योगः (yogaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishयोगः [yōgḥ], [युज् भावादौ घञ् कुत्वम्]
Joining, uniting.
Union, junction, combination
उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम् 7.22
गुणमहतां महते गुणाय योगः 1.25
(वां) योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु 6.65.
Contact, touch, connection
तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निषिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि 3.26.
Employment, application, use
एतै- रुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् 9.1
1.86.
Mode, manner, course, means
ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणा- मुद्धरन् जटाः 3.24.17
कथायोगेन बुध्यते 1. 'In the course of conversation'.
Consequence, result
(mostly at the end of comp on in )
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति 2.15
7.55.
A yoke.
A conveyance, vehicle, carriage.
(a) An armour. (b) Putting on armour.
Fitness, propriety, suitableness.
An occupation, a work, business.
A trick, fraud, device
योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् 8.165.
An expedient, plan, means in general.
Endeavour, zeal, diligence, assiduity
ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण़्डवे * 7.188.45. इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद् दिवा- निशम् 7.44.
Remedy, cure.
A charm, spell, incantation, magic, magical art
तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च * 12.59.48.
Gaining, acquiring, acquisition
बलस्य योगाय बलप्रधानम् 2.82.3.
The equipment of an army.
Fixing, putting on, practice
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते * 5.34. 39.
A side
an argument.
An occasion, opportunity.
Possibility, occurrence.
Wealth, substance.
A rule, precept.
Dependence, relation, regular order or connection, dependence of one word upon another.
Etymology or derivation of the meaning of a word.
The etymological meaning of a word (opp. रूढि)
अवयवशक्तिर्योगः.
Deep and abstract meditation, concentration of the mind, contemplation of the Supreme Spirit, which in Yoga is defined as चित्तवृत्तिनिरोध
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते 5.21
सती सती योगविसृष्टदेहा 1.21
1.1
योगेनान्ते तनुत्यजाम् 1.8.
The system of philosophy established by Patañjali, which is considered to be the second division of the Sāṁkhya philosophy, but is practically reckoned as a separate system
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति 5.5. (The chief aim of the Yoga philosophy is to teach the means by which the human soul may be completely united with the Supreme Spirit and thus secure absolution
and deep abstract meditation is laid down as the chief means of securing this end, elaborate rules being given for the proper practice of such Yoga or concentration of mind. )
A follower of the Yoga system of philosophy
जापकैस्तुल्यफलता योगानां नात्र संशयः * 12.2.23.
(In arith.) Addition.
(In ) Conjunction, lucky conjunction.
A combination of stars.
of a particular astronomical division of time (27 such Yogas are usually enumerated).
The principal star in a lunar mansion.
Devotion, pious seeking after god.
A spy, secret agent.
A traitor, a violator of truth or confidence.
An attack
योगमाज्ञापयामास शिकस्य विषयं प्रति Śiva B.13.7.
Steady application
श्रुताद् हि प्रज्ञा, प्रज्ञया योगो योगादात्मवत्ता Kau. 1.5
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी 13.1.
Ability, power
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः 1.7
पश्य मे योगमैश्वरम् 11.8.
Equality, sameness
समत्वं योग उच्यते 2.48. -अङ्गम् a means of attaining Yoga
(these are eight
for their names see यम 5.) -अञ्जनम् a healing ointment. -अनुशासनम् the doctrine of the Yoga. -अभ्यासिन् practising the Yoga philosophy. -आख्या a name based on mere casual contact
स्याद् योगाख्या हि माथुरवत् MS.* 1.3. 21. (cf. एषा योगाख्या योगमात्रापेक्षा न भूतवर्तमानभविष्यत्सं- बन्धापेक्षा ŚB. on )
आचारः the practice or observance of Yoga.
a follower of that Buddhist school which maintains the eternal existence of intelligence or विज्ञान alone.
An act of fraud or magic
ततो$नेन योगाचारन्यायेन दूरमाकृष्य 4.
आचार्यः a teacher of magic.
a teacher of the Yoga philosophy. -आधमनम् a fraudulent pledge
योगाधमनविक्रीतम् 8.165. -आपत्तिः modification of usage. -आरूढ engaged in profound and abstract meditation
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते 6.3. -आवापः the first attitude of an archer.-आसनम् a posture suited to profound and abstract meditation.
इन्द्रः, ईशः, ईश्वरः an adept in or a master of Yoga.
one who has obtained superhuman faculties.
a deity.
a Vetāla.
an epithet of Yājñavalkya.
इष्टम् tin.
lead. -कक्षा योगपट्टम् below. -कन्या of the infant daughter of Yaśodā (substituted as the child of Devakī for Kṛiṣṇa and killed by Kaṁsa).
क्षेमः security of possession, keeping safe of property.
the charge for securing property from accidents, insurance
7.127.
welfare, well-being, security, prosperity
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् 9.22
मुग्धाया मे जनन्या योगक्षेमं वहस्व 4.
property, profit, gain.
property designed for pious uses
9.219. -मौ, -मे or -मम् (i. e. or dual or ) acquisition and preservation (of property), gain and security, preserving the old and acquiring the new (not previously obtained)
अलभ्यलाभो योगः स्यात् क्षेमो लब्धस्य पालनम्
see 1.1 and Mit, thereon
तेन भृता राजानः प्रजानां योगक्षेमवहाः Kau. 1.13
आन्वी- क्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः । तस्य नीतिः दण्डनीतिः Kau. 1.4. -गतिः
Primitive condition.
the state of union. -गामिन् going (through the air) by means of magical power. -चक्षुस् a Brāhmaṇa -चरः of Hanumat. -चूर्णम् a magical powder, a powder having magical virtues
कल्पितमनेन योगचूर्णमिश्रितमौषधं चन्द्रगुप्ताय 2. -जम् agallochum. -तल्पम् योगनिद्रा. -तारका, -तारा the chief star in a Nakṣatra or constellation. -दण्डः a magic wand
Sinhās.
दानम् communicating the Yoga doctrine.
a fraudulent gift. -धारणा perseverance or steady continuance in devotion.
नाथः an epithet of Śiva.
of Datta. -नाविका, -कः a kind of fish
निद्रा a state of half contemplation and half sleep, a state between sleep and wakefulness
i. e. light sleep
गर्भे प्रणीते देवक्या रोहिणीं योगनिद्रया 1. 2.15
योगनिद्रां गतस्य मम 1
3.75
ब्रह्मज्ञानाभ्यसन- विधिना योगनिद्रां गतस्य 3.41.
particularly, the sleep of Viṣṇu at the end of a Yuga
1.14
13.6.
of Durgā.
the great sleep of Brahmā during the period between प्रलय and उत्पत्ति of the universe. -निद्रालुः of Viṣṇu.-निलयः of Śiva or Viṣṇu. -पट्टम् a cloth thrown over the back and knees of an ascetic during abstract meditation
क्षणनीरवया यया निशि श्रितवप्रावलियोगपट्टया 2.78
एकान्तावलम्बितयोगपट्टिकाम् गुहाम् K. Pūrvabhāga. -पतिः an epithet of Viṣṇu. -पदम् a state of self-concentration. -पादुका a magical shoe (taking the wearer anywhere he wishes). -पानम् a liquor adulterated with narcotics. -पारगः of Śiva. -पीठम् a particular posture during Yoga meditation. -पीडः, -डम् a kind of posture of the gods. -पुरुषः a spy
यथा च योगपुरुषैरन्यान् राजाधितिष्ठति Kau. 1.21.
बलम् the power of devotion or abstract meditation, any supernatural power.
power of magic. -भावना (in ) composition of numbers by the sum of their products.-भ्रष्ट one who has fallen from the practice of Yoga.
माया the magical power of the Yoga.
the power of God in the creation of the world personified as a deity
(भगवतः सर्जनार्था शक्तिः)
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः 7.25.
of Durgā. -यात्रा the way to the union with the Supreme Spirit
the way of attaining Yoga. -युक्त immersed in deep meditation, absorbed
योगयुक्तो भवार्जुन 8.27
5.6-7. -रङ्गः the orange. -रत्नम् a magical jewel.
राजः a kind of medicinal preparation.
one well-versed in Yoga. -रूढ
having an etymological as well as a special or conventional meaning (said of a word)
e. g. the word पङ्कज etymologically means 'anything produced in mud', but in usage or popular convention it is restricted to some things only produced in mud, such as the lotus
the word आतपत्र or 'parasol'.
engaged in meditation (s. v. -आरूढ)
ध्यायन्ते...... योगिनो योगरूढाः Brav. ब्रह्मखण्ड 1.3. -रोचना a kind of magical ointment said to have the power of making one invisible or invulnerable
तेन च परितुष्टेन योगरोचना मे दत्ता 3. -वर्तिका a magical lamp or wick. -वरः an epithet of Hanumant
D. B. -वामनम् secret contrivances
Kau. -वासिष्ठम् of a work (treating of the means of obtaining final beatitude by means of Yoga). -वाहः a term for the sounds विसर्जनीय, जिह्वामूलीय, उपध्मानीय and नासिक्य q. q. v. v. -वाह resolving (chemically). -वाहिन् assimilating to one's self. , medium for mixing medicines (such as natron, honey, mercury)
नानाद्रव्यात्मकत्वाञ्च योगवाहि परं मधु Suśr.
वाही an alkali.
honey.
quicksilver. -विक्रयः a fraudulent sale. -विद्
knowing the proper method, skilful, clever.
conversant withYoga. (m. )
a practiser ofYoga.
a follower of the Yoga doctrines.
a compounder of medicines. -विद्या the science of Yoga. -विधिः practice of Yoga or mental abstraction
न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् (विरराम) 8.22. -विभागः separation of that which is usually combined together into one
especially, the separation of the words of a Sūtra, the splitting of one rule into two or more (frequently used by Patañjali in his Mahābhāṣya
e. g. see अदसो मात् I.1.12). -शब्दः a word the meaning of which is plain from the etymology. -शायिन् half asleep and half absorbed in contemplation
योगनिद्रा. -शास्त्रम् the Yoga philosophy, esp. the work of Patañjali. -संसिद्धिः perfection in Yoga. -समाधिः the absorption of the soul in profound and abstract contemplation
तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः 8.24. -सारः a universal remedy
a panacea. -सिद्धिः achievement in succession i. e. by separate performance
पर्यायो योगसिद्धिः ŚB. on MS. ˚न्यायः the rule according to which when an act (e. g. दर्शपूर्णमास) is said to yield all desired objects, what is meant is that it can yield them only one at a time and not all simultaneously. This is established by जैमिनि and शबर in MS.* 4.3.27-28. Thus for the achievement of each separate काम, a separate performance of the याग is necessary
(see दर्शपूर्णमासन्याय). -सूत्रम् aphorisms of the Yoga system of philosophy (attributed to Patañjali).-सेवा the practice of abstract meditation.
