| YouTube Channel

युग (yuga)

 
शब्दसागरः
English
युग
n.
 (-गं)
1. A pair, a couple, a brace.
2. An age, as the Śatya or
Krita, Tretā, Dwāpara, and Kali.
3. A lustre, or period of five
years.
m.
 (-गः)
1. A yoke.
2. A measure of four cubits.
3. An ex-
pression for the numbers “four and “twelve”.
4. Life, birth.
5. A
drug, commonly Riddhi.
E.
 युज् to join,
aff.
 अच, the final changed.
Capeller Eng
English
युग॑
n.
 (m. ) yoke, team
couple, pair, race or generation of
men, age of the world (4) a
cert.
 measure of length.
Yates
English
युग (गं) 1.
n.
 A pair
an age, as
Satya, Treta, Dwāpar, Kali.
m.
A yoke
4 cubits
a drug.
Spoken Sanskrit
English
युग - yuga -
n.
 - generation
युग - yuga -
n.
 - age of the world
युग - yuga -
n.
 - brace
युग - yuga -
n.
 - team
युग - yuga -
n.
 - long mundane period of years
युग - yuga -
n.
 - eon
युग - yuga -
n.
 - race of men
युग - yuga -
n.
 - symbolical name for the number four
युग - yuga -
n.
 - aeon
युग - yuga -
n.
 - period or astronomical cycle of 5 years
युग - yuga -
n.
 - couple
युग - yuga -
n.
 - symbolical name for the number twelve
युग - yuga -
n.
 - lustrum
युग - yuga -
n.
 - pair
युग - yuga -
n.
 - yoke
खटी-युग - khaTI-yuga -
n.
 - Cretaceous period [ Geol. ]
युग - yuga -
n.
 - eon
Wilson
English
युग(इ)युगि r. 1st cl (युंगति) To except, to abandon.
युग
n.
 (-गं)
1 A pair, a couple, a brace.
2 An age, as the Kṛta, Tretā, Dvāpara, and Kali.
3 A lustre, or period of five years.
m.
 (-गः)
1 A yoke.
2 A measure of four cubits.
3 A drug, commonly Ṛddhi.
E.
 युज to join,
aff.
 अच्, and the final changed.
Apte
English
युगम् [yugam], 1 A yoke (m. also in this sense)
युगव्यायतबाहुः
R.*
 3.34
1.87
Śi.*
 3.68.
A pair, couple, brace
कुचयोर्युगेन तरसा कलिता
Śi.*
 9.72
स्तनयुग
Ś.*
 1.19.
A couple of stanzas forming one sentence
see युग्म.
An age of the world
(the Yugas are four: कृत or सत्य, त्रेता, द्वापर and कलि
the duration of each is said to be respectively 1, 728,
1, 296,
864.
and 432, years of men, the four together comprising 4, 32, years of men which is equal to one Mahāyuga q. v.
it is also supposed that the regularly descending length of the Yugas represents a corresponding physical and moral deterioration in the people who live during each age, Krita being called the 'golden' and Kali or the present age the 'iron' age)
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे
Bg.*
 4.8
युगशतपरिवर्तान् Ś7.34.
(Hence) A long period of years (कालचक्र)
युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद् यथा$$त्थ माम्
Mb.
 * 5.16.99.
A generation, life
आ सप्तमाद् युगात्
Ms.*
 1.64
जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेयः पञ्चमे सप्तमे$पि वा
Y.*
 1.96. (युगे
=
 जन्मनि Mit.).
An expression for the number 'four', rarely for 'twelve',
A period of five years.
A measure of length equal to fourHastas.
A part of a chariot or plough.
N.
 of a particular configuration of the moon.
Comp.
 -अंशकः a year.
अध्यक्षः
N.
 of Prajāpati.
of Śiva.
अन्तः the end of the yoke.
the end of an age, end or destruction of the world
युगान्तकालप्रति- संहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासमासत
Śi.*
 1.23
R.*
 13.6.
meridian, mid-day.
अन्तर a kind of yoke.
a succeeding generation.
another division of the sky
युगान्तरमारूढः सविता
Ś.*
 4. -अवधिः end or destruction of the world
पयस्यभिद्रवति भुवं युगावधौ
Śi.*
 17.4. -आद्या the first day of a Yuga. -कीलकः the pin of a yoke.-क्षयः destruction of the world. -धरः the pole of a carriage. -धुर्
f.
 the pin of a yoke. -पत्रः, -पत्रकः the mountain ebony. -पार्श्वग
a.
 going to the side of the yoke, (said of an ox while being broken in to the yoke). -बाहु
a.
 long-armed
युगपद्युगबाहुभ्यः प्राप्तेभ्यः प्राज्यविक्रमाः
Ku.*
 2.18. -मात्रम् the length of a yoke (= 4 hands). -वरत्रम् a yoke-strap
युगवरत्रे उपदंशिते ईषाचक्रादिसंनिधाने चेद् अक्षमानयेत्युच्यते तदा यानाक्षमधिकृत्य ब्रूते इति गम्यते, न तु विदेवनाक्षमिति ŚB. on MS.* 6.8.35.
Apte 1890
English
युगं 1 A yoke (m. also in this sense)
युगव्यायतब हुः R. 3. 34, 10. 87
Śi. 3. 68.
2 A pair, couple, brace
कुचयोर्युगेन तरसा कलिता Śi. 9. 72
स्तनयुग Ś. 1. 19.
3 A couple of stanzas forming one sentence
see युग्म.
4 An age of the world
(the Yugas are four:
कृ त or सत्य, त्रेता, द्वापर and कलि
the duration of each is said to be respectively 1, 728, 000
1, 296, 000
864, 000
and 432, 000 years of men, the four together comprising 4, 320, 000 years of men which is equal to one Mahāyuga q. v.
it is also supposed that the regularly descending length of the Yugas represents a corresponding physical and moral deterioration in the people who live during each age, Kṛta being called the ‘golden’ and Kali or the present age the ‘iron’ age)
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे Bg. 4. 8
युगशतपरिवर्तान् Ś. 7. 34.
5 (Hence) A long period of years.
6 A generation, life
आसप्तमाद् युगात् Ms. 10. 64
जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेयः पंचमे सप्तमेऽपि वा Y. 1. 96 (युगे = जन्मनि Mit.).
7 An expression for the number ‘four’, rarely for ‘twelve’.
8 A period of five years.
9 A measure of length equal to four Hastas.
10 A part of a chariot or plough.
Comp.
अंशकः a year.
अध्यक्षः {1} N. of Prajāpati. {2} of Śiva.
अंतः {1} the end of the yoke. {2} the end of an age, end or destruction of the world
युगांतकालप्रतिसंहृतात्मनो जगंति यस्यां सविकाशमासत Śi. 1. 23
R. 13. 6. {3} meridian, midday.
अंतर {1} a kind of yoke. {2} a succeeding generation. {3} another division of the sky
युगांतरमारूढः सविता Ś. 4.
अवधिः end or destruction of the world
Śi. 17. 40.
आद्या the first day of a Yuga.
कीलकः the pin of a yoke.
क्षयः destruction of the world.
धरः the pole of a carriage.
पत्रः
पत्रकः the mountain ebony.
पार्श्वग a. going to the side of the yoke, (said of an ox while being broken in to the yoke).
बाहु a. long-armed
Ku. 2. 18.
Monier Williams Cologne
English
युग a युग्म, युग्य
&c.
 See
p.
 854.
युग॑ b
n.
 a yoke, team (exceptionally
m.
 ),
RV.
&c.
&c.
(ifc. f(आ). ) a pair, couple, brace,
GṛŚrS.
MBh.
&c.
(also with मानुष or मनुष्य) a race of men, generation (exceptionally
m.
 ),
RV.
&c.
&c.
a period or astronomical cycle of 5 (rarely 6) years, a lustrum (esp. in the cycle of Jupiter),
MBh.
