| YouTube Channel

युक्तिः (yuktiH)

 
Apte
English
युक्तिः [yuktiḥ],
f.
 [युज्-क्तिन्]
Union, junction, combination.
Application, use, employment.
Yoking, harnessing.
A practice, usage.
A means, an expedient, a plan, scheme.
A contrivance, device, trick.
Propriety, fitness, adjustment, aptness, suitableness.
Skill, art.
Reasoning, arguing, an argument.
Inference, deduction.
Reason, ground.
Arrangement (रचना)
यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः
Māl.
 1.
(In law) Probability, enumeration or specification of circumstances, such as time, place
&c.
युक्तिप्राप्ति- क्रियाचिह्नसंबन्धाभोगहेतुभिः
Y.*
 2.92, 212.
(In dramas) The regular chain or connection of events
cf.
 S. D.* 343.
(In
Rhet.
 ) Emblematical or covert expression of one's purpose or design.
Sum, total.
Alloying of metal.
Charm, spell.
(In
gram.
 ) A sentence.
(In
astr.
 ) A conjunction. (-युक्त्या
ind.
by means or virtue of.
cleverly, skilfully.
properly, fitly, duly).
Comp.
 -कथनम् statement of reasons. -कर
a.
suitable, fit.
proved. -ज्ञ
a.
 skilled in expedients, inventive. -युक्त
a.
suitable, fit
expert, skilful.
established, proved.
argumentative. -शास्त्रम् the science of what is suitable.
Apte 1890
English
युक्तिः f. [युज्-क्तिन्] 1 Union, junction, combination.
2 Application, use, employment.
3 Yoking, harnessing.
4 A practice, usage.
5 A means, an expedient, a plan, scheme.
6 A contrivance, device, trick.
7 Propriety, fitness, adjustment, aptness, suitableness.
8 Skill, art.
9 Reasoning, arguing, an argument.
10 Inference, deduction.
11 Reason, ground.
12 Arrangement (रचना)
यत्र खल्वियं वाचोयुक्तिः Māl. 1.
13 (In law) Probability, enumeration or specification of circumstances, such as time, place &c. युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्लसंबंधाभोगहेतुभिः Y. 2. 92, 212.
14 (In dramas) The regular chain or connection of events
cf. S. D. 343.
15 (In Rhet.) Emblematical or covert expression of one's purpose or design.
16 Sum, total.
17 Alloying of metal.
18 Charm, spell.
19 (In gram.) A sentence.
20 (In astr.) A conjunction. (युक्त्या ind. {1} by means or virtue of. {2} cleverly, skilfully. {3} properly, fitly, duly).
Comp.
कथनं statement of reasons.
कर a. {1} suitable, fit. {2} proved.
ज्ञ a. skilled in expedients, inventive.
युक्त a. {1} suitable, fit. {2} expert, skilful. {5} established, proved. {4} argumentative.
Apte Hindi
Hindi
युक्तिः
स्त्री*
 - युज् + क्तिन्
"मिलाप, संगम, सम्मिश्रण"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"प्रयोग, इस्तेमाल, काम में लाना"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
ज़ुए में जोतना
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"व्यवहार, प्रचलन"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"उपाय, तरकीब, योजना, जुगुत "
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"कपटयोजना, कूटयुक्ति, दाव-पेंच"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"औचित्य, योग्यता, सामंजस्य, संगति, उपयुक्तता"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"कौशल, कला"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"तर्कना, युक्ति, दलील"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"अनुमान, निगमन"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"हेतु, कारण"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"क्रमबद्धता, रचना"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"संभावना, परिस्थिति की गणना या विशेषता (समय, स्थान आदि की दृष्टि से)"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"घटनाओं की नियमित शृंखला, तु* सा* द* ३४३"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
किसी के प्रयोजन या अभिकल्प की प्रच्छन्न अथवा प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति
युक्तिः
स्त्री*
 - -
"कुल राशि, योग"
युक्तिः
स्त्री*
 - -
धातु में खोट मिलाना
