| YouTube Channel

यु (yu)

 
शब्दसागरः
English
यु r. 2nd cl. (योति)
1. To mix, to join, to blend.
2. To separate or not
mix. r. 10th cl. (यावयते) To censure, to blame, to disrespect, to
despise. (ञ) युञ् r. 9th cl. (युनाति युनीते) To bind, to tie.
Capeller Eng
English
1 यु यौ॑ति युते॑ युव॑ति युव॑°ते॑
pp.
 युत॑ (q.v. )
fasten, hold fast, bind, harness, join, unite, draw towards one's self,
attract get possession of.
D.
 यु॑यूषति wish to attract or hold fast.
— आ draw onwards or towards, seize, occupy, get, procure, mix,
mingle. पर्या & समा mix, stir up. नि tie on, fasten
procure,
bestow
take to one's self, appropriate. प्र stir up, mix
disturb,
destroy. सम् take to one's self, consume
put together, join, connect
share with, bestow on (instr. ). — Cf. अभियुत, आयुत, नि॑युत,
सं॑युत, समायुत.
2 यु॑ companion, comrade.
3 यु युयो॑ति यु॑च्छति युयो॑ति यु॑च्छ°ते
pp.
 युत
tr. repel, keep or ward off, separate, protect from (abl. )
intr.
 keep
apart, be or remain separate.
C.
 यव॑यति or याव॑यति =
S.
 tr.
I.
pp.
 यो॑युवत् yield, give way. — अप remove, avert from (abl. or
dat.
 ). निस् keep off, repel. प्र remove
keep away (intr. ), be
indolent or heedless. वि part (tr. &
intr.
 )
separate or be separated
from, deprive or be deprived of (instr. )
scatter, disperse, open. —
Cf. वि॑युत.
4 यु॑ driving, going, moving.
Yates
English
यु (ल) यौति 2.
a. To mix
to sepa-
rate
(ञ, ग) युनाति, नोते to bind.
(क) यावयति 10.
a. To blame.
Spoken Sanskrit
English
यु - yu -
adj.
 - going
यु - yu -
adj.
 - moving
यूनि { यु } - yUni { yu } -
f.
 - union
यूनि { यु } - yUni { yu } -
f.
 - connection
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - worship
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - yoke
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - hold fast
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - honour
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - bind
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - push on towards
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - fasten
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - confer or bestow upon
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - attach
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - draw towards one's self
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - procure
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - harness
यौति { यु } - yauti { yu } - verb - take hold or gain possession of
यौति { यु } - yauti { yu } - verb 2 - unite
योयोति { यु } - yoyoti { yu } - verb Intens. - fasten or unite firmly
युनाति { यु } - yunAti { yu } - verb - give
यु yu
adj.
 going
यु yu
adj.
 moving
यूनि { यु } yUni { yu }
f.
 union
यूनि { यु } yUni { yu }
f.
 connection
यौति { यु } yauti { yu } verb harness
यौति { यु } yauti { yu } verb take hold or gain possession of
यौति { यु } yauti { yu } verb worship
यौति { यु } yauti { yu } verb yoke
यौति { यु } yauti { yu } verb hold fast
यौति { यु } yauti { yu } verb honour
यौति { यु } yauti { yu } verb bind
यौति { यु } yauti { yu } verb push on towards
यौति { यु } yauti { yu } verb fasten
यौति { यु } yauti { yu } verb confer or bestow upon
यौति { यु } yauti { yu } verb attach
यौति { यु } yauti { yu } verb draw towards one's self
यौति { यु } yauti { yu } verb procure
यौति { यु } yauti { yu } verb 2 unite
योयोति { यु } yoyoti { yu } verb Intens. fasten or unite firmly
युनाति { यु } yunAti { yu } verb give
Wilson
English
यु r. 2nd cl. (यौति)
1 To mix, to join, to blend.
2 To separate or not mix. r. 10th cl. (यावयति) To censure, to blame, to
disrespect, to despise. (ञ) युञ् r. 9th cl. (युनाति युनीते) To
bind, to tie.
Apte
English
यु [yu], I. 2
P.
 (यौति, युत
caus. यावयति
desid.