Var.
Suśr.
an age of the world, long mundane period of years (of which there are four, viz. 1. Kṛta or Satya, 2. Tretā, 3. Dvāpara, 4. Kali, of which the first three have already elapsed, while the Kali, which began at midnight between the 17th and 18th of Feb. 3102 B.C. [o.s.], is that in which we live
the duration of each is said to be respectively 1, 728, 000, 1, 296, 000, 864, 000, and 432, 000 years of men, the descending numbers representing a similar physical and moral deterioration of men in each age
the four Yugas comprise an aggregate of 4, 320, 000 years and constitute a ‘great Yuga’ or Mahā-yuga
cf.
IW.
 178),
AV.
&c.
&c.
a measure of length
=
 86 Aṅgulas,
Śulbas.
 (= 4 Hastas or cubits,
L.
 )
a symbolical
N.
 for the number ‘four’,
Sūryas.
for the number ‘twelve’,
Jyot.
N.
 of a partic. position or configuration of the moon,
VarBṛS.
of a partic. Nābhasa constellation (of the class called Sāṃkhya-yoga, when all the planets are situated in two houses), ib.
of a double Śloka or two Ślokas so connected that the sense is only completed by the two together,
Rājat.
Monier Williams 1872
English
युग युग, युग्म, युग्य, &c. See p. 818,
col. 2, and p. 819, col. 1.
युग, अस्, अम्, m. n. a yoke
(अम्), n. a pair,
couple, brace
a double Śloka or two Ślokas so con-
nected that the sense is only completed by the two
together
a race or generation of men, (generally in
Ved. with मानुष or मनुष्य)
a period or
astronomical cycle of five years, a lustrum, (especially
such a period in the cycle of Jupiter)
an age of the
world, long mundane period of years, (of which there
are four, each preceded by a period called सन्ध्या,
‘twilight, ’ and followed by a period called सन्ध्यांश,
‘portion of twilight
’ viz. 1. Kṛta or Satya, 2. Tretā,
3. Dvāpara, 4. Kali, of which the first three have
already elapsed, while the Kali is that in which we
are supposed to live
the first consists of 4000 divine
years with 400 for each of its twilights, the second
of 3000 with 300 for each twilight, the third of
2000 with 200 for each twilight, the fourth or Kali
of 1000 with 100 for each twilight
but since a divine
year equals 360 years of men, the four Yugas com-
prise severally 1, 728, 000, 1, 296, 000, 864, 000,
and 432, 000 years, the aggregate 4, 320, 000 con-
stituting ‘a great Yuga, ’ or महा-युग, q. v.: the
regularly descending numbers in the above series
represent a corresponding physical and moral deteri-
oration in those who live during each age, the present
or Kali-yuga being the worst
this last Yuga is sup-
posed to have commenced 3101 or 3102 years B.C.)
a measure of length (= 4 Hastas or cubits)
a sym-
bolical expression for the number 4 and sometimes
for the number 12
N. of a particular position or
configuration of the moon
of a particular Nābhasa
constellation (of the class called Saṅkhyā-yoga, when
all the planets are situated in two houses)
a species
of drug or medicinal plant (= वृद्धि)
[cf. Gr.
ζυγόν
Lat. jugum
Angl. Sax. ioc, iuc, geoc.]
—युग-कीलक, अस्, m. the pin of a yoke.
—युग-
क्षय, अस्, m. the end of a Yuga, destruction of
the world.
—युग-दीर्घ, अस्, आ, अम्, long as a
chariot yoke.
—युगन्-धर, अस्, आ, अम्, holding
or bearing the yoke
(अस्, अम्), m. n. the pole of a
carriage or wood to which the yoke is fixed
(अस्),
m., N. of a particular magical formula spoken over
weapons
of a king
of a mountain
of a forest
(आस्), m. pl., N. of a people.
—युग-प, अस्, m., N.
of a Gandharva.
—युग-पत्त्र or युग-पत्त्रक,
अस्, m. mountain ebony, the plant Bauhinia Varie-
gata.
—युग-पत्त्रिका, f. the plant Dalbergia Sissoo.
—युगपत्-प्राप्ति, इस्, f. simultaneous arrival, arriv-
ing all together.
—युग-पद्, ind. ‘being in the
same yoke or by the side of each other, ’ together,
at one time, at the same time, simultaneously, at
once, all at once, all together.
—युग-पार्श्वक or
युग-पार्श्व-ग, अस्, आ, अम्, going at the side of
the yoke (said of a young ox in training).
—युग-
पुराण, अम्, n., N. of a section of the Garga-saṃ-
hitā.
—युग-बाहु, उस्, उस्, उ, ‘yoke-armed, ’ having
arms like a yoke, long armed.
—युग-भङ्ग,
अस्, m. the breaking of a yoke.
—युग-मात्र, अम्,
n. the length of a yoke
(अस्, ई, अम्), as large as a
yoke.
—युग-वरत्र or युग-वरत्रा, see Gaṇa
Khaṇḍikādi to Pāṇ. IV. 2, 45.
—युग-व्यायत-
बाहु, उस्, उस्, उ, having arms long as a yoke
long
armed.
—युगांशक (°ग-अं°), अस्, m. ‘part of a
Yuga or lustrum, ’ a year, (also युगांसक।)
—यु-
गादि (°ग-आदि), इस्, m. the commencement of a
Yuga, the beginning of the world.
—युगादि-कृत्,
त्, m., N. of Śiva.
—युगादि-जिन, अस्, m. the first
Jina of a Yuga.
—युगादिजिन-श्री, ईस्, m., N. of
Ṛṣabha.
—युगादीश (°दि-ईश), अस्, m. ‘first lord
of a Yuga, ’ N. of Ṛṣabha.
—युगाद्या (°ग-आद्°),
f. the first day of a Yuga or age of the world
the
anniversary of it.
—युगाध्यक्ष (°ग-अध्°), अस्,
m. ‘superintendent of a Yuga, ’ epithet of Prajāpati
of Śiva.
—युगान्त (°ग-अन्°), अस्, m. the end of
the yoke
the meridian, midday, noon
the end
of a generation
the end of an age or Yuga, destruc-
tion of the world.
—युगान्तक, अस्, m. the end of
an age, end of the world.
—युगान्त-बन्धु, उस्,
m. a real and constant friend.
—युगान्तर (°ग-
अन्°), अम्, n. a kind of yoke, a peculiar yoke
the
second half of the arc cutting the meridian described
by the sun
another generation, a succeeding age.
—युगान्ताग्नि (°त-अग्°), इस्, m. the fire at the end
of the world.
—युगेश (°ग-ईश), अस्, m., Ved. the
lord or ruler of a lustrum.
—युगोरस्य (°ग-उर्°),
अस्, m., N. of a particular array of troops.
Macdonell
English
युग yug-á,
n.
 yoke (exceptionally
m.
 )
pair, 🞄couple
double stanza (forming one sentence)
🞄race (of men): generation
period of 🞄life
period of five (sts. six) years
cosmic 🞄age (of which there are four: Kṛta or Satya, 🞄Tretā, Dvāpara, and Kali).
Benfey
English
युग युग, i. e. युज् + अ,
I.
m.
 (in
epic poetry also
n.
 , Chr. 34, 14), A
yoke.
II.
n.
1. A pair, a couple,
Śiś. 9, 72
Nal. 14, 25.
2. Age (ved.),
Chr. 295, 11 = Rigv. i. 92, 11.
3. A lustre
of five years.
4. An age, a period, Man.
1, 71, sqq.
one of the four Indian
periods, called सत्य (or कृत),
त्रेत, द्वापर, and कलि, Man. 1, 69.
--
Comp.
अम्बर-,
n.
 upper and lower
garments.
कृत-,
n.
 = सत्य-युग,
Man. 1, 85.