Apte 1890
Englishयोगः [युज् भावादौ घञ् कुत्वं] 1 Joining, uniting.
2 Union, junction, combination
उपरागांते शशिनः समुपगता रोहिणी योगं Ś. 7. 22
गुणमहतां महते गुणाय योगः Ki. 10. 25
(वां) योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु R. 6. 65.
3 Contact, touch, connection
तमंकमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निषिंचंतमिवामृतं त्वचि R. 3. 26.
4 Employment, application, use
एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुं Ms. 9. 10
R. 10. 86.
5 Mode, manner, course, means, कथायोगेन बुध्यते H. 1. ‘in the course of conversation’.
6 Consequence, result
(mostly at the end of comp. or in abl.)
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति Ś. 2. 14
Ku. 7. 55.
7 A yoke.
8 A conveyance, vehicle, carriage.
9 (a) An armour. (b) Putting on armour.
10 Fitness, propriety, suitableness.
11 An occupation, a work, business.
12 A trick, fraud, device.
13 An expedient, plan, means in general.
14 Endeavour, zeal, diligence, assiduity
Ms. 7. 44.
15 Remedy, cure.
16 A charm, spell, incantation, magic, magical art.
17 Gaining, acquiring, acquisition.
18 The equipment of an army.
19 Fixing, putting on.
20 A side
an argument.
21 An occasion, opportunity.
22 Possibility, occurrence.
23 Wealth, substance.
24 A rule, precept.
25 Dependence, relation, regular order or connection, dependence of one word upon another.
26 Etymology or derivation of the meaning of a word.
27 The etymological meaning of a word (opp. रूढि)
अवयवशक्तिर्योगः.
28 Deep and abstract meditation, concentration of the mind, contemplation of the Supreme Spirit, which in Yoga phil. is defined as चित्तवृत्तिनिरोध
सती सती योगविसृष्टदेहा Ku. 1. 21
V. 1. 1
योगेनांते तनुत्यजां R. 1. 8.
29 The system of philosophy esablished by Patañjali, which its considered to be the second division of the Sāṃkhya philosophy, but is practically reckoned as a separate system. (The chief aim of the Yoga philosophy is to teach the means by which the human soul may be completely united with the Supreme Spirit and thus secure absolution
and deep abstract meditation is laid down as the chief means of securing this end, elaborate rules being given for the proper practice of such Yoga or concentration of mind).
30 A follower of the Yoga system of philosophy.
31 (In arith.) Addition.
32 (In astr.) Conjunction, lucky conjunction.
33 A combination of stars.
34 N. of a particular astronomical division of time (27 such Yogas are usually enumerated).
35 The principal star in a lunar mansion.
36 Devotion, pious seeking after god.
37 A spy, secret agent.
38 A traitor, a violator of truth or confidence.
Comp.
अंगं a means of attaining Yoga: (these are eight
for their names see यम 5).
अंजनं a healing ointment.
अनुशासनं the doctrine of the Yoga.
आचारः {1} the practice or observance of Yoga. {2} a follower of that Buddhist school which maintains the eternal existence of intelligence or विज्ञान alone.
आचार्यः {1} a teacher of magic. {2} a teacher of the Yoga philosophy.
आधमनं a fraudulent pledge
Ms. 8. 165.
आरूढ a. engaged in profound and abstract meditation.
आसनं a posture suited to profound and abstract meditation.
इंद्रः,
ईशः,
ईश्वरः {1} an adept in or a master of Yoga. {2} one who has obtained superhuman faculties. {3} a magician. {4} a deity. {5} an epithet of Śiva. {6} a Vetāla. {7} an epithet of Yājṇavalkya.
इष्टं {1} tin. {2} lead.
क क्षा = योगपट्टं below.
कन्या N. of the infant daughter of Yaśodā (substituted as the child of Devakī for Kṛṣṇa and killed by Kaṃsa.).
क्षेमः {1} security of possession, keeping safe of property. {2} the charge for securing property from accidents, insurance. {3} welfare, well-being, security, prosperity
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहं Bg. 9. 22: मुग्धाया मे जनन्या योगक्षेमं वहस्व M. 4. {4} property, profit, gain. (
मौ,
मे or
मं, i. e. m. or n. dual or n. sing.) acquisition and preservation (of property), gain and security, preserving the old and acquiring the new (not previously obtained)
अलभ्यलाभो योगः स्यात् क्षेमो लब्धस्य पालनम्
see Y. 1. 100 and Mit. thereon.
गतिः f. primitive condition.
चक्षुस् m. a Brāhmaṇa.
चूर्णं a magical powder, a powder having magical virtues
कल्पितमनेन योगचूर्णामिश्रितमौषधं चंद्रगुप्ताय Mu. 2.
जं agallochum.
तल्पं = योगनिद्रा.
तारका,
तारा the chief star in a Nakṣatra or constellation.
दानं {1} communicating the Yoga doctrine. {2} a fraudulent gift.
धारणा perseverance or steady continuance in devotion.
नाथः {1} an epithet of Śiva {2} of Datta.
निद्रा {1} a state of half contemplation and half sleep, a state between sleep and wakefulness
i. e. light sleep
योगनिद्रां गतस्य मम Pt. 1
H. 3. 75
Bh. 3. 41. {2} particularly, the sleep of Viṣṇu at the end of a Yuga
R. 10. 14
13. 6. {3} N. of Durgā.
निद्रालुः N. of Viṣṇu.
निलयः N. of Śiva.
पद्दं a cloth thrown over the back and knees of an ascetic during abstract meditation.
पतिः an epithet of Viṣṇu.
पादुका a magical shoe.
पारंगः N. of Śiva.
बलं {1} the power of devotion or abstract meditation, any supernatural power. {2} power of magic.
भावना (in alg.) composition of numbers by the sum of their products.
माया {1} the magical power of the Yoga. {2} the power of God in the creation of the world personified as a deity
(भगवतः सर्जनार्था शाक्तिः). {3} N. of Durgā.
रंगः the orange.
रत्नं a magical jewel.
राजः {1} a kind of medicinal preparation. {2} one well versed in Yoga.
रूढ a. having an etymological as well as a special or conventional meaning (said of a word)
e. g. the word पंकज etymologically means ‘anything produced in mud’, but in usage or popular convention it is restricted to some things only produced in mud, such as the lotus
cf. the word आतपत्र or ‘parasol’.
रोचना a kind of magical ointment said to have the power of making one invisible or invulnerable
तेन च परितुष्टेन योगरोचना मे दत्ता Mk. 3.
वर्तिका a magical lamp or wick.
वाहः a term for the sounds विसर्जनीय, जिह्व मूलीय, उपध्मानीय and नासिक्य q. q. v. v.
वासिष्ठं N. of a work (treating of the means of obtaining final beatitude by means of Yoga).
वाहिन् m., n. a medium for mixing medicines
e. g. honey
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु Suśr.
वाही {1} an alkali. {2} honey. {3} quicksilver.
विक्रयः a fraudulent sale.
विद् a. {1} knowing the proper method, skilful, clever. {2} conversant with Yoga. (
m.) {1} an epithet of Śiva. {2} a practiser of Yoga. {3} a follower of the Yoga doctrines {4} a magician. {5} a compounder of medicines.
विधिः practice of Yoga or mental abstraction
R. 8. 22.
विभागः separation of that which is usually combined together into one
especially, the separation of the words of a Sūtra, the splitting of one rule into two or more (frequently used by Patañjali in his Mahābhāṣya
e. g. see अदसो मात् P. I. 1. 12).
शब्दः a word the meaning of which is plain from the etymology.
शायिन् a. half asleep and half absorbed in contemplation
cf. योगनिद्रा.
शास्त्रं the Yoga philosophy.
समाधिः the absorption of the soul in profound and abstract contemplation
तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः R. 8. 24.
सारः a universal remedy
a panacea.
सूत्रं aphorisms of the Yoga system of philosophy (attributed to Patañjali).
सेवा the practice of abstract meditation.