 यियविषति or युयूषति)
To mix, combine. -II. 3
P.
 (युयोति) To detach, separate
as in युतसिद्ध. -III. 9
U.
 (युनाति, युनीते)
To bind, fasten.
To mix, combine
Ved.
 To give, grant.
To acquire.
To worship, respect. -IV.* 1 Ā. (यावयते) To censure. -With व्यति to mix
अन्योन्यं स्म व्यतियुतः शब्दाञ् शब्दैस्तु भीषणान्
Bk.*
 8.6.
Apte 1890
English
यु {vI.v} {c2c} P. (यौति, युत
caus. यावयति
desid. यियविषति or युयूषति) 1 To join, unite.
2 To mix, combine. {vII.v} {c3c} P. (युयोति) To detach, separate
as in युतसिद्ध {vIII.v} {c9c} U. (युनाति, युनीते) 1 To bind, fasten.
2 To join, unite.
3 To mix, combine.
4 Ved. To give, grant.
5 To acquire.
6 To worship, respect. {vIV.v} {c10c} A. (यावयते) To censure.
WITH व्यति to mix
अन्योन्यं स्म व्यतियुतः शब्दाञ् शब्दैस्तु भीषणान् Bk. 8. 6.
Monier Williams Cologne
English
1. यु (cf. √ युछ्)
cl.
 3.
P.
 युयो॑ति (Impv. 2. sg. युयोधि॑,
RV.
युयुधि,
Pāṇ.
 iii, 4, 88, Sch.
2.
du.
 युयोतम् or युयुत॑म्,
RV.
2.
pl.
 युयो॑त or °तन, ib.
Ā. Subj. 2. sg. : युयोथास्, ib.
Ā.
impf.
 3.
pl.
 अयुवन्त,
AV.
aor.
P.
 यौस्, अयौषीत्
Subj. योषति, योषत्,
RV.
यूषत्,
AV.
यूयात्, यूयाताम्,
Br.
यूयोत्,
RV.
यावीस्, ib.
Ā. योष्ठास्,
Br.
यवन्त,
RV.
Pass.
 अ॑यावि, ib.
inf.
 यो॑तवे, °तवै॑, °तोस्, ib.
-यावम्,
AV.
 ),
to separate, keep or drive away, ward off (acc. ), exclude or protect from (abl. ),
RV.
AV.
VS.
Br.
to keep aloof, to be or remain separated from (abl. ),
RV.
AV.
ŚāṅkhŚr.
 :
Caus.
 यव॑यति or याव॑यति, to cause to separate or remove or keep off
&c.
 ,
RV.
AV.
VS.
ŚBr.
 :
Intens.
 योयवीति (impf. अ॑योयवीत्
p.
 यो॑युवत्),
to retreat back, recede,
RV.
to be rent, gape asunder, ib.
to keep off from (abl. ),
MaitrS.
2. यु (cf. √ युज्)
cl.
 2.
P.
 (Dhātup. xxiv, 23) यौति (Ved. also Ā. युते॑ and
cl.
 6. युव॑ति, °ते
accord.
 to
Dhātup.
 xxxi, 9 also
cl.
 9. युनाति, युनीते
pf. युयाव, 2. sg. युयविथ,
Pāṇ.
 vi, 4, 126, Sch.
युयुवे॑,
RV.
aor.
 -याविष्टम् (?), ib.
अयविष्ट
Gr.
Prec. यूयात्, ib.
fut. युविता,
ŚBr.
यविता, यविष्यति, °ते
Gr.
ind.
p.
 युत्वा,
Pāṇ.
 vii, 2, 11, Sch.
-यूय,
RV.
-युत्य,
GṛŚrS.
 ),
to unite, attach, harness, yoke, bind, fasten,
RV.
to draw towards one's self, take hold or gain possession of, hold fast,
AV.
TS.
ŚBr.
to push on towards (acc. ),
AV.
to confer or bestow upon (dat. ), procure,
RV.
(यौति), to worship, honour,
Naigh.
 iii, 14 :
Pass.
 यूयते (aor. अयावि)
Gr.
 :
Caus.
 यावयति (aor. अयीयवत्), ib. :
Desid.
 of
Caus.