गो-, a pair of oxen or
beasts in general, Pañc. iii. d. 198
182, 12.
चतुर्-,
I.
n.
 the aggregate
of the four yugas, Man. 1, 71.
II.
adj.
 containing the four yugas, Ragh.
10, 23.
त्रि-,
adj.
 appearing in three
yugas, epithet of Kṛṣṇa, Bhāg. P.
3, 24, 26.
देव- and धर्म-,
n.
 the
first age. MBh. 2, 421
Hariv. 761.
पञ्च(न्)-,
n.
 the cycle of five years,
MBh. 2, 455.
महा-,
n.
 the aggregate
of the four ages. -- Cf. Lat. jugum
Goth.
juk
A.S. ioc, iuc, geóc
Hindi
Hindi
दुनिया युग
Apte Hindi
Hindi
युगम्
नपुं*
 - "युज् + घञ् कुत्वम्, गुणाभावः"
जुआ
युगम्
नपुं*
 - -
"जोड़ा, दम्पती, युगल"
युगम्
नपुं*
 - -
"श्लोकार्ध जिसमें दो चरण होते हैं, युग्म"
युगम्
नपुं*
 - -
सृष्टि का युग
युगम्
नपुं*
 - -
"पीढ़ी, जीवन"
युगम्
नपुं*
 - -
"`चार' की संख्या की अभिव्यक्ति, `बारह' की संख्या के लिए विरलप्रयोग "
युगम्
नपुं*
 - "युज्+घञ्, कुत्वं, न गुणः"
जूआ
युगम्
नपुं*
 - -
जोड़ा
युगम्
नपुं*
 - -
चन्द्रमा की सापेक्ष स्थिति
Shabdartha Kaustubha
Kannada
युग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೇಗಿಲಿನ ಮತ್ತು ಬಂಡಿಯ ನೊಗ
युग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಾಡಿಯ ಮಧ್ಯದ ಉದ್ದದ ಮರ /ಬಂಡಿಯ ಮೂಕಿ ಮರ
निष्पत्तिः - > युजिर् (योगे) - "घञ्" (३-३-१८)
व्युत्पत्तिः - > युज्यते
प्रयोगाः - > "युगा युगव्यायतबाहुरंसलः कपाटवक्षाः परिणद्धकन्दरः"
उल्लेखाः - > रघु० ३-३४
युग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎರಡು /ಒಂದು ಜೊತೆ
प्रयोगाः - > "उपनेतुमुन्नतिमतेव दिवं कुचयोर्युगेन तरसा कलिताम्"
उल्लेखाः - > माघ० ९-७२
विस्तारः - > "युग्मं तु युगलं युगम्" - अम०
युग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೃತ ತ್ರೇತಾ ದ್ವಾಪರ ಕಲಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳು
प्रयोगाः - > "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥"
युग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕು ಹಸ್ತಗಳ ಪ್ರಮಾಣ /ನಾಲ್ಕು ಮೊಳಗಳ ಅಳತೆ
विस्तारः - > "चतुर्हस्तो चतुर्दण्डो धनुर्धन्वन्तरं युगम्" - वैज०
युग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕು ಸಂಖ್ಯೆ
युग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಸಂತತಿ /ಒಡು ತಲೆಮೊರೆ
प्रयोगाः - > "जात्युत्कर्षो युगे ज्ञेयः पञ्चमे सप्तमेऽपि वा"
उल्लेखाः - > याज्ञ० १-९६
युग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃದ್ಧಿಯೆಂಬ ಒಂದು ಗಂದಿಗರ ವಸ್ತು
विस्तारः - > "युगो रथहलाद्यंशे न द्वयोस्तु कृतादिषु । युग्मे हस्तचतुष्केऽपि वृद्धीनामौषधेऽपि च" - मेदि०
L R Vaidya
English
yuga {% (I) m.n. %} A yoke, छिन्ननस्येन यानेन तथा भग्नयुगादिना Yaj.ii.299, R.iii.34.
yuga {% (II) n. %} 1. A pair, a couple, स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना कल्कलेन Sak.i., Sis.ix.72
2. a long mundane period of years, an age
(there are four such periods, viz., कृत, त्रेता, द्वापर and कलि, which together comprise 43, 20, 000 years of men and are called a Mahāyuga, M.i.69-73
the regularly descending length of them is accompanied by a corresponding physical and moral deterioration), धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे Bg.iv.8
3. a measure of four cubits
4. an expression for the numbers ‘four’ and ‘twelve’
5. life, birth, अश्रेयाञ् श्रेयसीं जातिं गच्छत्यासप्तमाद्युयात् M.x.64.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
२, अंस, अक्षि, अन्तक, अम्बक, अयन, अश्वि, अश्विनी, ईक्षण, ओष्ठ, कर, कर्ण, कुच, कुटुम्ब, गरुत्, गुल्फ, चक्षु, जङ्घा, जानु, दस्र, दृश् , दृष्टि, दोः, द्वन्द्व, द्वय, द्वि, ध्रुव, नय, नयन, नासत्य, नेत्र, पक्ष, पाणि, बाहु, भुज, भुजा, यम, यमल, युग, युगल, युग्म, रविचन्द्रौ, रविपुत्र, लोचन, श्रोत्र, स्तन, हस्त
४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
Bopp
Latin
युग n. (r. युज् jungere s. अ)
1) par. N. 14. 25.
2) mundi
aetas. BH. 8. 17. (Lat. jugum
gr. ζυγόν, ζυγός
goth.
juk n., them. juka jugum
lith. junga-s jugum
slav. igo
n. id.)
Edgerton Buddhist Hybrid
English
yuga, nt. (Pali id., I believe, in Sn 〔834〕 dhonena yugaṃ samāgamā, you have come under subjugation by the Pure, i.e. by Buddha
otherwise PTSD, Chalmers), yoke, in fig. sense of subjugation: yuga-m-antarasmi (for yugāntare) sthita māru LV 〔338.11〕 (vs), Māra, abiding under (lit. in the middle of) the yoke (being subjugated).
Indian Epigraphical Glossary
English
yuga (IE 7-1-2), ‘four’
rarely, 2 or 12.
yuga, yugā (EI 1), meaning doubtful
cf. yugā in the sense
of ‘a voucher’.
Lanman
English
yugá, n.
