्यति ।‘रूढ्यर्थभिन्ने योगार्थबुद्धौ रूढेर्विरोधिताम् ।वदन्ति केचिदेकैकबुद्धिस्तैः क्वचिदिष्यते ॥
’क्वचित्समुदायावयवयोरेकमात्रस्य शक्तिप्रति-सन्धानस्थले यद्यपि पद्मान्यधर्म्मिकपङ्कजातत्वा-न्वयधीसामान्यं प्रति पङ्कजपदं पद्मशक्तमित्येवंरूढिज्ञानत्वेन न विरोधित्वं तादृशधीसत्त्वेऽपिकर्दमजादिशब्देभ्यस्ताद्रूप्येण कैरवादेरवगमात्नापि पङ्कजपदजन्यतादृशबोधं प्रत्येव तथा विरो-धित्वं रूढिज्ञानदशायामपि समुदायस्य लक्षणयाशक्तिभ्रमेण वा पङ्कजपदात् पङ्कजातत्वेन कुमुद-बोधस्य सर्व्वैरुपगमात् तथाप्यवयवशक्त्या पङ्कज-पदजन्यपद्मान्यधर्म्मिकपङ्कजातत्वान्वयबोधं प्रत्येवरूढिज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वम् । नच कुमुदएव पद्मत्वेन रूढिभ्रमदशायां ताद्रूप्येण कुमुदस्यबोधो न स्याद्बिरोधिन्या रूढिधियः सत्त्वादितिवाच्यं पद्मान्यधर्म्मिकेत्यनेन पद्मत्वानवच्छिन्नविशे-ष्यताकत्वस्योक्तत्वात् । पद्मस्येव कुमुदस्यापिसमुदायशक्यत्वधीदशायामवयवशक्त्या पङ्कजातंकुमुदमित्याकारकधीस्वीकारे तु कुमुदादिशक्तत्वज्ञानाजन्यत्वे नापि प्रतिवध्यं विशेषणीयम् । नचयत्र तात्पर्य्यादिधीविलम्बादयोग्यताभ्रमादिना-प्रतिवन्धाद्बा रूढ्योपस्थिते पद्मे योगार्थस्यपङ्कजनिकर्त्तुरनन्वयस्तत्रावयवशक्त्या पङ्कजा-तत्वेन कुमुदादिवोधो न स्यात् विरोधिनोरूढिज्ञानस्य सत्त्वादिति वाच्यं मीमांसकाना-मिष्टत्वात् ते हि मण्डपं भोजयेत्यादावपिगृहादौ रूढिधीसत्त्वे मण्डपादिपदानामवयव-शक्त्या मण्डपानकर्त्तादेन मन्यन्ते वोधं भ्रमत्वाग्रहानास्कन्दितस्येव रूढ्यर्थगोचरतत्तदयोग्य-ताज्ञानाद्यभावविशिष्टस्यैव रूढिज्ञानस्य विरो-धितायाः सुवचत्वाच्च । यदि च समुदाय एवपद्मत्वेन पङ्कजनिकर्तृत्वेन च शक्तेः प्रमाम्रमाभ्यांपङ्कजातं पद्ममित्याकारको बोधः प्रामाणिक-स्तदानीं च पङ्कजनिकर्तृत्वेन कुमुदस्य नान्व-यधीः तदावयवशक्त्येत्यपहाय पङ्कजपदघटक-शब्दशक्त्येति प्रतिबध्यकुक्षौ निक्षेपणीयं तद्घट-कत्वञ्चेह तद्विषयिताव्यापकविषयिताकत्वमात्रंतदवयव इव तत्राप्यविशिष्टम् । यत्तु स्वावयव-शक्त्या पङ्कजपदजन्यं पङ्कजकर्त्तृत्वेनान्वयबाधंप्रति पद्मत्वं हेतुस्तत्र कार्य्यस्य विशेष्यत्वं तदव-च्छेदकत्वं वा कारणस्य तु समवायस्तादात्म्यंवा प्रत्यासत्तिरित्येतावतैव योगार्थमर्य्यादयाकुमुदादेर्बोधव्युदाससम्भवात् उक्तक्रमेण प्रति-बन्धकतायां मानाभाव पद्मत्वं पङ्कजप्रयो-गोपाधिरिति प्राचीनप्रवादस्याप्युक्तार्थ एवपर्य्यवसानादिति तत्तुच्छं पद्मागृहीतशक्तिक-स्यापि पुंसः पङ्कजनिकर्तृत्वेनावयवशक्त्या कुमुदस्य बोधानुदयप्रसङ्गात् नचेष्टापत्तिरनुभव-विरोधात् नच रूढिज्ञानकालीनमेव योगार्थस्यबोधं प्रत्युक्तरीत्या पद्मत्वस्य हेतुत्वं तथासति रूढिधीदशायामपि तदसमानकालीनस्यपङ्कजातत्वेन कुमुदबोधस्य सामान्यसामग्री-महिम्रा दुर्व्वारतापत्तेः रूढिज्ञानासमानका-लीनतादृशबोधं प्रति विशेषतो