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 युक्तिः
noun
अर्थालङ्कारविशेषः।
"रहस्यस्य क्रियायाः वा अन्येभ्यः कुशलतापूर्वकं गोपनं वर्ण्यते युक्तौ।"
Synonyms:
 युक्तिः
noun
गूढा योजना।
"तव युक्तिम् अत्र मा प्रयुञ्जतु।"
Synonyms:
 युक्तिः, प्रयुक्तिः
noun
मल्लयुद्धे विपक्षिणं पराजेतुं कृतः उपायः।
"तेन एकया एव युक्त्या महाकायं मल्लः पराजितः।"
Synonyms:
 तर्कः, युक्तिः
noun
कस्यापि विषयस्य याथार्थ्यं प्रणेतुं प्रस्तुतानि प्रमाणानि।
"स्वस्य कथनसिद्ध्यर्थे सः नैकानि कारणानि दत्तवान्।"
Synonyms:
 उपायः, युक्तिः
noun
अनिष्टसंस्भवस्य विलम्बस्य वा आशङ्कायाम् स्वार्थसम्पादकः तर्कः येन इष्टकार्यं सिद्ध्यति एव।
"तादृशः उपायः कथ्यताम् येन इदं कार्यं सौलभ्येन सम्पद्यते। /उपायेन यत् शक्यं न तत् शक्यं पराक्रमैः।"
Synonyms:
 सामञ्जस्यम्, सौमनस्यम्, अनुसारिता, यथातथ्यम्, औचित्यम्, उचितता, उपपत्तिः, सदृशता, योग्यता, युक्तता, युक्तिः
noun
उचितः उपयुक्तश्च संयोगः।
"सामञ्जस्यात् कठिनम् अपि कार्यम् सुकरं भवति।"
Tamil
Tamil
யுக்தி: : உபாயம், தந்திரம், உபயோகம், திறமை, தகுதி, காரணம், கூடுதல்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: युक्तिः
Root: युक्तिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ Yoga personified
⇒ follower of the yoga system
Shloka(s):
3|3|22|2 ► योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|22|2 ⇢ योगः (योग) (पुं) ⇒ Yoga personified, follower of the yoga system
Related word(s):
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
युक्तिः,
स्त्री,
 (युज्यते इति । युज् + क्तिन् ।)न्यायः । इति मेदिनी । ते, ४७ ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । १६३ ।“तस्य तद्बचनं श्रुत्वा धर्म्मयुक्तिसमन्वितम् ।उपगम्य ततोऽधृष्टः कपोतः प्राह लुब्धकम् ॥
”)लोकव्यवहारः । इति व्यवहारमातृका ॥
“धर्म्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधिः स्मतः ॥
”इति स्मृतिश्च ॥
अनुमानम् । यथा, --“युक्तिष्वप्यवसन्नासु सपथेनैनमर्द्दयेत् ॥
युक्तिरनुमानम् ।अनुमानेन विज्ञेयं न स्यातां पत्रसाक्षिणौ ।इत्येकवाक्यत्वादिति विवरणम् ॥
अथ युक्तिः ।नारदः ।उल्काहस्तोऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिश्च घातकः ।केशाकेशिगृहीतश्च युगपत् पारदारिकः ॥
कुद्दालपाणिर्विज्ञेयः सेतुभेत्ता समीपगः ।तथा कुठारहस्तश्च वनच्छेत्ता प्रकीर्त्तितः ॥
प्रत्यक्षचिह्नैर्विज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन्नरः ।असाक्षिप्रत्यता ह्येते पारुष्ये तु परीक्षणम् ॥
प्रत्यक्षचिह्नैः रुधिराक्तखड्गादिभिः । पारुष्येवाक्पारुष्ये । शङ्खः । लोप्तहस्तश्च चौर इति ।नारदः ।अभीक्ष्णं दिश्यमानोऽपि प्रतिहन्यान्न तद्वचः ।त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थं तमावहेत् ॥
यदा धनिकेनाधमर्णिकस्त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वात्वं मे ऋणं धारयसीति पुनःपुनर्दिश्यमानोऽपिन तद्बाक्यं प्रतिहन्ति तदोत्तरकालमनेनाभ्युप-गतोऽयमर्थ इत्यवधार्य्य तमर्थमृणिकाय दापये-दित्यर्थः ।” इति व्यवहारतत्त्वम् ॥
* ॥
नाट्या-लङ्कारविशेषः । तस्य लक्षणम् । यथा । “युक्ति-रर्थावधारणम् । उदाहरणं यथा, --‘यदिसमरमपास्य नास्ति मृत्यो-र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् ।अथ मरणमवश्यमेव जन्तोःकिमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥
’इति वेणीसंहारः ।” इति साहित्यदर्पणम् ॥
(उपायः । यथा, कथासरित्सागरे । ३९ । ५६ ।“तत्स शृङ्गभुजो देशान्निर्व्वास्येताचिरात् यथा ।तां पुत्त्र ! चिन्तयेर्युक्तिं त्वमन्यैर्भ्रातृभिः सह ॥
”भोगः । यथा, सूर्य्यसिद्धान्ते । ७ । २४ ।“त्रिचतुःकर्णयुक्त्याप्तास्ते द्बिघ्नास्त्रिज्यया हताः ।स्फुटाः स्वकर्णस्तिथ्याप्ता भवेयुर्मानलिप्तिकाः ॥
”प्रमाणविशेषः । तद्यथा, --“अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनमित्युच्यतेवाक्ययोजनमर्थयोजनञ्च ।”“असद्वादिप्रयुक्तानां वाक्यानां प्रतिषेधनम् ।स्ववाक्यसिद्धिरपि च क्रियते तन्त्रयुक्तितः ॥
व्यक्ता नोक्ताश्च ये ह्यर्था लीना ये चाप्य-निर्म्मलाः ।लेशोक्ता ये क्वचित्तन्त्रे तेषाञ्चापि प्रसाधनम् ॥
यथाम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा ।प्रबोध्यस्य प्रकाशार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः ॥
”इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ६५ अध्यायः ॥
)