—1. yoke
—2. couple, pair
—3. esp. w. mānuṣa, a human generation
(as that which is united by common
descent), γένος ἀνθρώπων
—4. and so, in
a temporal sense, an age of the world, see
58^1N. [√yuj, q. v., 216. 1: cf. yugma.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rgyud
१) आहार २) उपचार ३) एकसंतान ४) गति ५) चरित ६) तन्तु ७) तन्त्र ८) धार ९) निबन्ध १०) प्रवेश ११) युग १२) वर्तनी १३) विचार १४) संतति १५) संतान १६) सन्धि १७) समुदाचार १८) स्रोतस् १९)
brgyud pa
१) परम्परा २) पारम्पर्य ३) पारम्पर्येण ४) युग
cha
१) अंश २) कण ३) कला ४) खण्ड ५) गण्ड / गण्डक ६) भक्त ७) भाग ८) भागीय ९) युग १०) लेश ११)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मं कल्पौ तु तौ नृणाम् ।
-wordlist-
युग (क्ली), ब्राह्म (क्ली), कल्प (पुं)
--source--
युंगधरं कूवरं स्याद्युगमीशान्तबन्धनम् ॥ ७५६ ॥
-wordlist-
युगन्धर (पुंक्ली), कूबर (पुंक्ली), युग (पुंक्ली), ईशान्तबन्धन (क्ली)
--source--
राजिर्लेखा ततिर्वीथी मालाल्यावलिपङ्क्तयः ।
धोरणीश्रेण्युभौ तु द्वौ युगलं द्वितयं द्वयम् ॥ १४२३ ॥
युगं द्वैतं यमं द्वन्द्वं युग्मं यमलयामले ।
-wordlist-
राजि (स्त्री), लेखा (स्त्री), तति (स्त्री), वीथी (स्त्री), माला (स्त्री), आलि (स्त्री), आवलि (स्त्री), पङ्क्ति (स्त्री), धोरणी (स्त्री), श्रेणी (पुंस्त्री), उभौ (पुंद्वि), द्वौ (पुंद्वि), युगल (क्ली), द्वितय (क्ली), द्वय (क्ली), युग (क्ली), द्वैत (क्ली), यम (क्ली), द्वन्द्व (क्ली), युग्म (क्ली), यमल (क्ली), यामल (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
युग्म
युग्म, युग, युगल, द्वन्द्व, द्वितय, यम, यमल
युग्मं युगं च युगलं द्वन्द्वं द्वितयं यमं यमलम् ।
verse 4.1.1.700
page 0081
नाममाला
Sanskrit
द्वय, द्वितय, उभय, यमल, युगल, युग, युग्म, द्वन्द्व, यम, द्वैत
द्वयं द्वितयमुभयं यमलं युगलं युगम् ।
युग्मं द्वन्द्वं यमं द्वैतं पादयोः पातु जैनयोः ॥ २ ॥
verse 0.1.1.2
page 0002
Mahabharata
English
yuga (an age of the world, sg. and pl. (ºāni)): I, 30 (ºsyādau), 38 (ºkshaye), 39 (ºādishu), 66 (pl.), 1218 (ºādikālaśayanaṃ Vishṇoḥ), 1241 (ºāntāgnisamaprabhaḥ), 1490 (ºāntakāle), 2416 (yuge yuge, yugānugaṃ), 4341 (Kṛtaṃ), 5351 (ºāntānila-), 5475 (ºāntāgnir iva), 8208 (ºāntaṃ), 8271 (ºāntaº-)
II, 72 (sahasrayºparyaye), 1485 (ānte), 2430 (ºāntakāle)
III, 185 (aho Brahmaṇaḥ…sahasrayºsammitaṃ), 496 (ºānte), 497 (ºādau), 881 (ºānte), 1644 (do.), 1675 (do.), 6098 (ºkshaye), 8286 (ºānte), 10599 (sg.), 11231 (yuge yuge), 11233 (ºsaṃkhyāṃ…yuge yuge), 11234 (Kṛtaṃ), 11235 (kāle yºottame), 11238 (ºsaṃsarge), 11242 (Kṛte), 11246 (do.), 11250 (Dvāpare), 11257 (tāmasaṃ, i.e. Kaliyuga), 11259 (pl.), 11261 (ºkshaya-), 11262 (ºānuvartanaṃ), 11264 (ºsaṃkhyāṃ), 12806 (ºsahasrāntāḥ), 12826 (Kṛtaṃ), 12831 (do., dvādaśasāhasrī yºākhyā), 12833 (ºānte), 12836 (gate yuge), 12837 (Kalau), 12843 (ºānte), 12844 (do.), 12846 (ºkshaye), 12847 (do.), 12854 (do.), 12860 (do), 12869 (ºsahasrānte), 13000 (ºkshaye), 13010 (ºādau), 13012 (ºkshaye), 13019 (tāmasaṃ, i.e. Kaliyuga), 13021 (anuyºṃ), 13027 (ºānte), 13028 (ºkshaye), 13029 (do.), 13030 (do.), 13031 (do.), 13033 (do.), 13042 (ºsyānte), 13043 (ºkshaye), 13045 (ºānte), 13046 (do.), 13049 (do., sg.), 13051 (ºkshaye), 13053 (ºānte), 13054 (do.), 13057 (do.), 13059 (do.), 13060 (ºkshaye), 13061 (do.), 13063 (ºānte), 13064 (do.), 13065 (ºkshaye), 13069 (sg.), 13071 (ºsaṃkshaye), 13074 (do.), 13076 (ºe kshīṇe…yºāntasya lakshaṇaṃ), 13077 (sg.), 13078 (sg.), 13079 (yuge yuge), 13084 (ºānte), 13088 (do.), 13090 (ºkshaye), 13091 (ºānte), 13093 (do.), 13094 (do.), 13095 (do.), 13097 (ºkshaye), 13105 (sarvasya), 13115 (Kṛte), 13119 (do.), 13121 (ºsaṅkhyā), 15809 (ºāntakāle), 15814 (caturyºsahasrānte), 17288 (ºānṭe)
IV, 1709 (ºāntasamaye), 2015 (ºānte)
V, †1873 (pravartayan yºm anyad yºānte), 2050 (ºāntaṃ), 2534 (ºcakraṃ), 2733 (ºānte), 2734 (do.), 3825 (ºāntāgnisamaprabhaḥ), 4475 (caturthasya), 5506 (sg.), 5551 (do.), 5780 (ºāntāgnisamaḥ), 5897 (ºsaṅkshaye), 7282 (ºāntam iva), 7593 (ºānte)
VI, 25 (do.), 244 (sahasrayºparyaye), 387 (catvāri), 634 (ºānte), 1001 (yuge yuge), 1158 (sahasrayºparyayam ahar yad Brahmaṇaḥ), 2426 (ºkshaye), 2574 (ºāntam iva), †2643 (ºāntakalpaṃ, sc. astraṃ), 2791 (ºānte, only C.), 2792 (do.), 2799 (ºkshaye, only B.), 3012 (Dvāparasya yugasyānte), 3013 (yuge yuge), 3086 (ºāntāgnim iva), †3378 (ºkshaye), †3530 (ºāntameghaughanibhaṃ), 3703 (ºānte), 3707 (ºāntādityasannibhaṃ), †3778 (ºāntāgnisamaprabhāvaṃ), 4112 (ºānte), 4567 (ºkshaye), 4656 (do.), 4732 (do.), 4855 (ºāntam iva), 5575 (ºāntāgnisamaprakhyaḥ), 5585 (ºkshaye, only B.)
VII, 196 (ºānte), 424 (sg.), 502 (ºāntakāle), 1417 (ºāntārkaḥ), 1418 (ºānte), 1485 (do.), †2611 (ºātyaye), 3136 (ºāntāgnir iva), 3195 (ºkshaye), 3237 (ºāntādityaraśmyābhaiḥ), 3275 (ºāntāgnim iva), 3388 (ºānte), 3911 (do.), 3954 (ºāntādityasannibhāḥ), 4512 (ºāntāgnisamaprabhāṃ), 4532 (ºāntapratimau), 4976 (ºāntasadṛśaḥ), 5097 (ºānte), †6151 (ºāntābhrasamasvanaṃ), 6154 (ºāntavāta-), 6791 (ºāntakālasamaye), 6863 (ºkshaye), 6865 (ºānte), 6880 (do.), 6902 (ºkshaye), 7112 (do.), 7202 (ºānte), 7212 (ºkshaye), 7978 (do.), 9001 (ºāntam iva), 9195 (ºānte), 9422 (do.), 9480 (yuge yuge), 9485 (do.)