Hindi
HindiKRishhNa चेतना
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiयोगः
- "युज् भावादौ घञ्, कुत्वम्"
"जोड़ना, मिलाना"
योगः
- -
"मिलाप, संगम, मिश्रण"
योगः
- -
"संपर्क स्पर्श, संबंध "
योगः
- -
"काम में लगाना, प्रयोग, इस्तेमाल"
योगः
- -
"पद्धति, रीति, क्रम, साधन"
योगः
- -
"फल, परिणाम "
योगः
- -
जुआ
योगः
- -
"वाहन, सवारी, गाड़ी"
योगः
- -
"जिरहबख्तर, कवच"
योगः
- -
"योग्यता, औचित्य, उपयुक्तता"
योगः
- -
"व्यवसाय, कार्य, व्यापार"
योगः
- -
"दाव-पेंच, जालसाजी, कूट चाल"
योगः
- -
"तरकीब, योजना, उपाय"
योगः
- -
"कोशिश उत्साह, परिश्रम, अध्यवसाय"
योगः
- -
"उपचार, चिकित्सा"
योगः
- -
"इन्द्रजाल, अभिचार, मंत्रयोग, जादू, जादू-टोना"
योगः
- -
"लब्धि, अवाप्ति, अभिग्रहण"
योगः
- -
"धनदौलत, द्रव्य"
योगः
- -
"नियम, विधि"
योगः
- -
"पराश्रय, संबंध, नियमित आदेश या संयोग, एक शब्द की दूसरे शब्द पर निर्भरता"
योगः
- -
"निर्वचन, या अर्थ की दृष्टि से शब्द व्युत्पत्ति"
योगः
- -
शब्द के निर्वचनमूलक अर्थ
योगः
- -
"गंभीर भावचिन्तन, मन का संकेन्द्रीकरण, परमात्मचिन्तन, जिसे (योगदर्शन) में ‘चित्तवृत्तिनिरोध’ कहते हैं"
योगः
- -
"पतंजलि द्वारा स्थापित दर्शन पद्धति जो सांख्य दर्शन का ही दूसरा भाग समझा जाता है, परन्तु व्यवहारतः यह एक पृथक् दर्शन है"
योगः
- -
"जोड़, संकलन"
योगः
- -
"संयुक्ति, दो ग्रहों का स्पष्ट योग"
योगः
- -
तारापुंज
योगः
- -
विशेष प्रकार का ज्योतिषीय समय-विभाग
योगः
- -
किसी नक्षत्र पुंज का मुख्य तारा
योगः
- -
"भक्ति, परमात्मा की पवित्र खोज"
योगः
- -
"भेदिया, गुप्तचर"
योगः
- -
"द्रोही, विश्वासघाती"
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
आक्रमण
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
"सतत संसक्ति, लगातार मिलाना"
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
"समता, साम्य"
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
दुःख के ‘जों’ से छुटकारा
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
"मिलाना, जोड़ना"
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
संपर्क
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
उपयोग
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
परिणाम
योगः
- "युज्+घञ्, कुत्वम्"
जूआ
Wordnet
Sanskrit योगः
ज्योतिःशास्त्रानुसारेण रविचन्द्रयोः स्थितिः तद्विशिष्टः कालः।
"सप्तविंशतिः योगाः सन्ति।"
मेलनम्, समायोगः, योगः
समानानां पदार्थानाम् संयोजनस्य क्रिया।
"मेलनस्य अनन्तरम् एतेषां परीक्षणं करोतु।"
योगशास्त्रम्, योगदर्शनम्, योगः, योगानुशासनम्
चित्तवृत्तिनिरोधार्थं प्रतिपादितं शास्त्रम्।
"योगशास्त्रस्य प्रणेता पतञ्जलिः अस्ति।"
योगः
चित्तवृत्तिनिग्रहार्थे क्रियमाणानि योगोक्तकर्माणि।
"सः प्रतिदिनं योगं करोति।"
एकता, एकत्वम्, ऐक्यम्, संयोगः, योगः, सन्धिः, सङ्गः, सम्भूति
एकस्य भावः।
"देशस्य एकतायाः तथा च अखण्डतायाः रक्षणं अस्माकं परमं कर्तव्यम्।"
अवसरः, योगः, वेला, प्रसङ्गः, सुवेला, योग्यकालः
योग्यकालः क्रिया-स्थिति-योग्यता-सम्पादक-रूपः कालिकोऽवकाशः।
"अस्य कार्यार्थे अवसरः प्राप्तः। / अवसरे एव मार्गः लङ्घनीयः नो चेत् दुर्घटनायाः शक्यता अस्ति।"
प्रयोगः, उपयोगः, प्रयोजनम्, प्रयुक्तिः, व्यापारः, व्यवहारः, सेवनम्, उपभोगः, भोगः, योगः
वस्तुनः उपयोजनक्रिया।
"यद् उपदिष्टं तस्य प्रयोगः करणीयः। "
यौगिकपदार्थः, सङ्करः, योगः, मिश्रणम्
एकाधिकानां भिन्नपदार्थानां भिन्नतत्त्वानां वा एकत्रीकरणात् प्राप्तः पदार्थः।
"यौगिकपदार्थानां अध्ययनं रसायनशास्त्रे भवति।"
संयोगः, योगः
मेलनस्य भावः।
"नाटकस्य अन्तिमे भागे नायकस्य नायिकया सह संयोगः अभवत्।"
योगः
कालविशेषः ।
"योगस्य सप्तविंशतिः विभागाः सन्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritयोगः, (युज ममाधौ + भावादौ यथायथं घञ् ।)सन्नहनः । उपायः । ध्यानम् । सङ्गतिः ।युक्तिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२ ॥
(प्रेम ।यथा, देवीभागवते । ३ । १५ । १३ ।“स्वीयान् गुणान् प्रविततान् प्रवदंस्तदासौतां प्रेमदामनुचकार च योगयुक्तः ॥
”“योगयुक्तः प्रेमयुक्तः ।” इति तट्टीकायां नील-कण्ठः ॥
छलम् । इति मनुः । ८ । ११५ ॥
अस्य प्रमाणं योगदानशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
) अपू-र्व्वार्थसम्प्राप्तिः । वपुःस्थैर्य्यम् । प्रयोगः । विष्क-म्भादिः । भेषजम् । विश्रब्धघातकः । द्रव्यम् ।कार्म्मणम् । इति मेदिनी ॥
नैयायिकः । धनम् ।इति हेमचन्द्रः ॥
चारः । सूत्रम् । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
* ॥
(येन वाक्यं युज्यंते सयोगः । यथा, --“तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्ब-हिंस्राभयावृक्षकपिप्पलीभिः ।सिद्धं बलाभ्याञ्च सदेवदारुहिताय नित्यं गलगण्डरोगी ॥
सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धंप्रयुक्तमेवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणंयोगः ।” इत्युत्तरतन्त्रे पञ्चषष्टितमेऽध्यायेसुश्रुतेनोक्तम् ॥
) अथ सप्तविंशतियोगानांनामानि । यथा, --“विष्कम्भः प्रीतिरायुष्मान् सौभाग्यः शोभन-स्तथा ।अतिगण्डः सुकर्म्मा च धृतिः शूलस्तथैव च ॥
गण्डो वृद्धिर्ध्रुवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा ।वज्रश्चासृक् व्यतीपातो वरीयान् परिघः शिवः ।सिध्यः साध्यः शुभः शुक्रो ब्रह्मेन्द्रो वैधृतिस्तथा ॥
”तेषां वर्ज्जनीयभागा यथा, --“परिघस्य त्यजेदर्द्धं शुभकर्म्म ततः परम् ।त्यजादौ पञ्च विष्कम्भे सप्त शूले च नाडिकाः ॥
गण्डव्याघातयोः षट् च नव हर्षणवजयोः ।वैधृतिव्यतिपातौ च समस्तौ परिवर्जयेत् ॥
शेषा यथार्थनामानो योगाः कार्य्येषु शोभनाः ॥
”अथ विष्कम्भादियोगानयनक्रमः ।“रवीन्दुयोगलिप्ताभ्यो योगा भभोगभाजिताः ।गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाड्यो भुक्त्यन्तरोद्धृताः ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥
विष्कम्भादिसप्तविंशतिसङ्ख्यककालविशेषः । तत्-साधनमाह ।“ग्रहकलाः सरबीन्दुकलाहृताःखखगजैश्च भयोगमिती क्रमात् ।अथ हृता स्वगतैष्यविलिप्तिकानिजजवेन गतागत नाडिकाः ॥
”इति भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणौगणिता-ध्यायः ॥
* ॥
यस्य ग्रहस्य नक्षत्रं ज्ञातु-मिष्यते तस्य कलाः कार्य्याः । तथा चन्द्रार्क्कयो-र्योगस्य कलाः कार्य्याः । उभयत्र शताष्टकेनहृते प्रथमस्थाने गतभानि । द्बितीयस्थाने गत-योगाः । अथ यान्यवशिष्टानि गतानि स्वस्व-हारच्युतानि गम्यानि स्युः तेषां गतानां सम्ब-न्धिन्यो विकलाः स्वस्वगतिभिर्भाज्याः । यकृभ्यतेता गतनाडिका भवन्ति । यद्येष्याणां विकलाभक्तास्तदैष्या घटिका भवन्ति । इति मिता-क्षरानाम्नी तत्कृतटीका ॥
आनन्दयोगोयथा । भीमपराक्रमे ।“अश्विनी सह सूर्य्येण सोमे मृगशिरस्तथा ।अश्लेषा भौमवारेण बुधे हस्तः प्रकीर्त्तितः ॥
अनुराधा गुरोर्वारे विश्वदेवस्तु भार्गवे ।वारुणं शनिसंयुक्तमानन्दोऽयं प्रकीर्त्तितः ॥
”योगवरा यथा । दीपिकायाम् ।“भूमिपुत्त्रार्कयोरह्नि नन्दा मरु-द्बारुणार्द्रान्त्यचित्राहिमूलाग्निभिः ।भार्गवैणाङ्कयोरह्नि भद्राभवेत् फल्गुयुग्मोडुसंयुता ॥
सोमपुत्त्रस्य वारे जया स्यान्मृगो-पेन्द्रगुर्व्विन्द्रयाम्याभिजिद्बाजिभिः ।गीष्पतेरह्नि रिक्ता च युक्ता यदाविश्वशक्राग्नियुक्पित्रादित्यम्बुभिः ॥
सूर्य्यसुतस्य दिने यदि पूर्व्वाब्रह्मदिनाधिपतिद्रविणैः स्यात् ।योगवरास्त्रिभिरेव समेताःसर्व्वसमीहितसिद्धिनियुक्ताः ॥
”अयमेव त्र्यमृतयोगः ॥
* ॥
अथामृतयोगः ।“ध्रुवगुरुकरमूलापौष्णभान्यर्कवारेहरियुगविधियुग्मे फल्गुनी भाद्रयुग्मे ।दिवसकरतुरङ्गौ सर्व्वरीनाथवारेगुरुयुगनलवातोपान्त्यपौष्णानि कौजेदहनविधिशताख्यामैत्रभं सौम्यवारेमरुददितिभपुष्यामैत्रभं जीववारे ।भगयुगजयुगश्वो विष्णुमैत्रे सिताहेश्वसनकमलयोनी सौरिवारेऽमृतानि ॥
यदि विष्टिव्यतीपातौ दिनं वाप्यशुभं भवेत् ।हन्यतेऽमृतयोगेन भास्करेण तमो यथा ॥
सर्व्वदेशाविशेषेण फलं स्याच्छुभयोगजम् ॥
अमृतं सिद्धियोगश्च यद्येकस्मिन् दिने भवेत् ।तद्दिनन्तु भवेद्दुष्टं मधुसर्पिर्यथा विषम् ॥
” * ॥
अथ सिद्धिदग्धपापयमघण्टयोगाः । यथा, --“नन्दाद्याः सिद्धियोगा भृगुजबुधकुजार्कीज्य-वारैः प्रशस्ताः ।सूर्य्येशाशाग्निषड्दृङ्मुनिमिततिथयोऽर्कादि-वारैः प्रदग्धाः ॥
”राजमार्त्तण्डे ।“मासा रुद्रादिशो रामा षट्पक्षमुनयस्तथा ।दह्यन्ते तिथयः सप्त रव्यादिसप्तभिर्ग्रहैः ॥
”अपि च ।“द्बादश्यर्कषुता भवेदशुभदा सोमेन चैकादशीभौमे चापि युता तथैव दशमी नेष्टा तृतीयाबुधे ।षही नेष्टफलप्रदा सुरगुरौ शुक्रे द्बितीया तथा ।सर्व्वारम्भविनाशविघ्नजननी सूर्य्यात्मजे सप्तमी ॥