 यियावयिषति, ib. :
Desid.
 यु॑यूषति (RV. ), यियविषति (Gr. ), to wish to unite or hold fast:
Intens.
 योयूयते, योयोति, योयवीति
&c.
 (See आ-, नि-√ यु).
3. यु॑
mfn.
 (√ या) going, moving,
RV.
 i, 74, 7
x, 176, 3 (viii, 18, 13 ?).
4. यु the actual base of the
du.
 and
pl.
 numbers of the 2nd pers. pron. (See युष्मद्).
Monier Williams 1872
English
यु 1. यु (said in Dhātu-pāṭha XXIV. 23.
to be अ-मिश्रणे, i. e. the opposite in meaning
to rt. 2. यु below, which is मिश्रणे, but rt. 1. यु is
entirely Vedic), cl. 3. P. युयोति, (युयुधि according
to Pāṇ. III. 4, 88)
Impv. 2nd sing. युयोधि
the
other forms are Vedic, e. g. युयोत, युयवत्, यु-
वन्त, अयावि, यावीस्, यूषम्, योषत्, योषति,
यौषुस्, यौष्टम्, यौस्, Inf. योतवे, योतवै,
योतोस्, Ved. to separate, remove, exclude, ward off
to protect from (with abl.)
to keep off (with acc.)
to drive away, scatter, (Sāy. = पृथक्-कृ)
to keep
apart, to be or remain separate, (Sāy. = पृथग्-
भू)
cl. 10. A. यावयते, &c., to despise (?):
Caus. यवयति, यावयति, -यितुम्, to cause to
separate or remove or keep off, &c.: Intens. योयू-
यते, योयवीति, to be violently separated or rent
asunder, (Sāy. = अत्यर्थम् पृथग्-भू।)
यु 2. यु (allied to rt. 1. युज्), cl. 2. P.,
cl. 9. P.A. यौति (3rd pl. युवन्ति), युनाति,
युनीते, युयाव (2nd sing. युयविथ, 3rd pl. यु-
युवुस्), युयुवे, यविष्यति, -ते, अयावीत्, अय-
विष्ट, यवितुम्, (these forms are rarely found in
classical Sanskrit, but the following are found in the
older language, यौमि, युवते, युवासे, युवस्व,
अयुवत, युते, युवते, युताम्, (नि) युयोतम्, यु-
यवत्, युयुवे, युविता, (नि)यूय), to attach, har-
ness, bind, fasten
to join, unite, connect
to mix,
combine
to gain possession of (Ved.)
to bestow,
confer (Ved.)
to worship, honour (according to
Naigh. III. 14): Pass. यूयते, 1st Fut. याविता, 2nd
Fut. याविष्यते, Aor. अयावि, Prec. याविषीष्ट,
to be joined or mixed: Caus. यावयति, -यितुम्,
Aor. अयीयवत्: Desid. of Caus. यियावयिषति:
Desid. यियविषति, युयूषति, to wish to unite or
join
to yoke: Intens. योयूयते, योयवीति, योयोति,
to unite very closely
[cf. Gr. ζώ-ννυ-μι (perhaps
for ζωσνυμι), ζώ-νη, ζῶστρον
Lat. juvare, jus,
juro, jubere.]
यु 3. यु, उस्, उस्, उ (fr. rt. 1. या), Ved.
going, moving, (Sāy. = गच्छत्)
coming to
misfortune, incurring evil, (Sāy. on Ṛg-veda VIII.
18, 13 = यातृ, अपगमन-शील or दुःखं
गच्छत्।)
यु 4. यु, the actual base of the dual and
plural numbers of the second personal pro-
noun, (see युष्मद्।)
Macdonell
English
यु yu, prn. base of the 2nd pers. in yuvā́m, 🞄yuvós, yūyám, yuṣmā́n, etc.