VIII, 550 (ºānte), 656 (ºāntārkaḥ), 664 (ºāntārkāv iva), 989 (ºāntāgnim iva), 2317 (ºānte), 2407 (ºāntāgnisamaprabhaṃ), †2851 (ºāntakalpaḥ, sc. janakshayaḥ), 3888 (ºkshaye), †4070 (ºāntasūryapratimānatejasaṃ), †4500 (ºāntasūryāv iva), †4567 (yuge yuge), †4579 (ºāntavahnyarkakaraprakāśāḥ)
IX, 439 (ºsaṅkshaye), †905 (ºānte), 2071 (pūrvayºe), 2237 (ºkshaye)
X, 229 (ºānte), 463 (do.), 676 (ºāntānalasannibhaṃ)
XI, 280 (ºānte), 287 (ºāntakāle), 610 (ºāntāgnir iva), 649 (ºānte), 680 (ºāntaṃ)
XII, 1619 (ºādishu), 1644 (ºsahasrānte), 1654 (pl.), †2412 (yuge yuge), 2441 (Kṛte), 2693 (caturthasya), 3408 (sg.), 5247 (ºkshayāt), 5332 (ºānte), 5583 (ºāntāgnisamaprabhaḥ), 7575 (pl.), 7658 (ºādau), 7659 (ºādishu), 7660 (ºānte), 8253 (yuge yuge), 8381 (ºviparyayaṃ), 8478 (yuge yuge), 8497 (Kṛtaṃ), 8500 (Kṛte), 8503 (anuyºṃ), 8504 (ºhrāsānurūpataḥ), 8505 (Kalau), 8506 (ºākhyāṃ), 8508 (saḥasrayºparyantam ahar yad Brahmaṇo viduḥ | rātriṃ yºsahasrāntāṃ), 8542 (Kṛte), 8546 (Dvāpare), 8547 (Kṛte), 8548 (yuge yuge), 8550 (do.), 8574 (ºsāhasrayor ādau), 8629, 8719 (Kṛte), 8726 (Dvāpare), 8730 (yuge yuge), 8899 (sg.), 9263 (anuyºṃ), 9564 (Kalau), 9592 (adhare, i.e. Kaliyuga), †10063 (ºkshaye), 10447 (ºānte), 11146 (pl.), 11227 (yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturyugaṃ), 12658 (Kṛte), 12749 (Āṅgirase), 12788 (ºkshaye), 12934 (ºsahasrānte), 12969 (Kṛte), 13067 (yuge yuge), 13088 (sg.), 13091 (sg.), 13092 (Tishye), †13108 (ºānte, ºādau), 13150 (yuge yuge), 13190 (caturyºsahasrānte), 13578 (ºdharmāṇāṃ), 13595 (ºādau), 13683 (kṛshṇe, i.e. Kaliyuga), 13689 (sahasrayºparyayāḥ), 13690 (anekasahasrayºparyayāḥ)
XIII, 600 (yuge yuge), 627 (ºparyayāḥ), 692 (Kṛte), 775 (sg.), 839 (ºānte), 941 (do.), 942 (do.), 989 (ºparyayāḥ), 1082 (saṃvatsarayºādi = Śiva), 1798 (ºsahasraṃ), 1799 (ºānām ayutaṃ), 3273 (ºśataṃ), 4161 (ºādinidhane), 5257 (ºāntāgnisamaprabhaḥ), 5267 (ºāntaṃ kalpaṃ), 5278 (ºsahasraṃ), 5317 (dve yºānāṃ sahasre), 5321 (ºkalpasahasrāṇi trīṇi), 6178 (Kṛte), 6317 (kṛshṇavartmā yugāntābhaḥ), 6368 (ºāntasadṛśaṃ), 6372 (ºāgnir ivāparaḥ), 6897 (ºāntāgnisamena), 6901 (ºāntāgniḥ), 6946 (ādiyugāgame, yugakshaye), 7128 (Kṛte), 7363 (do.)
XIV, 1220 (Kṛtam ādir yºānāṃ), 1490 (ºānteshu), 1578 (calite calite yuge), 2776 (pl.)
XV, 1076 (ºkshaye). Cf. Dvāpara(yuga), Kali(yuga), Kṛta(yuga), Tishya Tretāyuga.
Yuga(ṃ) = Śiva (1000 names^1).
पुराणम्
English
युग / YUGA. See under manvantara.
Vedic Reference
English
1. Yuga in the Rigveda^1 and later^2 denotes ‘yoke.’ Cf.
Ratha.
1) i. 115, 2
184, 3
ii. 39, 4
iii. 53,
17
viii. 80, 7
x. 60, 8
101, 3, etc.
2) Av. iv. 1, 40
Śatapatha Brāh-
maṇa, iii. 5, 1, 24. 34
Taittirīya
Brāhmaṇa, i. 5, 1, 3, etc.
2. Yuga in the Rigveda^1 frequently denotes a ‘generation’
but the expression daśame yuge applied to Dīrghatamas in one
passage^2 must mean ‘tenth decade’ of life.
There is no reference in the older Vedic texts to the five-year
cycle (see Saṃvatsara). The quotation from the Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa^3 given in the St. Petersburg Dictionary, and by
Zimmer^4 and others, is merely a citation from a modern text
in the commentary on that work.
Nor do the older Vedic texts know of any series of Yugas or
ages such as are usual later. In the Atharvaveda^5 there are
mentioned in order a hundred years, an ayuta (10, 000?), and
then two, three, or four Yugas: the inference from this seems
to be that a Yuga means more than an ayuta, but is not very
certain. Zimmer^6 adduces a passage from the Rigveda, ^7
but the reference there, whatever it may be, ^8 is certainly
not to the four ages (cf. also Triyuga).^9 The Taittirīya
Brāhmaṇa^10 recognizes long periods of time — e.g., one of
100, 000 years.
To the four ages, Kali, Dvāpara, Tretā, and Kṛta, there is no
certain reference in Vedic literature, though the names occur as
the designations of throws at dice (see Akṣa). In the Aitareya
Brāhmaṇa^11 the names occur, but it is not clear that the ages
are really meant. Haug^12 thought that the dice were meant:
this view is at least as probable as the alternative explanation,
which is accepted by Weber, ^13 Roth, ^14 Wilson, ^15 Max Müller, ^16
and Muir.^17 Roth, indeed, believes that the verse is an inter-
polation
but in any case it must be remembered that the
passage is from a late book of the Aitareya Brāhmaṇa. Four
ages — Puṣya, Dvāpara, Khārvā, and Kṛta — are mentioned in
the late Ṣaḍviṃśa Brāhmaṇa, ^18 and the Dvāpara in the Gopatha
Brāhmaṇa.^19
1) Yuge-yuge, ‘in every age, ’ i. 139, 8
iii. 26, 3
vi. 8, 5
15, 8
36, 5
ix. 94,
12
uttarā yugāni, ‘future ages, ’ iii. 33, 8
x. 10, 10
pūrvāṇi yugāni, vii. 70, 4
uttare yuge, x. 72, 1, etc. In i. 92, 11
103, 4
115, 2
124, 2
144, 4, etc., the
phrase ‘generations of men’ (manṣyā,
manuṣaḥ, janānām) are referred
to. See Muir, Sanskrit Texts, 12, 45, 46.
2) i. 158, 6. Wilson, Translation, 2,
104, n., suggests that yuga here means
a lustrum of five years
but the tenth
decade is far more likely, as Dīrgha-
tamas is said to be ‘aged’ (jujurvān).
3) xvii. 13, 17.
4) Altindisches Leben, 368.
5) viii. 2, 21.
6) Op. cit., 371.
7) viii. 101, 4 = Av. x. 8, 3.
8) Cf. Aitareya Āraṇyaka, ii. 1, 1, with
Keith's note
Griffith, Hymns of the
Rigveda, 2, 253.
9) In Rv. x. 72, 2, devānāṃ pūrvye
yuge, ‘in the earlier age of the gods, ’
occurs.
10) iii. 12, 9, 2. Cf. Muir, 12, 42,
n. 66.
11) vii. 15, 4 (in the description of the
merits of exertion): ‘A man while lying
is the Kali
moving himself, he is the
Dvāpara
rising, he is the Tretā
walking, he becomes the Kṛta’ (Kaliḥ
śayāno bhavati saṃjihānas tu Dvāparaḥ |
uttiṣṭhaṃs Tretā bhavati, Kṛtaṃ saṃpad-
yate caran||).
12) Aitareya Brāhmaṇa, 2, 464, criti-
cized by Weber, Indische Studien, 9, 319.
13) Indische Studien, 1, 286
9, 315
et seq.
14) Indische Studien, 1, 460.