पापोऽर्काहे विषाखात्रययममुडुपस्याह्निचित्राचतुष्कंतोयं विश्वाभिजिद्भं त्वथ कुजदिवसे स्वत्रयंविश्वरुद्रौ ।ज्ञाहे मूला विशाखा यमधनतुरगान्त्यानि जैवे-ऽह्नि पित्रंरोहिण्यार्द्रा यमेन्दूशतभमथ भृगोरह्नि पुष्या-त्रयेन्द्रौ ॥
सौराहे हस्तयुग्मार्य्यमयमजलयुक्पौष्णपुष्या-धनानिघण्टोऽखण्डर्क्षयुक्ते स्वगृहपतिदिने सौम्यवारेऽर्य्यमापि ॥
” * ॥
अथोत्पाटादियोगाः ।“रव्यादिदिवसैर्युक्ता विशाखादिचतुश्चतुः ।उत्पाटा मृत्यवः काणा अमृतानि यथा-क्रमम् ॥
”अथ करकचायोगः ।“वाजिचित्रोत्तराषाढा मूलपाशीज्यभान्तकाः ।सूर्य्यादिवारसंयुक्ता योगाः करकचाः स्मृताः ॥
”अथ मृत्युयोगः ।“आदित्यभौमयोर्नन्दा भद्रा शुक्रशशाङ्कयोः ।बुधे जया गुरौ रिक्ता शनौ पूर्णा च मृत्युदा ॥
”अथ यमघण्टादीनां वर्ज्यकालनिर्णयः ।“यमघण्टे त्यजेदष्टौ मृत्यौ द्वादश नाडिकाः ।अन्येषां पापयोगानां भध्याह्नात् परतः शुभम् ॥
”अथ शुभचन्द्रेण करकचादिशान्तिः ।“अयोगेषु च सर्व्वेषु पूर्व्वयामं परित्यजेत् ।अयोगाश्च विनश्यन्ति चन्द्रशुद्धिहता इमे ॥
करकचा मृत्युयोगाश्च दिनं दग्धं तथा परे ।शुभे चन्द्रे प्रणश्यन्ति वृक्षा वज्रहता इव ॥
” * ॥
विरुद्धयोगानां देशविशेषे प्रतिप्रसवो यथा ।श्रीपतिः ।“विरुद्धसंज्ञास्तिथिवारयोगानक्षत्रवारप्रभवाश्च ये वै ।हूनाङ्गवङ्गेषु खशेषु वर्ज्याःशेषेषु देशेषु न ते विरुद्धाः ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
अथ क्रियायोगः । मुनय ऊचुः ।“दुःखाम्बुमग्नाः पुरुषाः प्राप्य ब्रह्म महालयम् ।उत्तरेयुर्भवाम्भोधिं तथा त्वमनुचिन्तय ॥
इत्युक्तः स तदा प्राह क्रियायोगं महात्मनाम् ।नराणामुपकाराय दुःखविच्छित्तिकारकम् ॥
वह्निरुवाच ।आराधयध्वं विश्वेशं जगतां कारणं परम् ।केशवन्तन्निरापेक्षा एवमुक्तं प्रवास्यथ ॥
इष्ट्या पूजानमस्कारैः शुश्रूषाभिरहर्निशम् ।व्रतोपवासैर्विविधैर्ब्राह्मणानाञ्च तर्पणैः ॥
तैस्तैश्चात्महितैः कामैर्ये स्वचेतसि तुष्टिदाः ।भवेयुरपरिच्छेदादाराधयत केशवम् ॥
तन्निष्ठास्तद्गतधियस्तत्कर्म्माणस्तदाश्रयाः ।तद्दृष्टयस्तन्मनसः सर्व्वस्मिन् स इति स्थितः ॥
समस्तान्यथ कर्म्माणि तत्र सर्व्वात्मनात्मनि ।संन्यस्यध्यं स वः कर्त्ता समस्तावरणक्षयः ॥
परः पराणां परमः स एकोनरोत्तमो यस्य पदन्न भिन्नम् ।चराचरं विश्वमिदं समन्ता-दचिन्त्यरूपन्त्वपरिग्रहं यत् ॥
तमाराध्य जगन्नाथं क्रियायोगेन वाडवाः ।अग्नौ मोक्षं परं जग्मुस्तस्मात्तन्मोक्षकारणम् ॥
संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रान्तचेतसाम् ।विष्णुपोतं विना नान्यत् किञ्चिदस्ति परायणम् ॥
उत्तिष्ठंश्चिन्तय हरिं व्रजंश्चिन्तय केशवम् ।भुञ्जंश्चिन्तय गोविन्दं स्वपंश्चिन्तय माधवम् ॥
यूयमेकाग्रचित्ता हि संश्रिता मधुसूदनम् ।जन्ममृत्युजराग्राहं संसारं सन्तरिष्यथ ॥
क्रियायोगपराणीह मुक्तिकार्य्याण्यनेकशः ।समाराध्य जगन्नाथं राजानो मोक्षमाप्नुयुः ॥
”इति वह्निपुराणम् ॥
* ॥
अथ योगसाधनम् । केशिध्वज उवाच ।“योगस्वरूपं खाण्डिक्य ! श्रूयतां गदतो मम ।यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्व्विषयं तथा ॥
विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुने ।चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूयं परेश्वरम् ॥
आत्मभावं नयत्येवं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने ।विकार्य्यञ्चात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥
आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः ।तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते ॥
एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्म्मोपलक्षणः ।यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरभिधीयते ॥
योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जानः सोऽभिधीयते ।विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिवान् ॥
यद्यन्तरायदोषेण दुष्यते चास्य मानसम् ।जन्मान्तरैरभ्यसतो मुक्तिः पूर्व्वस्य जायते ॥
विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि ।प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्म्मा च यो-ऽचिरात् ॥
ब्रह्मचर्य्यमहिंसाञ्च सत्यास्तेयापरिग्रहान् ।सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वं मनो नयन् ॥
म्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियतात्मवान् ।कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः ॥
एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्त्तिताः ।विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमु-क्तिदाः ॥
एकं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः ॥
यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥
प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात् कुरुते तु यत् ।प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥
परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ ।कुरुतः सद्बिधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥
तस्य चालम्बनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम ! ।आलम्बनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥
शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् ।कुर्य्याच्चिन्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥
वश्यता परमा तेन जायतेऽतिचलात्मनाम् ।इन्द्रियाणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥
प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः ।वशीकृतैस्ततः कुर्य्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये ॥
श्रीखाण्डिक्य उवाच ।कथ्यतां मे महाभाग ! चेतसो यः शुभाश्रयः ।यदाधारमशेषं तद्धन्ति दोषफलोद्भवम् ॥
श्रीकेशिध्वज उवाच ।आश्रयश्चेतसो ब्रह्म द्विधा तच्च स्वभावतः ।भूप ! मूर्त्तममूर्त्तञ्च परञ्चापरमेव च ॥
त्रिविधा भावना विप्र विश्वमेतन्निबोध मे ।ब्रह्मख्या कर्म्मसंज्ञा च यथा चैवोभयात्मिका ॥
ब्रह्मभावात्मिका ह्येका कर्म्मभावात्मिका परा ।उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥
सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः ।कर्म्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥
हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्म्मात्मिका द्बिधा ।बोधाधिकारयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥
अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्म्मसु ।विश्वमेतत् परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ! ॥
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् ।वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरम् ।विश्वखरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥
न तद्योगयुजा शक्यं नृप ! चिन्तयितुं यतः ।ततः स्थूल हरे रूपं चिन्त्यं यद्बिश्वगोचरम् ॥
हिरण्यगर्भो भगवान् वासवोऽथ प्रजापतिः ।मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥
गन्धर्व्वयक्षदैत्याद्याः सकला देवयोनयः ।मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः ॥
भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः ।प्रधानादि विशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम् ॥
एकपादं द्बिपादञ्च बहुपादमपादकम् ।मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥
एतत् सर्व्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् ।परं ब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥
विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा ।अविद्या कर्म्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥
यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप ! सर्व्वगा ।संसारतापा खिलानवाप्नोत्यनुसन्ततान् ॥
तया तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ।सर्व्वभूतेषु भूपाल ! तारतम्येन लक्ष्यते ॥
अप्राणवत्सु स्वल्पाल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ।सरीसृपेऽपि तेभ्योऽपि अतिशक्त्या पतत्त्रिषु ॥
पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ।पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः ॥
एभ्योऽपि नागगन्धर्व्वा यक्षाद्या देवता नृप ! ।शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चापि प्रजापतिः ॥
हिणण्यगर्भोऽति ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ।एतान्यशेरूपस्य तस्य रूपाणि पार्थिव ! ॥
यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ।द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य गोगिध्येयं महामते ॥