यु 1. YU, Ⅵ. yuvá (V.), Ⅱ. yanti, yute (V., 🞄rare), yoke, harness
bind, fasten, hold 🞄fast
gain possession of: pp. yuta (C.
rare 🞄in V.), fastened to (—°)
added
united, combined, 🞄joined, or provided with, accompanied 🞄by, possessed of (in. or —°)
consisting of 🞄(—°)
performing (sacrifices, in. )
connected 🞄with, concerning (—°)
des. yúyūṣa, P. wish 🞄to hold fast. ā, draw to oneself (reins, 🞄wings), grasp
draw (of draught animals)
🞄take possession of (the heart)
mix, stir: pp. 🞄āyuta, joined, furnished, or endowed with, 🞄haunted by (—°
always at and of a verse = 🞄-yuta). -abhi‿ā, soar up to (ac.). ud-ā, stir 🞄up. pari‿ā, mix, stir. sam-ā, pp. composed 🞄of (—°). combined or endowed with (—°). 🞄ud, pp. údyuta, excited (mind). upa, join 🞄on, use. ni, fasten
bestow. pra, stir, mingle
🞄perform
destroy: pp. mingled with 🞄(in. )
destroyed
confused (dream). vi, disjoin
🞄deprive of (in. )
separate
strew
be 🞄severed
be deprived of (in. )
keep (ac.) 🞄away or at a distance (C.): pp. (V., C.) 🞄separated from, deprived of (in. or —°). sam, 🞄(unite with oneself), consume
impart
unite, 🞄connect with (in. ): pp. sáṃyuta, bound
🞄put together, joined, with (in. ± saha or —°)
🞄endowed with (in. or —°)
increased by, plus 🞄(—°)
composed of (in. ), containing (—°)
🞄connected with, relating to, implying (—°)
🞄heaped, promiscuous.
यु 2. YU, Ⅲ. P. (Ā. rare) yuyó, yuyu (V.), 🞄Ⅵ. P. Ā. -yuva (V.), Ⅰ. Ā. -yava (RV.¹), 🞄drive away, ward off, separate from (ab.)
🞄preserve from (ab.)
withhold
keep aloof, 🞄from (ab.): pp. yutá, separated
cs. yā̆váya, 🞄P. = apa, drive off, remove from 🞄(d., ab.). pra, remove: pp. práyuta, absent 🞄in mind, distraught, heedless.
Benfey
English
1. यु यु, ii. 2, Par., and ii. 9, युना,
युनि, Par. Ātm.
1. To bind.
2. To
join, to mix.
3. To separate (? cf. 2. यु).
Ptcple of the pf. pass. युत,
1. Joined,
connected, Rām. 3, 52, 26.
2. United,
Lass. 39, 19.
3. Attached to.
4. En-
dowed, full of, Nal. 12, 2
Chr. 13, 9
Hit. i. d. 152, M.M. (seized).
Comp.
अ-,
m.
 and
n.
 a myriad, Man. 12, 113.
गो-, 1.
adj.
 ,
f.
 ता, full of cattle, Rām. 2, 49, 10.
n.
 a cow-pen, MBh. 14, 1934. -- With the
prep. व्यति वि-अति, To mix, Bhaṭṭ.
8, 6.- With आ आ, आयुत, Endowed,
Nal. 12, 39. -- With प्र प्र, प्रयुत,
Joined.
n.
 A million. -- With सम् सम्,
संयुत,
1. Joined, mixed.
2. Heaped,
Śāk. 69, 15.
3. Endowed, Sāv. 5, 33
Pañc. iii. d. 48.
4. Implying, Man.
2, 32.
Comp.
सु-,
adj.
 well accom-
panied by, Lass. 50, 6. -- Cf. Lat. juvare,
jus (= ved. योस्), jubere (Caus.)
ζώννυμι
(probably for ζωσνυμι), ζώνη, ζῶστρον.
2. यु यु, ii. 3, Par. To keep back.
Caus., and i. 10, Ātm. † To despise.
-- With the prep. अप अप, ii. 3, To
remove, Chr. 295, 11 = Rigv. i. 92, 11.