15) Journal of the Royal Asiatic Society,
1851, 99.
16) Ancient Sanskrit Literature, 412.
17) Sanskrit Texts, 12, 48, n. 86.
18) v. 6.
19) i. 1, 28
Weber, Indian Literature,
151, n. 166
Windisch, Buddha und
Māra, 151.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 367-
371
Weber, Indische Streifen, 1, 91.
A quite different theory of the Yugas
is given by Shamasastry, Gavām Ayana,
141 et seq., but his whole theory is quite
impossible. Weber once (Indian Litera-
ture, 113, n. 127) found the mention of
the quinquennial Yuga in Rv. iii. 55,
18, but that passage refers to the five
or six seasons (see Griffith, Hymns of
the Rigveda, 1, 382, n.), while i. 25, 8,
merely alludes to the intercalary month.
Weber also (op. cit., 70, 247) considers
that the Yugas are derived from the
phases of the moon, but this idea was
long since disposed of by Roth, Die
Lehre von den vier Weltaltern (Tübingen,
1860).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
युग, इ वर्ज्जने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) अन्तःस्थादिः । इ, युङ्ग्यते ।इति दुर्गादासः ॥
युगं,
क्ली,
 (युज्यत इति । युज् + घञ् । कुत्वम् ।न गुणः । “युजेर्घञन्तस्य निपातनादगुणत्वंविशिष्टविषये च निपातनमिदमिष्यते । काल-विशेषे रथाद्युपकरणे च युगशब्दस्य प्रयोगो-ऽन्यत्र योग एव भवति ।” इति काशिका । ६ ।१ । १६० ।) युग्मम् । (यथा, शिशुपालवधे ।९ । ७२ ।“उपनेतुमुन्नतिमतेव दिवंकुचयोर्युगेन तरसा कलिताम् ।रभसोत्थितामुपगतः सहसापरिरंभ्य कश्चन बधूमरुधत् ॥
”)कृतादिकालचतुष्टयम् । (यथा, गीतायाम् । ४ । ८ ।“परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।धर्म्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
”)वृद्धिनामौषधम् । हस्तचतुष्कम् । इति मेदिनी ।गे, १९ ॥
(यथा, मार्कण्डेये । ४९ । ३९ ।“द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राह्म्यतीर्यादिवेष्टयन् ।चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिका युगमेव च ॥
”)देवानां द्वादशसहस्रवत्सरेण चतुर्युगं भवति ।मनुष्यमानेन चतुर्युगपरिमाणं विंशतिसहस्रा-धिकत्रिचत्वारिंशल्लक्षम् । तत्र सत्ययुगस्य मानम्१७२८००० वर्षाः । त्रेतायुगस्य १२९६०००वर्षाः । द्वापरयुगस्य ८६४००० वर्षाः । कलि-युगस्य ४३२००० वर्षाः । इति श्रीभागवतमतम् ॥
तेषां भारतवर्षवर्त्तित्वं विवरणञ्च यथा, --“चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयोऽब्रुवन् ।कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चेति चतुर्युगम् ॥
पूर्व्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ।द्वापरञ्च कलिश्चैव युगानि परिकल्पयन् ॥
चत्वार्य्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तु कृतं युगम् ।तस्य तावत् शती सन्ध्या सन्ध्यां शश्च तथाविधः ॥
इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु ।एकापायेन वर्त्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥
त्रेतां त्रीणि सहस्राणि युगसंख्याविदो विदुः ।तस्यापि त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशः सन्ध्यया समः ॥
द्बे सहस्रे द्बापरे तु सन्ध्यांशौ तु चतुःशते ।सहस्रमेकं वर्षाणां दिव्यं कलौ प्रकीर्त्तितम् ॥
द्बे शते च तथान्ये वै संख्यातञ्च मनीषिभिः ।एषा द्बादशसाहस्री युगसंख्या तु संज्ञिता ॥
कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषास्तान्निबोधत ॥
चत्वारिंशत्तथा त्रीणि कृतं युगमथोच्यते ।विंशतिश्च सहस्राणि कालो ह्येष चतुर्युगः ॥
पृथक्त्वेनेह वक्ष्यामि युगानि तु निबोधत ।नियुतानि दश द्वे च पञ्च चैवात्र संख्यया ॥
अष्टाविंशसहस्राणि कृतं युगमथोच्यते ।अयुतन्तु तथा पूर्णं द्वे चान्ये नियुते पुनः ॥
षट्त्रिंशच्च सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया ।त्रेतायुगस्य संख्यैषा मानुषेण तु कीर्त्तिता ॥
अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ।चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥
चत्वारि नियुतानि स्युर्वर्षाणान्तु चतुर्युगम् ।द्वात्रिंशच्च तथान्यानि सहस्राणि तु संख्यया ॥
एतत् कलियुगं प्रोक्तं मानुषेण प्रमाणतः ।एषा चतुर्युगावस्था मानुषेण प्रकीर्त्तिता ॥
चतुर्युगस्य संख्याता सन्ध्या सन्ध्यांशकेन च । ।एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका त्वेकसप्ततिः ।कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ॥
”इति मात्स्ये ११८ अध्यायः ॥
* ॥
युगधर्म्मो यथा, --“ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमध्वरः ।द्बापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेकं कलौ युगे ॥
ब्रह्मा कृतयुगे देवस्त्रेतायां भगवान् रविः ।द्वापरे दैवतं विष्णुः कलौ रुद्रो महेश्वरः ॥
ब्रह्मा विष्णुस्तथा सूर्य्यः सर्व्व एव कलिष्वपि ।पूज्यते भगवान् रुद्रश्चतुर्ष्वपि पिनाकधृक् ॥
आद्ये कृतयुगे धर्म्मश्चतुष्पादः सनातनः ।त्रेतायुगे त्रिपादः स्याद्द्विपादो द्बापरे स्थितः ।त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण तिष्ठति ॥
”इति कूर्म्मपुराणे युगधर्म्मकीर्त्तनं नाम २८अध्यायः ॥
* ॥
युगावतारा यथा, --“कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपभृत् ।ददाति सर्व्वभूतात्मा सर्व्वभूतहिते रत्रः ॥
चक्रवर्त्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभुः ।दुष्टानां निग्रहं कुर्व्वन् परिपाति जगत्त्रयम् ॥
वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः ।करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् ॥
वेदांस्तु द्बापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः ।कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तान् मार्गे स्थापयति प्रभुः ॥
एवमेष जगत् सर्व्वं परिपाति करोति च ।हन्ति चान्येष्वनन्तात्मा नास्त्यस्माद्ब्यतिरेकियत् ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे २ अध्यायः ॥
* ॥
युगधर्म्मान्तरं यथा, --जैमिनिरुवाच ।“कलौ युगे महाभाग ! समायाते सुदारुणे ।भविष्यन्ति जनाः सर्व्वे कीदृशास्तद्बदस्व मे ॥