अमूर्त्तं ब्रह्मणो रूपं यत् सदित्युच्यते बुधैः ।समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः ॥
तद्बिश्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ।समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर ! ॥
देवतिर्य्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ।जगतामुपकाराय न सा कर्म्म निमित्तजा ।चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यव्याहतात्मिका ॥
तद्रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजो नृप ! ।चिन्त्यमात्मविशुद्ध्यर्थं सर्व्वकिल्विषनाशनम् ॥
यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः ।तथा चित्ते स्थितो विष्णुर्योगिनां सर्व्वकिल्विषम् ।तस्मात् समस्तशक्तीनामाधारे तत्र चेतसः ।कुर्व्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा ॥
शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्व्वगस्य तथात्मनः ।त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥
अन्ये च पुरुषव्याघ्र ! चेतसो ये व्यपाश्रयाः ।अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्म्मयोनयः ॥
मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्व्वापाश्रयनिस्पृहम् ।एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्य्यते ॥
तच्च मूर्त्तं हरे रूपं यादृक्चिन्त्यं नराधिप ! ।तच्छ्रूयतामनाधारा धारणा नोपपद्यते ॥
प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् ॥
समकर्णान्तविन्यस्तचारुकर्णविभूषणम् ।कम्बुग्रीवं मुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥
बलीत्रिभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण वै ।प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥
समस्थितोरुजङ्घञ्च सुस्थिराङ्ध्रिकराम्बुजम् ।चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्म्मलवाससम् ॥
किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् ।शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम् ॥
चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् ॥
तावद्यावद्दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥
व्रजतस्तिष्ठतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्म्म कुर्व्वतः ।नापयाति तदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तां तदा ॥
ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः ।चिन्तयेद्भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥
सा यदा धारणा तद्बदवस्थानवती ततः ।किरीटकेयूरमुखैर्भुषणै रहितं स्मरेत् ॥
तदेकावयवं देवं चेतसापि पुनर्ब्बुधः ।कुर्य्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥
तद्रूपप्रत्ययैवैकसन्ततिश्चान्यनिस्पृहा ।तद्ध्यानं प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥
तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् ।मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥
विज्ञानं प्रापकं प्राप्य परे ब्रह्मणि पार्थिव ! ।प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥
क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तेन तस्य तत् ।निष्पाद्य मुक्तिकार्य्यं वै कृतकृत्यं निवर्त्तते ॥
तद्भावभावमापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना ।भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥
विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ।आत्मनो ब्रह्मणी भेदमसन्तं कः करिष्यति ॥
इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य ! परिपृच्छते ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ७ अध्यायः ॥
* ॥
ब्रह्मकृतयोगो यथा ।“सुखं योगासनं कृत्वा बभूव संपुटाञ्जलिः ।पुलकाङ्कितसर्व्वाङ्गः सास्रु नेत्रोऽतिदीनवत् ॥
इडां सुषुम्नां मेध्याञ्च पिङ्गलां नलिनीं धुराम् ।नाडीषट्कञ्च योगेन निरुध्य च प्रयत्नतः ॥
मूलाधारं स्वाधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम् ।विशुद्धं परमाज्ञाख्यं षट्चक्रञ्च निरुध्य च ॥
लङ्घनं कारयित्वा च तं षट्चक्रं क्रमाद्विधिः ।ब्रह्मरन्ध्रं समानीय वायुवद्धं चकार ह ॥
निरुध्य वायुं मेध्यान्तामानीय हृदयाम्बुजम् ।तं वायुं भ्रामयित्वा च योजयामास मेध्यया ॥
एवं कृत्वा तु निष्पन्दो यो दत्तो हरिणा पुरा)जजाप परमं मन्त्रं तं तस्यैकादशाक्षरम् ॥
मुहूर्त्तञ्च जपं कृत्वा ध्यायं ध्यायं पदाम्बुजम् ।ददर्श हृदयाम्भोजे सर्व्वं तेजोमयं मुने ॥
तत्तेजसोऽन्तरे रूपमती पमुमनोहरम् ।द्विभुजं मुरलीहस्तं भूषितं पीतवाससा ॥
श्रुतिमूलस्थलन्यस्तज्वलन्मकरकुण्डलम् ।ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम् ॥
नवीनजलदाकारश्यामसुन्दरविग्रहम् ।स्थितं जन्तुषु सर्व्वेषु निर्लिप्तं साक्षिरूपिणम् ॥
स्वात्मारामं पूर्णकामं जगद्व्यापि जगत्परम् ।सर्व्वस्वरूपं सर्व्वेषां बीजरूपं सनातनम् ॥
सर्व्वाधारं सर्व्ववरं सर्व्वशक्तिसमन्वितम् ।सर्व्वाराध्यं सर्व्वगुरुं सर्व्वमङ्गलकारणम् ॥
सर्व्वमन्त्रस्वरूपञ्च सर्व्वसम्पत्करं वरम् ।यद्दृष्टं ब्रह्मरन्ध्रे च हृदि तद्बहिरेव च ।दृष्ट्वा च परमाश्चर्य्यं तुष्टाव परमेश्वरम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णखण्डे २० अध्यायः ॥
* ॥
अथ ध्यानयोगः । हरिरुवाच ।“अथ योगं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिकरं परम् ।ध्यायिभिः प्रोच्यते ध्येयो ध्यानेन हरिरीश्वरः ॥
तत् शृणुष्व महेशान ! सर्व्वपापविनाशनम् ।विष्णुः सर्व्वेश्वरोऽनन्तो यद्भूमिपरिवर्ज्जितः ॥
वासुदेवो जगन्नाथो ब्रह्मात्मा अहमेव तु ।देहिदेहस्थितो नित्यः सर्व्वदेहविवर्ज्जितः ॥
देहधर्म्मविहीनश्च क्षराक्षरविवर्ज्जितः ।षड्विधेषु स्थितो द्रष्टा श्रोता घ्राता ह्यतीन्द्रियः ॥
तद्धर्म्मरहितः स्रष्टा नामगोत्रविवर्ज्जितः ।मन्ता मनःस्थितो देवो मनसा परिवर्ज्जितः ॥
मनोधर्म्मविहीनश्च विज्ञानाव्यय एव च ।बोद्बा बुद्धिस्थितः साक्षी सर्व्वबोधविवर्ज्जितः ॥
बुद्धिधर्म्मविहीनश्च सर्व्वः सर्व्वगतोऽमलः ।सर्व्वप्राणविनिर्मुक्तः प्राणधर्म्मविवज्जितः ॥
प्राणिप्राणो महाशान्तो भयेन परिवर्ज्जितः ।अहङ्कारादिहीनश्च तद्धर्म्मपरिवर्ज्जितः ॥
तत्साक्षी तन्नियन्ता च परमानन्दरूपकः ।जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिस्थस्तत्साक्षी तद्विवर्ज्जितः ॥
तुरीयः परमो धाता दृग्रूपो गुणवर्ज्जितः ।मुक्तो बुद्धो जनव्यापी सत्य आत्मास्म्यहं शिवः ॥
एवं ये मानवा विज्ञा ध्यायन्तीशपरं पदम् ।प्राप्नुयुस्ते च तद्रूपं नात्र कार्य्या विचारणा ॥
इति ध्यानं मया ख्यातं तव शङ्कर ! सुव्रत ! ।पठेद्य एतत् सततं विष्णुलोकं स गच्छति ॥
”इति गारुडे १४ अध्यायः ॥
अथाष्टाङ्गयोगः ।“मुक्तिरष्टाङ्गविज्ञानात् संक्षेपात्तद्वदे शृणु ।वमाः पञ्च त्वहिंसाद्या अहिंसा प्राण्यहिंस-नम् ॥
सत्यं भूतहितं वाक्यमस्तेयं स्वाग्रहं परम् ।अमैथुनं ब्रह्मचर्य्यं सर्व्वत्यागोऽपरिग्रहः ॥
नियमाः पञ्च सत्याद्या वाह्यमाभ्यन्तरं द्विधा ।शौचं तुष्टिश्च सन्तोषस्तपश्चेन्द्रियनिग्रहः ॥
स्वाध्यायः स्यान्मत्रजापः प्रणिधानं हरेर्यजिः ।आसनं पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः ॥
मन्त्रध्यानयुतो गर्भो विपरीतो ह्यगर्भकः ।अगर्भात्तु सगर्भस्थः प्राणायामस्ततोऽधिकः ॥
एवं द्बिधा त्रिधाप्युक्तः पूरणात् पूरकः स च ।कुम्भको निश्चलत्वात् स रेचकाद्रेचकस्त्रिधा ॥
लघुर्द्वादशमात्रः स्याच्चतुर्विंशतिकः परः ।षट्त्रिंशन्मात्रिकः श्रेष्ठः प्रत्याहारश्च रोधनम् ।ब्रह्मात्मचिन्ता ध्यानं स्याद्धारणा मनसो धृतिः ।अहं ब्रह्मेत्यवस्थानं समाधिर्ब्रह्मणः स्थितिःअहमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकम् ।विज्ञानमानन्दो ब्रह्म सत्तत्त्वमसि केवलम् ॥
अहं ब्रह्मास्म्यहं ब्रह्म अशरीरमनिन्द्रियम् ।अहं मनो बुद्धिमरुदहङ्कारादिवर्ज्जितम् ॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिमुक्तं ज्योतिस्तदीयकम् ।नित्यं शुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यमानन्दमद्वयम् ॥
योऽसावादित्यपुरुषः सोऽसावहमखण्ड ओँ ।इति ध्यायन् विमुच्येत ब्राह्मणो भवबन्धनात् ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“एतत्ते कथितं ज्ञानं योगञ्चेमं निंबोध मे ।यं प्राप्य ब्रह्मणो योगी शाश्वतानन्यतां व्रजेत् ॥
प्रागात्मैवात्मना जेयो योगिनां स हि दुर्ज्जयः ।कुर्व्वीत तज्जये यत्नं तस्योपायं शृणुष्व मे ॥
प्राणायामैर्दहेद्द्वोषान् धारणाभिश्च किल्विषम् ।प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥
यथा पर्व्वतधातूनां ध्मातानां दह्यते मलम् ।तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥
प्रथमं साधनं कुर्य्यात् प्राणायामस्य योगवित् ।प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायाम उदाहृतः ॥
लघुमध्योत्तरीयाख्यः प्राणायामस्त्रिधोदितः ।तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि तदलर्क ! शृणुष्व मे ॥
लघुर्द्वादशमात्रस्तु द्बिगुणः स तु मध्यमः ।त्रिगुणाभिश्च मात्राभिरुत्तरीय उदाहृतः ॥
निमेषोन्मेषणे मात्रा तालो लघ्वक्षरो मतः ।प्राणायामस्य संख्यार्थं स्मृतो द्बादशमात्रकः ॥
प्रथमेन जयेत् स्वेदं मध्यमेन तु वेपथुम् ।विषादं हि तृतीयेन जयेद्दोषानुक्रमात् ॥
मृदुत्वं सेव्यमानास्तु सिंहशार्द्दूलकुञ्जराः ।यथा यान्ति तथा प्राणो वश्यो भवति योगिनः ॥
वश्यं मत्तं यथेच्छातो नागं नयति हस्तिपः ।तथैव योगी च्छन्देन प्राणं नयति साधितम् ॥
यथा हि साधितः सिंहो मृगान् हन्ति नमानुषान् ।तद्वन्निषिद्धः पवनः किल्विषं न नृणां तनुम् ॥
तस्माद्युक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् ।श्रूयतां मुक्तिफलदं तस्यावस्थाचतुष्टयम् ॥
ध्वस्तिः प्राप्तिस्तथा संवित् प्रसादश्च महीपते ।स्वरूपं शृणु वै तेषां कथ्यमानमनुक्रमात् ॥
कर्म्मणामिष्टदुष्टानां जायते फलसंक्षयः ।चेतसो विकषायत्वं यत्र सा ध्वस्तिरुच्यते ॥
ऐहिकामुष्मिकान् कामान् लोभमोहात्मकांश्चयान् ।निरुध्यास्ते सदा योगी प्राप्तिः सा सार्व्व-कालिकी ॥
अतीतानागतानर्थान् विप्रकृष्टतिरोहितान् ।विजानातीन्दुसूर्य्यर्क्षग्रहाणां ज्ञानसम्पदा ॥
तुल्यप्रभावस्तु यदा योगी प्राप्नोति संविदम् ।तदा संविदिति ख्याता प्राणायामस्य सास्थितिः ॥
यान्ति प्रसादं येनास्य मनः पञ्च च वायवः ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स प्रसाद इति स्मृतः ।शृणुष्व च महीपाल ! प्राणायामस्य लक्षणम् ।युञ्जतश्च यथायोगं यादृग्विहितमासनम् ॥
पद्ममर्द्धासनं वापि तथा स्वस्तिकमासनम् ।आस्थाय योगी युञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदि ॥
समः समासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ।संवृतास्यस्तथा चोरू सम्यग्विष्टभ्य वाग्यतः ॥
पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणावस्पृशन् प्रयतः स्थितः ।किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्द्दन्तान्न संस्पृशेत् ।संपश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥
रजसा तमसो वृत्तिं सत्वेन रजसस्तथा ।संस्थाप्य निर्म्मले सत्वे स्थितो युञ्जीत योगवित् ॥
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीन् मन एव च ।निगृह्य समवायेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् ॥
यस्तु प्रत्याहरेत् कामान् कूर्म्मोऽङ्गानीव सर्व्वशः ।स त्वात्मरतिरेकस्थः पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥
सवाह्याभ्यन्तरं शौचं निष्पाद्याकण्ठनाभितः ।पूरयित्वा बुधो देहं प्रत्याहारमुपक्रमेत् ॥
प्राणायामा दश द्वौ च धारणा साभिधीयते ।द्विधारणा स्मृतो योगो योगिमिस्तत्त्वदृष्टिभिः ॥
तथा वै योगयुक्तस्य योगिनो नियतात्मनः ।सर्व्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्वस्थश्चैवोपजायते ॥
वीक्षते च परं ब्रह्म प्राकृतांश्च गुणान् पृथक् ।व्योमादिपरमाणूंश्च तथात्मानमकल्मषम् ॥
इत्थं योगी जिताहारः प्राणायामपरायणः ।जितां जितां शनैर्भूमिमारोहेत यथा गृहम् ॥
दोषान् व्याधिं तथा मोहमाक्रान्ता भूरनि-र्जिता ।विवर्द्धयति नारोहेत्तस्माद्भूमिमनिर्ज्जिताम् ॥
प्राणानामुपसंरोधात् प्राणायाम इति स्मृतः ।धारणेत्युच्यते चेयं धार्य्यते यन्मनोऽनया ॥
शब्दादिभ्यः प्रवृत्तानि यदक्षाणि जितात्मभिः ।प्रत्याह्रियन्ते योगेन प्रत्याहारस्ततः स्मृतः ॥
उपायश्चात्र कथितो योगिभिः परमर्षिभिः ।येन व्याध्यादयो दोषा न जायन्ते हि योगिनः ॥
यथा तोयार्थिनस्तोयं यन्त्रनालादिभिः शनैः ।आपिबेयुस्तथा वायुं पिबेद्योगी जितश्रमः ॥
प्राग्नाभ्यां हृदये वाथ तृतीये च तथोरसि ।कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रभ्रूमध्यमूर्द्धसु ॥
किञ्चित्तस्मात् परस्मिंश्च धारणा परमा स्मृता ।दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षरसाम्यताम् ॥
नाध्मातः क्षुधितः श्रान्तो न च व्याकुललोचनः ।युञ्जीत योगं राजेन्द्र ! योगी सिद्ध्यर्थमात्मनः ॥
नातिशीते न चैवोष्णे द्बन्द्बे नाम्ब्वनिलात्मके ।कालेष्वेतेषु युञ्जीत न योगं ध्यानतत्परः ॥
सशब्देऽग्निजलाभ्यासे जीर्णे गोष्ठे चतुष्पथे ।शुष्कपर्णचये नद्यां श्मशाने ससरीसृपे ॥
सभये कूपतीरे वा चैत्यबल्मीकसञ्चये ।देशेष्वेतेषु तत्त्वज्ञो योगाभ्यासं विवर्ज्जयेत् ॥
सत्त्वस्यानुपपत्तौ च देशकालविवर्ज्जिते ।नासतो दर्शनं योगे तस्मात्तं परिवर्ज्जयेत् ॥
दोषानेताननादृत्य मूढत्वाद्यो युनक्ति वै ।विघ्नाय तस्य ये दोषा जायन्ते तान्निबोध मे ॥
वाधिर्य्यं जडतालोपः स्मृतेर्मू कत्वमन्धता ।ज्वरश्च जायते सद्यस्तद्बदज्ञानयोगिनः ॥
प्रमादाद्योगिनो दोषा यथैते स्युश्चिकित्सितम् ।तेषां नाशाय कर्त्तव्यं योगिनां तं निबोध मे ॥
स्निग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वा तत्रैव धारयेत् ।वातगुल्मप्रशान्त्यर्थं गुदावर्त्ते ततो दधि ॥
यवागूर्व्वापि पवने वायुग्रन्थीन् परिक्षिपेत् ।तद्वत् कम्पे महाशैलं स्थिरं मनसि धारयेत् ॥
विघाते वचसो वापि वाधिर्य्ये श्रवणेन्द्रिये ।तथैवाम्लफलं ध्यायेत्तृष्णार्त्तो रसनेन्द्रिये ॥
यस्मिन् यस्मिन् रुजा देहे तस्मिंस्तदुपकारि-णीम् ।धारयेद्धारणामुष्णे शीतां शीते विदाहिनीम् ॥
कीलं शिरसि संस्थाप्य काष्ठं काष्ठेन ताड-येत् ।लुप्तस्मृतेः स्मृतिः सद्यो योगिनस्तेन जायते ॥
द्यावापृथिव्यौ वाय्वग्नी व्यापिनावनुधारयेत् ।अमानुषात् सत्त्वजाताद्वाधास्थितिचिकित्-सितम् ॥
अमानुषं सत्त्वमन्तर्योगिनं प्रविशेत् यदि ।वाय्वग्निधारणा चैवं देहसंस्थं विनिर्दहेत् ॥
एवं सर्व्वात्मना कार्य्या रक्षा योगविदा नृप ! ।धर्म्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः ॥
प्रवृत्तिलक्षणा ख्याता योगिनो विस्मयात्तथा ।विज्ञानं विलयं याति तस्माद्गोप्याः प्रवृत्तयः ॥
अलौल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वंगन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पम् ।कान्तिः प्रसादः स्वरसौम्यता चयोगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम् ॥
अनुरागं जनो याति परोक्षे गुणकीर्त्तनम् ।न विभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुत्तमम् ॥
शीतोष्णादिभिरत्युग्रैर्यस्य बाधा न जायते ।न भीतिमेति चान्येभ्यस्तस्य सिद्धिरुपस्थिता ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे योगिचिकित्सानाम ३९अध्यायः ॥
(तथा च ।ईश्वर उवाच ।“मय्येकचित्तता योग इति पूर्व्वं निरूपितम् ।साधनान्यष्टधा तस्य प्रवक्ष्याम्यधुना शृणु ॥
यमाश्च नियमास्तावदासनान्यपि षण्मुख ! ।प्राणायामस्ततः प्रोक्तः प्रायाहारश्च धारणा ॥
ध्यानं तथा समाधिश्च योगाङ्गानि प्रचक्षते ।अहिंसा सत्यमस्तेयं द्रह्मचर्य्यापरिग्रहौ ॥
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमाः शृणु पुत्त्रक ! ।तपः स्वाध्यायसन्तोषः शौचमीश्वरपूजनम् ॥
नियमाः कथिता तत्स ! योगसिद्धिप्रदायिनः ।सर्व्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् ॥
अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ।यथार्थकथनं सत्यमस्तेयमधुना शृणु ॥
चौर्य्येण वा बलेनापि परस्वहरणं च यत् ।स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तस्य वर्ज्जनम् ॥
सर्व्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्य्यमिहोच्यते ।द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया ॥
अपरिग्रह इत्युक्तो योगसिद्धैस्तु साधनम् ।चान्द्रायणादिना यत्तु शरीरस्य च शोषणम् ॥
तत्तपः कथितं पुत्त्र ! साध्यायमधुना शृणु ।प्रणवः शतरुद्रीयं तथाथर्व्वशिरःशिखा ॥
एतेषां यो जपः पुत्त्र ! स्वाध्याय इति कीर्त्तितः ।यदृच्छालाभसन्तुष्टः सन्तोष इति पठ्यते ॥
बाह्ये चाभ्यन्तरे चापि शुद्धिः शौचं विधीयते ।स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनः कायकर्म्मभिः ॥
मयि भक्तिर्दृढा पुत्त्र एतदीश्वरपूजनम् ।यमाश्च नियमाः प्रोक्ताः संक्षेपान्न तु विस्तरात् ॥
यमैश्च नियमैर्य्युक्तो योगी मोक्षाय संस्तुतः ।स्थिरबुद्धिरसंमूढः पूर्व्वमासनमभ्यसेत् ॥
पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौञ्जरम् ।कौर्म्मं वज्रासनं चैव वैयाघ्रं चार्द्धचन्द्रकम् ॥
दण्डं तार्क्ष्यासनं शूलं खड्गं मुद्गरमेव च ।मकरं त्रिपथं काष्ठं स्थाणुर्वा हस्तिकर्णिकम् ।भीमं वीरासनं चापि वाराहं मृगवैणिकम् ॥