Apte Hindi
Hindi
यु
"अदा* पर* ,
पुं*
 " - -
"सम्मिलित होना, मिलना "
यु
"अदा* पर* ,
पुं*
 " - -
"मिलाना, गड्डमड्ड करना"
यु
जुहो* पर* - -
अलग-अलग करना
यु
"क्र्या* उभ* , " - -
"वाँधना, जकड़ना, सम्मिलित होना, मिलना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
यु - मिश्रणे अमिश्रणे च (अदा० पर० सक० से०) यौति । यविता । यायात् ।
कन्नडार्थः - > ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರು /ಒಟ್ಟುಗೂಡು
यु - मिश्रणे अमिश्रणे च (अदा० पर० सक० से०) यौति । यविता । यायात् ।
कन्नडार्थः - > ಬೆರಸು
यु - मिश्रणे अमिश्रणे च (अदा० पर० सक० से०) यौति । यविता । यायात् ।
कन्नडार्थः - > ಬೇರೆಯಾಗು
प्रयोगाः - > "यौति काले कुलस्त्रीभिः क्षत्रसन्तानवृद्धये"
L R Vaidya
English
yu {% (I) vt. 2P (pp. युत
pres. यौति
desid. यियविषति or युयूषति) %} 1. To join, to mix.
2. to separate.
yu {% (II) vt. 9U (pres. युनाति, युनीते) %} To bind.With व्यति-, to mix, अन्योन्यं स्म व्यतियुतः शब्दाञ् शब्दैस्तु भीषणान् Bt.viii.6.
Bopp
Latin
1. यु 2. P. et 9. P. A. यौमि (gr. 343.), युनामि, युने. Con-
jungere. युत conjunctus, praeditus. N. 12. 2.: वनम्
…महिषर्क्षगणैर् युतम्
12. 10.: लक्ष्म्या स्थित्याच
परया युता. (Cf. युज्. Fortasse lat. jûs, jûro ab obli-
gando
huc etiam traxerim, juvare, ita ut proprie signi-
ficet se adjungere alicui
formâ pertinere videtur ad
Caus. यावयामि
lith. jau-tis bos tanquam jumentum,
jŭs-mi vel jŭs-u cinctus sum
gr. ζώννυ-μι, ζώ-σω
(ζ = य्, v. gr. comp. 19., ω = औ abjecto उ)
cf. Pott. 1.
213.
cambro-brit. ieuad «a putting in a team, a yo-
king», ieuaeth «a yoked state», ieuaw «to put in a team,
to yoke».)
c. आ i. q. simpl. N. 12. 39.: वराहर्क्षमृगायुतम्
65.:
शाखामृगगणायुतम्.
c. प्र प्रयुत n. millio.
c. सम् i. q. simpl. SA. 5. 33.: नियमेन संयुताः.
2. यु 10. P. arcere. RIGV. 5. 10.: यवया (= यवय) वधम्
RIGV. 5. (v. Westerg.): विश्वा ऽस्मद् दुरिता याव-
यन्तु. In dial. Vêd. etiam cl. 3. P. YAǴURV. (v. We-
sterg.): युयोध्य् अस्मज् जुहुराणम् एनः.
c. अप cl. 3. P. in dial. Vêd. arcere, repellere (proprie
disjungere). RIGV. 92. 11.
c. वि cl. 3. P. privare (disjungere) in dial. Vêd. RIGV.
39. 8.: वि तं युयोत शवसा «eum private cibo».
Lanman
English
√1yu (yaúti [626], 3rd pl. yuvánti, mid.
yuté
yuváti, -te
finite forms Vedic
only
yutá
-yū́ya). fasten, hold fast
draw towards one, attract
join, unite.
+ sam, unite
saṃyuta, connected with,
i. e. having reference to, 59^14.
√2yu (yuyóti
yúcchati [608^2]
áyauṣīt
yutá
-yū́ya
caus. yāváyati). repel,
keep off or separate, trans.
sometimes
keep off or separate, intrans.
a Vedic
word.
+ pra, remove
prayucchant, removing
(intrans.), moving away, and so (like Eng.
absent), heedless.
yu, root of 2d pers. pronoun, cf. 494. [cf.
ὑμεῖς, Lesbian ὔμμες, ‘ye’: kinship of
Eng. ye, doubtful.]