व्यास उवाच ।आद्यं सत्ययुगं प्राहुस्ततस्त्रेताह्वयं युगम् ।ततश्च द्बापरं विप्र ! कलिमन्त्यं विदुर्बुधाः ॥
कृते धर्म्मश्चतुष्पादः सर्व्वधर्म्मरता जनाः ।वर्णाश्रमाचाररतास्तपोव्रतपरायणाः ॥
नारायणार्च्चनपराः शोकव्याधिविवर्जिताः ।सत्योक्तिभाषिणः सर्व्वे सदया दीर्घजीविनः ॥
धनधान्यादिसम्पन्ना हिंसादम्भविवर्ज्जिताः ।परोपकारिणश्चैव सर्व्वशास्त्रविदस्तथा ॥
एवंविधाः सत्ययुगे सर्व्वे लोका द्विजोत्तम ! ।राजधर्म्मग्राहिणश्च भूपाला जनपालिनः ॥
अहो सत्ययुगस्यास्ति कः संख्यातुं गुणान् क्षमः ॥
अधर्म्माचरणं तत्र जनाः केचिन्न कुर्व्वते ॥
* ॥
त्रेतायुगे समायाते धर्म्मः पादोनतां गतः ।अल्पक्लेशान्विता लोकाःकेचित् केचिद्दयाशयाः ।विष्णुध्यानरता लोका यज्ञदानपरायणाः ।वर्णाश्रमाचाररताः सुखिनः सुस्थचेतसः ॥
क्षत्त्रा भूमिस्पृशः शूद्राः सर्व्वे ब्राह्मणसेविनः ।ब्राह्मणाश्च महात्मानो वेदवेदाङ्गपारगाः ॥
प्रतिग्रहनिवृत्ताश्च सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः ।तपोव्रतरता नित्यं दातारो विष्णुसेविनः ॥
कालवर्षी तडित्वांश्च स्त्रियः सर्व्वाः पतिव्रताः ।वसुन्धरा च शस्याढ्या पुत्त्राश्च पितृसेविनः ॥
* ॥
त्रेतायुगस्यावसाने द्वापरे युग आगते ।द्विपादो भूतवान् धर्म्मः सुखदुःखान्विता नराः ॥
केचित् केचित् पापरताः केचिद्धर्म्मरतास्तथा ।केचित् केचित् गुणैर्हीनाः केचित् केचिन्महा-गुणाः ॥
अत्यन्तदुःखिनः केचित् केचित् चातिधनास्तथा ।प्रतिग्रहे ब्राह्मणाश्च कदाचित् कुर्व्वते स्पृहाम् ।भूभुजा धनलोभेन कदाचिद्दण्ड्यते प्रजाः ।विष्णुपूजापरा विप्राः शूद्राश्च द्बिजसेविनः ॥
तदा विष्णुर्व्यासरूपी वेदभागं चकार ह ॥
* ॥
कलौ युगे च विप्रेन्द्र ! सर्व्वपापैकमन्दिरे ।एकपादोऽभवद्धर्म्मः सर्व्वे पापरता जनाः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्राः पापपरायणाः ।निजाचारविहीनाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
विप्रा वेदविहीनाश्च प्रतिग्रहपरायणाः ।अत्यन्तकामिनः क्रूरा भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
परान्नलोलुपा नित्यं तपोव्रतपराङ्मुखाः ।पाषण्डसङ्गलुब्धाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
वित्तार्थं ब्राह्मणाः केचिन्महाकपटधर्म्मिणः ।बल्काधरा भविष्यन्ति जटिलाः श्मश्रुधारिणः ।कलौ युगे भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शूद्रधर्म्मिणः ॥
शूद्राश्च दीक्षागुरवो नित्यं ब्राह्मणधर्म्मिणः ।कलौ यास्यन्ति निर्वृत्ता उत्तमा अपि नीचताम् ॥
नीचाश्च धनसम्पन्ना यास्यन्त्युच्चपदं प्रति ।प्रदास्यन्त्युपकारिभ्यो दानानि सकला जनाः ॥
यत्नादपि च नेष्यन्ति वृषला विप्रवर्त्तनम् ।मित्रस्नेहाद्वदिष्यन्ति कुसाक्ष्यञ्च कलौ जनाः ॥
अधर्म्मबुद्धिदातारो धर्म्मबुद्धिविलोपिनः ।परोक्षनिन्दकाः क्रूराः संमुखप्रियवादिनः ॥
परश्रीहिंसकाश्चैव मिथ्यावचनभाषिणः ।भविष्यन्ति कलौ विप्राः परवित्ताभिलाषिणः ॥
गृहमायान्तमतिथिं समाराध्य विधानतः ।धनलोभाद्धनिष्यन्ति नरा नरकभागिनः ।ऋणोपजीविनश्चैव भविष्यन्ति कलौ युगे ॥
स्त्रीजिताः पुरुषाः सर्व्वे स्त्रियोऽप्यत्यन्तचञ्चलाः ।दुर्नीतिर्व्वाधते तासां स्वामिनञ्च न संशयः ॥
जैमिनिरुवाच ।मनःशुद्धिविहीनत्वात् सर्व्वेषां प्राणिनां मुने ! ।अतः सर्व्वं त्वया प्रोक्तं मनो विस्मयदं मम ॥
कलौ सर्व्वे भविष्यन्ति मनःशुद्धिविवर्जिताः ।तेषां यथा भवेत् कर्म्म सफलं ब्रूहि तद्गुरो ! ॥
व्यास उवाच ।अनर्पितन्तु यत् कर्म्म तद्भवेन्निष्फलं खलु ।एकेन मनसा विप्र ! सुदृढं कथ्यते मया ॥
विष्णुभक्तिमतां पुंसां न किञ्चिद्विफलं भवेत् ।इति ते कथितं सर्व्वं व्यक्तं ब्राह्मणसत्तम ! ।यत् श्रुत्वा भक्तिभावेन नरो मोक्षमवाप्नुयात् ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारे २५ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“कृते धर्म्मश्चतुष्पाच्च सत्यं दानं तपो दया ।धर्म्मपाता हरिः श्वेतः सन्तुष्टा ज्ञानिनो नराः ।चतुर्व्वर्षसहस्राणि नरा जीवन्ति वै तदा ॥
कृतान्ते क्षत्त्रियैर्विप्रा विट्शूद्राश्च जिता द्बिजैः ।शूरस्य प्रणतिः पुत्त्रो विष्णुः क्षत्त्रं जघान ह ॥
* ॥
त्रेतायुगे त्रिपाद्धर्म्मः सत्यदानदयात्मकः ।नरा यज्ञपरास्तस्मिंस्तथा क्षत्त्रोद्भवं जगत् ॥
रक्तो हरिर्नरैः पूज्यो नरा दशशतायुषः ।तत्र विष्णुर्भीमरथः क्षत्त्रियो राक्षसानहन् ॥
* ॥
द्विपाच्च द्बापरे धर्म्मः पीतताञ्चाच्युते गते ।चतुःशतायुषो लोका द्बिजक्षत्त्रोत्तराः प्रजाः ॥
तदा दृष्ट्वाल्पबुद्धींश्च विष्णुर्व्यासस्वरूपधृक् ।तदेकन्तु यजुर्व्वेदं चतुर्धा विभजत् पुनः ॥
शिष्यानध्यापयामास नामतस्तान्निबोध मे ।ऋग्वेदमथ पौलस्त्यं सामवेदञ्च जैमिनिम् ॥
अथर्व्वाणं सुमन्तुन्तु यजुर्व्वेदं महामुनिम् ।वैशम्पायनसंज्ञन्तु पुराणं सूतमेव च ॥
अष्टादश पुराणानि येषु वै हरिरेव हि ।सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ॥
वंशानुचरितञ्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतन्तथा ।भविष्यं नारदीयञ्च पुराणञ्चेति विस्तरम् ॥
मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्त्तमेव च ।कौर्म्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् ॥
अष्टादशं समुदितं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ।अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु ॥
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम् ।तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् ॥
चतुर्थं शिवधर्म्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् ।दुर्व्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम् ॥
कापिलं वामनञ्चैव तथैवोशनसेरितम् ।ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च ॥
माहेश्वरं तथा शाम्बं सौरसर्व्वार्थसञ्चयम् ।पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम् ॥
पुराणं धर्म्मशास्त्रञ्च वेदा अङ्गानि यन्मुने ! ।न्यायः शौनक ! मीमांसा आयुर्व्वेदार्थशास्त्रकम् ।गान्धर्व्वश्च धनुर्व्वेदो विद्या ह्यष्टादश स्मृताः ।द्बापरान्ते स च हरिर्भुवो भारमपाहरत् ॥
* ॥
एकपादस्थिते धर्म्मे कृष्णताञ्चाच्युते गते ।जनास्तदा दुराचारा भविष्यन्ति च निर्द्दयाः ॥