हेत्वन्तरस्या-कॢप्तत्वात् तत्कल्पने चातिगौरवात् । यदपिपङ्कजननकर्तृषु पङ्कादिपदानां शक्तिसत्त्वेऽपिपङ्कजपदान्न ताद्रूप्येण बोधः परन्तु पद्मत्वमात्रेणयोगार्थमर्य्यादया पङ्कजातत्वप्रकारकबोधसा-मान्यं प्रत्येव पद्मत्वविशेष्टे रूढिज्ञानस्य लाघ-वेन विरोधित्वात् पद्मान्यधर्म्मिकत्वादेर्गौरवेणप्रतिबध्यकोट्यप्रविष्टत्वादतो योगरूढं नामैवनास्ति युधिष्ठिरादिशब्दादपि रणस्थिरत्वादिकंयोगार्थं परित्यज्यैव वैजात्वादिप्रकारेण कुन्ती-पुत्त्राद्यवगमात् । यदुक्तमभियुक्तैः ।या वृत्तिरजहत्स्वार्था सेयमत्रोपपादिता ।जहत्स्वार्था तु तत्रैव यत्र रूढिर्व्विरोधिनी ।पङ्कजं मनसादेवी पद्मनाभो युधिष्ठिरः ॥
इति । तदेतद्वैयाकरणमतं पङ्कजमस्तीत्यादितःपङ्कजातं पद्ममस्तीत्याद्यनुभवस्य न्यायमीमां-सादिसकलतन्त्रसिद्धत्वेन गौरवस्य प्रामाणि-कत्वादनादेयमन्यथा अवयवशक्तेरपि प्रतिवध्य-तायामप्रवेशापत्तेर्लाघवे पङ्कजातत्वप्रकारक-शाब्दसामान्यं प्रत्येव रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वस्यसुवचत्वात् । नन्वेवं द्रव्ये सरसिजमस्तीत्यादितोद्रव्यनिष्ठं सरोजमिव द्रव्याभिन्ने सरसि जातंपद्ममपि प्रतीयेत नामार्थयोरभेदान्वये तन्त्रस्यनाम्नोः समानविभक्तिकत्वस्यानयादिति चेत्सत्यं सविभक्तिकनामार्थस्य नामान्तरार्थान्वयेवृत्तिशब्दैकदेशान्यैनैव समानविभक्तिकनामा-न्तरेण स्मारितत्वस्य तन्त्रतायाः स्वीकार्य्यत्वा-दिति ।यद्यदाकाङ्क्षितं योग्यं सन्निधानं प्रपद्यते ।तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदैः समधिगम्यते ॥
इति रूढ्यर्थयोगार्थयोर्युगपदुपस्थितौ तयो-राकाङ्क्षादिसाचिव्यादाहत्यान्वयबुद्धिस्थल एवयोगार्थस्य रूढ्यर्थस्य वा नान्यत्रान्वयो नतुतयोरेव मिथः साकाङ्क्षत्वं अन्यत्र योगार्थस्यबोधने रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वं वा प्रमाणा-भावात् एवञ्च यत्र योगरूढिलभ्यार्थयोस्तात्-पर्य्याद्यग्रहाद्बिरोधिसमवधानाद्बा न प्रथममन्व-यधीस्तत्र योगार्थमर्य्यादया पङ्कजातत्वेन कुमु-दादेः समुदायशक्त्या च पद्मत्वेन स्थलकमलस्यबोधो भवत्येवेति मणिकृन्मतं दर्शयति ।‘रूढ्यर्थेऽन्यत्र या यत्र यदाकाङ्क्षादिनिश्चयः ।तदैव तत्र योगार्थस्यान्वयो मणिकृन्मतः ॥
’समुदायशक्त्युपस्थापिते पदान्तरवृत्त्युपस्थापितेवा यत्र धर्म्मिण्यवान्तरवृत्तिलभ्यार्थस्य यदा-काङ्क्षानिश्चयादिस्तदैव तत्र तथान्वयबोध उत्प-द्यते सम्भूतसामग्रीकत्वात् रूढ्यर्थभिन्ने योगार्थ-स्यान्वयबोधव्युदासाय तु रूढेर्योगापहारिता-प्रवादोरूढ्यर्थमात्रे योगार्थस्यान्वयबोधसामग्री-स्थलाभिप्रायक इति चिन्तामणिकृताम्मतम् ।योगरूढं विभजते ।‘सामासिकं तद्धिताक्तमिति तत् द्बिविधं भवेत् ।योगरूढं कृदन्तस्य समासत्वव्यवस्थितेः ॥
’तत् योगरूढं सामासिकं समासात्मकं कृष्ण-सर्पादि तद्धिताक्तं वासुदेवादि । कृदन्तस्यपङ्कजादियोगरूढस्य सामासिक एवान्तर्भावइति नाधिक्यम् ॥
* ॥
)