क्रौञ्चं चानालिकं चापि सर्व्वतोभद्रमेव च ।इत्येतान्यासनान्यत्र सप्तविंशतिसंख्यया ॥
योगसंसिद्धिहेतोस्तु कथितानि तवानघ ! ॥
एषामेकतरं बद्ध्वा गुरुभक्तिपरायणः ।द्बन्द्वातीतो जयेत्प्राणानभ्यासक्रमयोगतः ॥
अन्तश्चराणां वायूनां बाह्याभ्यररोधनम् ।प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स च कथ्यते ॥
अगर्भश्च सगर्भश्च तयोराद्योऽजयः स्मृतः ।द्बितीयः सजयः प्रोक्तो ध्रुवं व्याहृतिमातृभिः ॥
रेचकः शून्यकश्चैव पूरकः कुम्भकस्तथा ।एवं चतुर्व्विधो भेदः प्राणायामेऽत्र सूरिभिः ॥
असूनां नाडयः प्रोक्ता गमागमलयाश्रयाः ।रेचनाद्रेचकः प्रोक्तः शून्यकस्तु यथास्थितः ॥
पूरकः पूरणाद्बायोस्तन्निरोधाच्च कुम्भकः ।देहिनो दक्षिणे भागे पिङ्गला नाडिकास्मृता ॥
पितृयोनिरिति ख्याता भानुस्तत्राधिदैवतम् ।दक्षिणेतरगा या च इडा सा नाडिका स्मृता ।देवयोनिरिति ख्याता चन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥
एतयोरुभयोर्म्मध्ये सुषुम्ना नाम विश्रुता ॥
पद्मसूत्रनिभा नाडी कार्य्याख्या ब्रह्मदैवतम् ।ततः शून्यं निरालम्बं मध्ये स्वात्मनि योजयेत् ॥
बाह्यस्थाद्रोधनाद्बायोः शून्यकत्वं विनिर्द्दिशेत् ।चन्द्रदैवतया भूयः पिबेदमृतमुत्तमम् ॥
आप्यायनं भवेत्तेन प्लावनं कल्मषस्य तु ।आपूर्य्योदरसंस्थं तु उच्चैर्वायुं निरोधयेत् ॥
कुम्भकः कुम्भवत्स स्याद्रेचको वर्त्तितस्य च ।उत्क्षिप्य प्रयतो वायुमजदैवत्यमानयेत् ॥
अङ्गुष्ठाग्रान्तमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रेण मोचयेत् ।सङ्कोच्य कूचिकाचक्रमूर्द्धं नीत्वा रसात्रयम् ॥
संक्षोभ्य शङ्खिनीं सम्यक्ततो ब्रह्मगुहां नयेत् ।अनेन शोधयेन्मार्गमैश्वरं विमलं मुनिः ॥
क्रमेणाभ्यासयोगेन योगसंसिद्धिभाग्भवेत् ।मुमुक्षूणां सदा वत्स ! योगाङ्गं योगसिद्धये ॥
विहाय वह्निमार्गं तु अङ्गुल्यास्तु शनैः शनैः ।सौम्येनाकर्षयेद्बायुं नाभावाकृष्य धारयेत् ॥
धारयन्नियतप्राणो योगैश्वर्य्यममन्वितः ।जायते वत्सराद्योगी जरामरणवर्ज्जितः ॥
वायुमाकर्षयेद्बाह्यं वामया चोदरं भवेत् ।नाभिनासान्तराध्यायं स्त्रिः प्राणांश्च जयेद्-ध्रुवम् ॥
मनःस्थैर्य्यं भवेद्वत्स ! त्रिषु स्थानेषु धारणात् ।अङ्गुष्ठनाभिनासाग्रे वायुं योगी जितासनः ॥
अपानं कटिदेशे तु पृष्ठतो वै विनिर्द्दिशेत् ।सदा तत्रैव सन्धेय एष वायुजयक्रमः ॥
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकश्च न विद्यते ।निरालम्बे मनः कृत्वा क्षणात्प्राणजितो भवेत् ॥
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः ।निग्रहः प्रोच्यते यस्तु प्रत्याहारः स उच्यते ॥
यद्यत् पश्यति तत्सर्व्वं पश्येदात्मवदात्मनि ।प्रत्याहारः स वै प्रोक्तो योगसाधनमुत्तमम् ॥
कर्म्मेन्द्रियाणां पञ्चाणां पञ्चमाद्येतरे जने ।यदि तत्र स्थिरो लोको मनो याति तदालयम् ॥
उद्वातान् दश पञ्चैव कारयेद्धारणां बुधः ।प्राणवायुं निवार्य्यैव मनः सूर्य्येऽन्तरे क्षिपेत् ॥
देवांश्च सिद्धान् गन्धर्व्वांश्चारणान् खेचरान्गणान् ।षण्मासाभ्यासयोगेन सूक्ष्मज्योतिः प्रपश्यति ॥
दृष्टे न स्याज्जरा मृत्युः सर्व्वज्ञश्च प्रजायते ।स्फोटाख्या नाडिका प्रोक्ता कूर्म्मलोकस्तदा-न्तरे ॥
उच्चार्य्य बिन्दुतत्त्वं तु तस्यान्ते गुणवत् स्मरेत् ।भूतं भव्यं भविष्यञ्च वर्त्तमानञ्च दूरतः ॥
ज्ञानं यत्तद्भवेन्नूनं स्फोटाख्ये ज्ञानमभ्यसेत् ।ललाटे मूर्ध्निहृदये सदाशिवमनुस्मरेत् ॥
शुद्धस्फटिकसङ्काशं जटाजूटेन्दुशेखरम् ।पञ्चवक्त्रं दशभुजं सर्पयज्ञोपवीतिनम् ॥
ध्यात्वैवमात्मनि विभुं ध्यानं तत् सूरयो विदुः ।ततोन्मनस्त्वं भवति न शृणोति न पश्यति ॥
न जिघ्रति न स्पृशति न किञ्चिद्वा समीक्षते ।गुह्योदरादिस्थानेषु वायुं नासां विचिन्तयेत् ॥
ईशोऽहमिति योगीन्द्रः परानन्दैकविग्रहः ।जरामरणनिर्म्मुक्तः शिव एव भवेन्मुनिः ॥
गमनागमनाभ्यां यो हीनो वै विषयोज्झितः ।एकान्त्ररोन्मनीभावः समाधिरभिधीयते ॥
न बृहद्बस्तुनश्चिन्ता न सूक्ष्मस्यापि चिन्तनम् ।न बहिर्नान्तरं पुत्त्र ! ब्रह्मग्रन्थिविभेदनम् ॥
न स्थूलं न कृशं वापि न ह्रस्वं नापि लोपितम् ।न शुक्लं नापि वा पीतं न कृष्णं नापि कर्बुरम् ॥
कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसम्भवम् ।आत्मानं सर्व्वभूतानां परस्तात्तमसं स्थितम् ॥
सर्व्वस्याधारमव्यक्तमानन्दं ज्योतिरव्ययम् ।प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहरं शिवम् ॥
तदन्तः सर्व्वभूतानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् ।ध्यायेदनादिमध्यान्तमानन्दादिगुणालयम् ॥
महान्तं पुरुषं ब्रह्म ब्रह्माणं ब्रह्म चाव्ययम् ।ओङ्कारान्ते तथात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि ॥
आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम् ।कारणं सर्व्वभावानामानन्दैकरसाश्रयम् ॥
पुराणं पुरुषं शम्भुं ध्यायेन्मुच्येत बन्धनात् ।शिवभक्तिं विना यस्तु संसारं तर्त्तुमिच्छति ॥
मूढो यथा श्वलाङ्गूलैः समुद्रं तर्त्तुमिच्छति ।तथा विना शम्भुसेवां संसारतरणं न हि ॥
सर्व्वसौख्यप्रदः शम्भुर्नान्या काचन देवता ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन महादेवं प्रपूजयेत् ॥
यद्वा गुहायां प्रकृतं जगत्संमोहनालये ।विचिन्त्य परमं व्योम सर्व्वभूतैककारणम् ॥
जीवनं सर्व्वमूतानां यत्र लोकः प्रलीयते ।आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यन्ति मुमुक्षवः ॥
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् ।पातुं तिष्ठेन्महेशेन सोऽश्नुते योगमैश्वरम् ॥
नैकलक्षं द्बिलक्षं वा त्रिलक्षं न नवात्मकम् ।सर्व्वोपाधिविनिर्म्मुक्तं समाधिरभिधीयते ॥
बाह्ये चाभ्यन्तरे पुत्र ! यत्र यत्र मनः क्षिपेत् ।तत्र तत्रात्मनो रूपमानन्दमनुभूयते ॥
संस्थाप्य मयि चात्मानं परं ज्योतिषि निर्गुणे ।मुहूर्त्तं तिष्ठतः साक्षात्तस्य चानुभवो भवेत् ॥
सर्व्वज्ञः प्ररिपूर्णश्च जरामरणवर्ज्जितः ।मत्प्रसादाद्भवेद्योगी नान्यथा क्रौञ्चसूदन ! ॥
तस्मात् सर्व्वं परित्यज्य कर्म्मजातं सुदुष्करम् ।मामेकं शरणं गच्छेदज्ञानं नाशयाम्यहम् ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये चसङ्कराः ।मद्भक्तिभावना पूता यान्ति मत्परमं पदम् ॥
जगतः प्रलये प्राप्ते नष्टे च कमलोद्भवे ।मद्भक्ता नैव नश्यन्ति स्वेच्छाविग्रहधारिणः ॥
योगिनां कर्म्मिणां चैव तापसानां यतात्मनाम् ।अहमेव गतिस्तेषां नान्यदस्तीति निश्चयः ॥
”इति ब्रह्मपुराणोपपुराणे श्रीसौरे शिवस्कन्द-संवादे यमनियमप्राणायामादिकथनं १२ अः ॥
अथ योगान्तराया यथा, --“योगान्तरायास्तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः ।नश्यन्तेऽभ्यासतस्तेऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः ॥
”सूत उवाच ।“आलस्यं प्रथमं पश्चाद्बाधिपीडा प्रजायते ।प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः ॥
अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिदुःखञ्च त्रिविधं ततः ।दौर्म्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता ॥
दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्य्योगान्तरायकाः ।आलस्यञ्च प्रवृत्तिश्च गुरुत्वात् कायचित्तयोः ॥
व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्म्मजा दोषजास्तथा ।प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानामभावनम् ॥
इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः ।अनवस्थितचित्तत्वमप्रतिष्ठा हि योगिनः ॥
लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् ।अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च ॥
साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु ।विपर्य्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनमुच्यते ॥
अनात्मन्यात्मविज्ञानमज्ञानात् तस्य सन्निधौ ।दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम् ॥
आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः ।इच्छाविघातात् सङ्क्षोभश्चेतसस्तदुदाहृतम् ॥
दौर्म्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु ।तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्म्मनः स्मृतम् ॥
तदा मनसि सञ्जातं दौर्म्मनस्यमिति स्मृतम् ।हटात् स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः ॥
विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्व्विषयलोलता ।अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगि-नाम् ॥
अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च शंसयः ।प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजा पश्चाद्धि योगिनः ॥
उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते सर्व्वे ते सिद्धिसूचकाः ।प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर्द्बितीया श्रवणा स्मृता ॥
वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास्तुरीया चेह दर्शना ।आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता ।स्वल्पषट्सिद्धिसन्त्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयोमुनेः ।प्रतिभा प्रतिभावृत्तिः प्रतिर्भाव इति स्थितिः ॥
बुद्धिर्व्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते ।सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते ॥
सर्व्वत्र सर्व्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु ।श्रवणात् सर्व्वशब्दानामप्रयत्नेन योगिनः ॥
ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि ।स्पर्शस्याधिगमो यस्तु वेदना तूपपादिता ॥
दर्शना दिव्यरूपाणां दर्शनञ्चाप्रयत्नतः ।संविद्दिव्यरसे तस्मिन्नास्वादो ह्यप्रयत्नतः ॥
वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा ।विन्दन्ते योगिनस्तस्मादाब्रह्मभुवनं द्बिजाः ॥
जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् ।औपसर्गिकमेतेषु गुणेषु गुणितं द्बिजाः ॥
सन्त्याज्यं सर्व्वथा सर्व्वमौपसर्गिकमात्मनः ।पैशाचे पार्थिवञ्चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः ॥
याक्षे तु तैजसं प्रोक्रं गान्धर्व्वे श्वसनात्मकम् ।ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्व्वं सौम्ये चैव तु मानसम् ॥
प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् ।आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा शोडशरूपकम् ॥
चतुर्व्वशत् तृतीये तु द्बात्रिंशश्च चतुर्थके ।चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम् ॥
गन्धो रसस्तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च ।प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः ॥
तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत् तथैव च ।चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्बिजसत्तमाः ॥
औपसर्गिकमाब्रह्म भुवनेषु परियजेत् ।लोकेष्वालोक्ययोगेन योगवितं परमं सुखम् ॥
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्द्धक्यं यौवनं तथा ।नानाजातिस्वरूपञ्च चतुर्भिर्द्देहधारणम् ॥
पाथिवांशं विना नित्य सुरभिर्गन्धसंयुतः ।एतदष्टगुणं प्रोक्तमैश्वर्य्यं पार्थिवं महत् ॥
जले निवसनं यद्वद्भूम्यामिव विनिर्गमः ।इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः ॥
यत्रेच्छति जगत्यस्मिन् तत्रास्य जलदर्शनम् ।यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः ॥
तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् ।भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम् ॥
अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् ।एतत् षोडशक प्रोक्तमाप्यमैश्वर्य्यमुत्तमम् ॥
देहादग्निविनिर्म्माणं तत्तापभयवर्ज्जितम् ।लोकं दग्धमपीहान्यददग्धं स्वविधानतः ॥
जलमध्ये हुतवहञ्चाधाय परिरक्षणम् ।अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः ॥
भस्मीभूतविनिर्म्माणं यथापूर्व्वं स्वकामतः ।द्बाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर्विना तैस्त्रिभिरात्मनः ॥
चतुर्व्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः ।मनोगतित्वं भूतानामन्तर्निवसनं तथा ॥
पर्व्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्बहनं पुनः ।लघुत्वञ्च गुरुत्वञ्च पाणिभ्यां वायुधारणम् ॥
अङ्गुल्यग्रनिपातेन भूमेः सर्व्वत्र कम्पनम् ।एकेन देहनिष्पत्तिर्वातैश्वर्य्यं स्मृतं बुधैः ॥
छायाविहीननिष्पत्तिरिन्द्रियाणाञ्च दर्शनम् ।आकाशगमनं नित्यमिन्द्रियार्थैः समन्वितम् ॥
दूरे च शब्दग्रहणं सर्व्वशब्दावगाहनम् ।तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्व्वप्राणिनिदर्शनम् ॥
ऐन्द्रमैश्वर्य्यमित्युक्तमेतैरुक्तः पुरातनः ।यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः ॥
सर्व्वत्राभिभवश्चैव सर्व्वगुह्यनिदर्शनम् ।कामानुरूपनिर्म्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् ॥
संसारदशनञ्चैव मानसं गुणलक्षणम् ।छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्त्तनम् ॥
सर्व्वभूतप्रसादश्च मृत्युकालजयस्तथा ।प्राजाप्रत्यमिदं प्रोक्तमाहङ्कारिकमुत्तमम् ॥
अकारणजगत्सृष्टिस्तथानुग्रह एव च ।प्रलयश्चाधिकारश्च लोकवृत्तप्रवर्त्तनम् ॥
असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्म्माणञ्च पृथक् पृथक् ।संसारस्य च कर्त्तृत्वं ब्राह्ममेतदनुत्तमम् ॥
एतावत् तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ।ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते ॥
विद्यते तत् परं शैवं विष्णुना नावगम्यते ।असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम् ॥
बुत्थाने सिद्धयश्चैता ह्युपसर्गाश्च कीर्त्तिताः ।निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु ॥
नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च ।अश्रद्धया त्यजेत् सर्व्वं विरक्त इति कीर्त्तितः ॥
वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते ।वैराग्येणैव सन्त्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः ॥
औपसर्गिकमाब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् ।निरुध्यैव त्यजेत् सर्व्वं प्रसीदति महेश्वरः ॥
प्रसन्ने विमला मुक्तिर्वैराग्येण परेण वै ।अथवानुग्रहार्थञ्च लीलार्थं वा तदा मुनिः ॥
अनिरुध्य विचेष्टेदयः सोऽप्येवं हि सुखी भवेत् ।क्वचिद्भूमिं परित्यज्य आकाशे क्रीडते श्रिया ॥
उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः ।क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः ॥
क्वचिद्दण्डकबन्धन्तु कुर्य्याद्बन्धं सहस्रशः ।मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानञ्च विन्दति ॥
ब्रह्माद्यं स्थावरान्तञ्च हस्तामलकवद्भवेत् ।बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः ॥
उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः ।अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धञ्च स्थिरं भवेत् ॥
तेजोरूपाणि सर्व्वाणि सर्व्वं पश्यति योगवित् ।देवविम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः ॥
पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ।ग्रहनक्षत्रताराश्च भुवनानि सहस्रशः ॥
पातालतलसंस्थाश्च समाधिस्थः स पश्यति ।आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु ॥
प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु ।तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम् ॥
तस्य प्रसादाद्भर्म्मश्च ऐश्वर्य्यं ज्ञानमेव च ।वैराग्यमपवर्गश्च नात्र कार्य्या विचारणा ॥
न शक्यो विस्तराद्बक्तुं वर्षाणामयुतैरपि ।योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यञ्च मुनीश्वराः ! ॥
”इति लिङ्गपुराणे ९ अध्यायः ॥
)अथ त्रिविधयोगः ।श्रीभगवानुवाच ।“योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्मया ।ज्ञानं कर्म्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्र-चित् ॥
निर्व्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्म्मसु ।तेष्वनिर्व्विण्णचित्तानां कर्म्मयोगश्च कामिनाम् ॥
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ।न निर्व्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥
तावत् कर्म्माणि कुर्व्वीत न निर्व्विद्येत यावता ।मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥
स्वधर्म्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशीः काम उद्धव ! ।न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥
अस्मिँल्लोके वर्त्तमानः स्वधर्म्मस्थोऽनघः शुचिः ।ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिञ्च यदृच्छया ॥
”इति श्रीभागवते । ११ । २० । ६ -- ११ ॥
* ॥
सांख्ययोगः २ कर्म्मयोगः ३ ज्ञानकर्म्मन्यास-योगः ४ सन्न्यासयोगः ५ ज्ञानयोगः ६ विज्ञान-योगः ७ ब्रह्मयोगः ८ राजगुह्ययोगः ९ विभूति-योगः १० भक्तियोगः ११ प्रकृतिपुरुषविवेक-योगः १२ गुणत्रययोगः १३ पुरुषोत्तमयोगः १४आचारविवेकयोगः १५ मोक्षयोगः १६ एतेयोगा एतेष्वध्यायेषु भगवद्गीतायां द्रष्टव्याः ॥
* ॥
(कलौ योगसिद्धिर्नास्ति । यदुक्तं काशीखण्डे ।३२ अध्याये ।“न सिध्यति कलौ योगो न सिध्यति कलौतपः ॥
तथा च तत्रैव ४२ अध्याये ।“चञ्चलेन्द्रियवृत्तिः स्यात् कलिकल्मषजृम्भणात् ।अल्पायुः स्यात्तथा नॄणां क्वेह योगमहोदयः ॥
”)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.