Kridanta Forms
Sanskrit
यु (यु꣡ मिश्रेणेऽभिश्रणे च - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = यवनम्
अनीयर् = यवनीयः - यवनीया
ण्वुल् = यावकः - याविका
तुमुँन् = यवितुम्
तव्य = यवितव्यः - यवितव्या
तृच् = यविता - यवित्री
क्त्वा = युत्वा
ल्यप् = प्रयुत्य
क्तवतुँ = युतवान् - युतवती
क्त = युतः - युता
शतृँ = युवन् - युवती
यु (यु॒ञ् बन्धने - क्र्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = यवनम्
अनीयर् = यवनीयः - यवनीया
ण्वुल् = यावकः - याविका
तुमुँन् = योतुम्
तव्य = योतव्यः - योतव्या
तृच् = योता - योत्री
क्त्वा = युत्वा
ल्यप् = प्रयुत्य
क्तवतुँ = युतवान् - युतवती
क्त = युतः - युता
शतृँ = युनन् - युनती
शानच् = युनानः - युनाना
यु (यु꣡ जुगुप्सायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = यावनम्
अनीयर् = यावनीयः - यावनीया
ण्वुल् = यावकः - याविका
तुमुँन् = यावयितुम्
तव्य = यावयितव्यः - यावयितव्या
तृच् = यावयिता - यावयित्री
क्त्वा = यावयित्वा
ल्यप् = प्रयाव्य
क्तवतुँ = यावितवान् - यावितवती
क्त = यावितः - याविता
शानच् = यावयमानः - यावयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 यु
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 मिश्रणे अमिश्रणे च
गणः:
 अदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 यौति
धातुः:
 यु
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 जुगुप्सायाम्
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 यावयते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आकुस्मीयः, उकारान्तः
धातुः:
 यु
मूलधातुः:
 युञ्
धात्वर्थः:
 बन्धने
गणः:
 क्र्यादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 युनाति-युनीते
Abhyankara Grammar
English
यु general wording including the affixes युच्, युट्, ट्युत्, ट्युट् and ण्युट् of which only यु remains as the affix, which is changed into अन by the rule युवोरनाकौ P.VII.1.1.
धातुप्रदीपः
Sanskrit
यु मिश्रणे
- यौति । युयाव । यविता । अयावीत् । यियविषति । युयूषति । यूतिः । योत्रम् । युतः ।। 24 ।।
यु जुगुप्सायाम्
- यावयते अन्यत्र यौति युनाति 171
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 युज्, संयुज्, संधा, सन्धा, संसंज्, यु, संग्रन्थ्, सङ्ग्रन्थ्, संपृच्, सम्पृच्
verb
वस्तूनां परस्परम् [एकस्य अवयवः अन्येन सह युक्तः भवति एतादृशः]आसञ्जनानुकूलः व्यापारः।
"अस्य आसन्दस्य छिन्नः भागः अयुज्यत।"
Vedic Reference
English
Yu, appearing in the dual in the Śatapatha Brāhmaṇa (iii. 7,
4, 10), seems to mean ‘yoke animals.’
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यु, ङ क निन्दने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ क, यावयते । इतिदुर्गादासः ॥
(“यावयते बाला वृद्धम् ।” इतिमनोरमा ॥
)
यु, ञ ग बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(क्र्या०-उभ०-सक०-सेट् ।) ञ ग, युनाति यो वयस्थोऽपिन वेश्यावन्धकीजनैरिति हलायुधः । इतिदुर्गादासः ॥
यु, ल मिश्रणे । अमिश्रणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदा०-पर०-अक०-सेट् ।) ल, यौति ।मिश्रणे यथा, --“यौति काले कुलस्त्रीभिः क्षत्त्रसन्तानवृद्धये ॥
