| YouTube Channel

यूषं (yUSaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यूषं,
पुं,
क्ली,
 (यूष् + कः ।) मुद्गादिक्वाथरसः ।इत्यमरः । ३ । ५ । ३५ ॥
यूषोऽन्तःस्थादिः ।चवर्गादिश्चेति मुकुटः । इति भरतः ॥
* ॥
अथ मुद्गयूषगुणाः ।“मुद्गयषोऽग्निदो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि ।पथ्यो बलाशपित्तघ्नो ज्वरहा च कृताकृतः ॥
अस्नेहलवणं सर्व्वमकृतं कटुकैर्विना ।विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संस्कृतं कृतम् ॥
स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ।रुचिकृल्लघुपाकश्च दोषाणामविरोधकृत् ॥
” * ॥
मसूरयूषगुणाः ।“मसूरयूषः संग्राही वृंही स्वादुः प्रमेहजित् ।पित्तश्लेष्मज्वरहरस्तथातीसारनाशनः ॥
” * ॥
कुलत्थयूषगुणाः ।“कुलत्थयूषोऽनिलहा शर्कराश्मरिनाशनः ।तूणीप्रतूणीकासार्शोगुल्ममेदःकफापहः ॥
” * ॥
अम्लेन सह माषयूषगुणाः ।“अम्लमाषो गुरुर्भेदी वातघ्नो दीपनो मतः ॥
”अथ खडयूषः ।“तक्रं कपित्थचाङ्गेरीमरिचाजाजिचित्रकैः ।सुपक्वं खडयूषोऽयमयं काम्बलिकोऽपरः ॥
” * ॥
खडकाम्बलिकयूषगुणाः ।“दध्यम्लो लवणस्नेहतिलमाषविपाचितः ॥
खडकाम्बलिकौ यूषौ ग्राहिवातकफापहौ ॥
”रति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च । अथ यूषस्य विधिर्गुणाश्च ।“अष्टादशगुणे नीरे शमीधान्यशृतो रसः ।विरलान्ने घनः किञ्चित् पेषातो यूष उच्यते ।उक्तः स एव निर्यूहो रुचिकृच्च विशेषतः ॥
”यूषस्य प्रकारान्तरमाह ।“कल्कद्रव्यपलं शुण्ठीं पिप्पलीञ्चार्द्धकार्षिकीम् ।बारिप्रस्थेन विपचेत्तद्भवो यूष उच्यते ॥
”अयमर्थः । यूषान्नं पलमितं तत् कल्कीकृतंशुण्ठी पिप्पली च समुदितार्द्धकर्षमिता कल्की-कृता उभयमपि प्रस्थमितेन वारिणा पचेत् ।तद्भवो यूषः ।“यूषो बल्यो लघुः पाके रुच्यः कण्ट्यः कफा-पहः ॥
”अथ मुद्गयूषविधिः । वृन्दटीकायां तन्त्रान्तरे ।“मुद्गानां द्बिपलं तोये शृतमर्द्धाढकोन्मिते ।पादस्थं मर्द्दितं पूतं दाडिमस्य पलेन तत् ॥
युक्तं सैन्धवविश्वाह्वधान्यकैः पादकांशिकैः ।कणाजीरकयोश्चूर्णाच्छाणैकेनावचूर्णितम् ।संस्कृतो मुद्गयूषोऽयं पित्तश्लेष्महरो मतः ॥
” * ॥
अथ मुद्गयूषगुणाः ।“मुद्गानामुत्तमो यूषो दीपनः शीतलो लघुः ।व्रणोर्द्ध्वयत्रुरुग्दाहकफपित्तज्वरास्नहृत् ॥
” * ॥
अथ मुद्गामलकयूषगुणाः ।“मुद्गामलकयूषस्तु भेदी पित्तानिलापहः ।तृड्दाहशमनः शीतो मूर्च्छाश्रममदापहः ॥
”मसूरयूषगुणाः पूर्व्ववत् । इति भावप्रकाशः ॥
(तथा च ।“कुलत्थयूषो मधुरः कषायःकफं सपित्तं विनिहन्ति शीघ्रम् ।मेहाश्मरी पायुजमेदहन्तासन्दीपनो मूत्रविशोधनश्च ॥
आढक्ययूषं मधुरञ्च शीतंविशेषतो वातनिवारणञ्च ।श्लेष्मापहं पित्तहरं नराणांकृमिं निहन्यादपि दारुणञ्च ॥
शीतलं मधुरं मौद्गं यूषं पित्तविकारजित् ।वातदोषहरं प्रोक्तं ज्वराणां शमनं परम् ॥
मासूरो ग्राहको यूषो वृंही स्वादुः प्रमेह-जित् ।पित्तश्लेष्मज्जरघ्नः स्यात्तथातीसारनाशनः ॥
कषायं कटुकञ्चोष्णं वातघ्नं पुंस्त्वदोषकृत् ।रक्तपित्तं निहन्त्याशु चणानां यूषमुच्यते ॥
घनं सवातं कफकृन्माषयूषं स पित्तकृत् ।अम्लं पर्य्युषितं तच्च शस्यते तैलपाचने ॥
अन्यानि चैव शस्तानि कौलत्थान्युषितानि च ।मसूरास्त्रिपुठा बल्याः कलायाद्याश्च वर्ज्जिताः ॥
”इति यूषविधिः ॥
* ॥
इति हारिते प्रथमस्थाने नवमेऽध्याये ॥
“ज्ञेयः पथ्यतमश्चापि मुद्गयूषः कृताकृतः ।स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ॥
”“पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ ।पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ ॥
श्वासकासप्रतिश्याय प्रसेकारोचकज्वरान् ।हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलामयान् ॥
कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ।तूणी प्रतूणी कासार्शोगुल्मोदावर्त्तनाशनः ॥
दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ।प्राणाग्निजननोमूर्च्छामेदोघ्नः पित्तवातजित् ॥
मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ।यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्यायः ॥
)