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्त्तन्त आत्मनि ॥
प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।तदा कृतयुगं विद्याद्दाने तपसि यद्रतिः ॥
यदा कर्म्मसु कार्य्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् ।तदा त्रेता रजीवृत्तिरिति जानीहि शौनक ! ॥
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः ।कर्म्मणाञ्चापि काम्यानां द्वापरन्तद्रजस्तमः ॥
यदा सदानृतं तन्द्रीनिद्राहिंसादिसाधनम् ।शोकमोहभयं दैन्यं स कलिस्तु तदा स्मृतः ॥
यस्मिन् जनाः कामिनोपि शश्वत्कटुकभाषिणः ।दस्युकृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्डदूषिताः ॥
राजानश्च प्रजाभक्षाः शिश्नोदरपरा द्विजाः ।अव्रता वटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ॥
तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनो नित्यलोलुपाः ।ह्रस्वकाया महाहाराश्चौर्य्यमायोरुसाहसाः ॥
त्यक्ष्यन्ति भृत्याश्च पतिं भृत्यं भर्त्तार एव च ।शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेशोपजीविनः ॥
उद्बिग्नाश्चानलङ्काराः पिशाचसदृशाः प्रजाः ।अस्नातभोजनेनाग्निदेवतातिथिपूजनम् ।करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पिण्डोदकक्रियाम् ॥
स्त्रीपराश्च जनाः सर्व्वे शूद्रप्रायाश्च शौनक ! ।बहुप्रजाल्पभाम्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः ॥
शिरःकण्डूयनपरा आज्ञां मेत्स्यन्ति सत्पतेः ।विष्णुं न पूजयिष्यन्ति पाषण्डोपहता जनाः ॥
कलेर्दोषनिधेर्विप्र अस्ति ह्येको महान् गुणः ।कीर्त्तनदेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतः फलम् ।द्वापरे परिचर्य्यायां कलौ तद्धरिकीर्त्तनात् ॥
तस्माज्ज्ञेयो हरिर्नित्यं ध्येयः पूज्यश्च शौनक ॥
”इति गारुडे युगधर्म्माः । २२७ अध्यायः ॥
युगः,
पुं,
 (युज्येते वलीवर्द्धौ अस्मिन्निति ।युज् + घञ् । युजेर्घञन्तस्य निपातनादगुणत्वम् ।इति काशिका । ६ । १ । १६० ।) रथहला-द्यङ्गम् । इति मेदिनी । गे, १९ ॥
जोयालिइति भाषा । (यथा, --“नावेव नः पारयतं युगेवनभ्येव न उपधीव प्रधीव ॥
”इति ऋग्वेदे । २ । ३९ । ४ ॥
“युगा इव यथा रथस्य युगे नभ्या इव ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
तथा च कथासरित्सागरे ।६० । १२ ।“तस्यैकदा बणिज्यार्थं गच्छतो मथुरां पुरीम् ।भारवोढा युगं कर्षन् भारेण युगभग्नतः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
युग वर्जने
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् इदित् । युङ्गति अयुङ्गीत् ।
युग
न०
 युगि--अच् पृषो० नलोपः । १ युग्मे द्वित्वसंख्यान्वितेसत्यत्रेताद्वापरकलिरूपे २ कालविशेषे ३ वृद्धिनामौषधे४ हस्तचतुष्कपरिमाणे ५ रथहलादेरङ्गभेदे
पु०
 (जो-याल) मेदि० ।
Capeller
German
युग॑
n.
 (m. ) Joch, Paar (auch Strophen-)
Zeitabschnitt, Geschlecht, Generation,
Lebensdauer
Luftraum
Weltperiode
(4 angen. ).
Grassman
German
yugá, n., von yuj [Cu. 〔144〕]. 1〉 das Joch
2〉 Gespann (als das zusammengejochte)
3〉 Geschlecht als das durch gleiche Abstammung verbundene, Stamm
in diesem Sinne 4〉 mit mā́nuṣa verbunden
5〉 Geschlecht in zeitlicher Folge, Generation, auch in diesem Sinne [Page1115] 6〉 mit mā́nuṣa verbunden. — Vgl. tri-yugá, cátur-yuga u. s. w.
-ám 1〉 {287, 17} (mā́ ví śāri)
{886, 8} (náhyanti). — 5〉 pūrviám {898, 9}.
-ā́ya 5〉 úparāya {603, 4}.
-ásya 1〉 khé {700, 7}.
-é 5〉 daśamé {158, 6}
páre {166, 13}
úttare {898, 1}
pūrvié {898, 2}
prathamé {898, 3}.
-é-yuge 5〉 {139, 8}
{260, 3}
{449, 5}
{456, 8}
{477, 5}
{920, 12}.
-é [du. n.] 1〉 {230, 4}
yugé va [siehe unter iva].
-ā́ni 1〉 {115, 2} (vitanvaté). — 5〉 pū́rvāṇi {586, 4}
úttarā {267, 8}
{836, 10}
praminatī́ manuṣíā 〰 {92, 11}
{124, 2}. — 6〉 {103, 4}
{144, 4}.
-ā́ [n. pl.] 1〉 {927, 3}. _{927, 4} (tan mit ví). — 2〉 {184, 3} (váruṇasya). — 3〉 nā́huṣā {427, 3}
jánānām {853, 19}. — 4〉 {666, 12}
{671, 9}
{724, 7}
{966, 6}. — 6〉 {406, 4}
{193, 2}
{457, 23}.
-éṣu 3〉 mánuṣas {525, 4}.
Burnouf
French
युग युग
m.
 (युज्) joug
attelage
mesure de 4
coudées.
Sorte de drogue. -- N. paire, couple.
Age du monde [il y
en a 4: कृत, त्रेत, डापर et कलि।
Gr.
ζυγός
lat. jugum
goth. juk
lith. jungas.
युगकीलक
m.
 clavette d'un joug.
युगन्धर
m.
n.
 (धृ) le timon, la pièce de bois où le
joug est attaché.
La 1ʳᵉ des 7 chaînes de montagnes qui
entourent le Meru.
युगपत् [ou पद्] adv. tout à coup
au même moment
[? à
pieds joints.]
युगपत्र et युगपत्रक
m.
 ébène de montagne ou bauhinia.
-- F. [इका] dalbergia sisu, bot.
युगपार्श्वग
m.
 (गम्) jeune bœuf atta attaché près du joug
pour être dressé.
युगमात्र adv. tout de suite, à l'instant même
à
propos, à point.
युगल
n.
 couple, paire.
युगान्त
m.
 (अन्त) fin d'un yuga, destruction d'un univers.
युगांशक
m.
 (अंश) année.
Stchoupak
French
युग-
nt. joug (rar.
m.
 )
paire, couple
génération humaine (rar.
m.
 )
période de 5 ans, lustre
période cyclique, ère du monde (de plusieurs
millions d'années, cf. कलि-), aussi plur. en parlant des 4 ères.
°क्षय-
m.
 fin d'une ère, ruine du monde.
°चर्मन्- nt. courroie du joug.
°दीर्घ- a. long comme un joug.
°पद्- adv. ensemble, simultanément.
°बाहु- a. aux bras semblables à un joug
°व्यायत-बाहु- id.
°भङ्ग-
m.
 rupture du joug.
°मात्र- nt. longueur de joug (4 mains).
°सहस्रायते- dén. équivaloir (en longueur) à mille Yuga.
युगं-धर-
m.
 nt. timon
m.
n.
 d'une formule magique
d'un homme
pl.
d'un peuple.
युगान्त-
m.
 extrémité du joug
méridien
fin d'une génération
du
monde (actuel)
युगान्ताग्नि- feu qui doit détruire le monde.
युगान्तर- nt. seconde moitié de l'arc décrit par le soleil, (passage
au) méridien
autre génération.
युगावधि-
m.
 fin du monde.