”इति हलायुधः ॥
अमिश्रणे समवायलक्षणे । अयुतसिद्धानामितिमिलितसिंद्धानामित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
यु मिश्रणे अमिश्रणे च अदा०
पर०
सक०
 सेट् । यौति अयावीत् ।
यु बन्धे क्र्या०
उभ०
सक०
 अनिट् । युनाति युनीते अयौषीत्अयोष्ट ।
यु
त्रि०
 न्दने
चु०
 आत्म०
सक०
 सेट् । यावयते अयीयवत् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
यु मिश्रणे
- यौति, उतो वृद्धिर्लुकि हलि (7389) यविता सनीवन्तर्ध (7249) इति वेट्-युयूषति यियविषति आसुयुवपि (31126) इति ण्यत्-याव्यम् ॠदोरप् (3357) यवः, स्वार्थेऽण् यावः, कनि (द्र0 5429) यावकोऽलक्तकः समि युदुद्रुवः (3223) घञ्-संयावो गुडमिश्रं खाद्यम् उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः (3349) उद्यावः नन्द्यादौ (द्र0 3134) ल्युः-यवनः कनिन् युवृषि (उ0 1156) इति कनिन्-युवा तिथपृष्ट (उ0 212) इति यूथः कुसुयुभ्यो दीर्घश्च (तु0 द0 उ0 75) यूपः अजियुधूनीभ्यो दीर्घश्च (उ0347) यूका सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः (उ0 381) यवागूः वहियुभ्यां च (उ0 3114 श्वेत0 ) इत्यसच्-यवसो घासः वहिश्रिद्रु (तु0 उ0 451) इति निः- योनिः पूङ्य्वोर्लोपश्च (तु0द0 उ0 916) इत्यूषन्-यूषः सौत्राद् योषा हृसृरुहि (उ0 197) इति योषित् यवासो (द्र0 उ0 42) दुरालभा ऊतियूतिजूति (3397) इति यूतिः संघोऽयुतसिद्धानाम् इत्यादिदर्शनाद् यु अमिश्रण इत्येके क्र्यादौ युञ् बन्धने (97) युनाति चुरादौ यु जुगुप्सायाम् (10156) यावयते, याव्यः 21
यु जुगुप्सायाम्
- यावयते ब्राह्मणान् जाल्सः याव्यम् अदादौ मिश्रणे (225) यौति क्र्यादौ बन्धने (97) युनाति युजु कुत्सायामित्येके-योजयते 177
धातुवृत्तिः
Sanskrit
यु (अर्थः) मिश्रणे
एतदादयस्तौत्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ( यौति, युतः, युवन्ति यौषि यौमि ) ( सूत्रम्) उतो वृद्धिर्लुकि हलि (इति सूत्रम्) इति हलादौ पिति सार्वधातुके वृद्धिः अजादौ क्ङित्युवङ्, ( युयाव, युयुवतुः युयविथ युयुवथुः युयुव युयाव युयव युयुविव ) "श्र्युकः किति'' इतीण्निषेधः क्रादिनियमेन बाध्यतइत्युक्तं, ( यविता यविष्यति यौतु युतात् युताम्, युवन्तु युहि ) हेरपित्त्वान्न गुणो नापि वृद्धिः, ( यवानि यवाव ) आटि पित्त्वेऽप्यहलादित्वान्न वृद्धिः ( अयौत् अयुताम् अयुवन् अयौः अयवम् युयात् युयातां, युयुः युयाः, युयातं, युयात, युयां, युयाव ) पिद्वचनेषु यासुटो ङित्त्वेन "पिच्च ङिन्न भवति'' इति पित्त्वाभावान्न वृद्धिर्नापि गुणः आशिषि ( यूयात् यूयास्ताम् ) "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घः, ( अयावीत् अयाविष्ठाम् अयावचीः अयाविषम्, ) सिचि वृद्धिः ( यियविषति ) "सनीवन्तर्द्ध'' इत्यादिना सनो वेडागमः गुणावादेशौ अनयोः "द्विर्वचनेऽचि'' इति स्थानिवत्त्वाद्युशब्दो द्विरुच्यते "ओः पुयण्जि'' इतीत्वम् इडभावे (युयूषति) "इको झल्'' इति सनः कित्त्वान्न गुणः "अज्झन'' इति दीर्घः (योयूयते योयवीति योयोति ) "उतो वृद्धिः'' इत्यत्र "नाभ्यस्तस्य'' इत्यनुवृत्तेर्न वृद्धिः ( यावयति अयीयवत् ) णौ कृतस्य स्थानिवत्त्वाद्युशब्दस्य द्विर्वचने "ओः पुयण्जि''इतीत्वे "दीर्घो लघोः'' इति दीर्घः कर्म्मणि ( यूयते, यूयताम् अयूयत यूयेत) यकि "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घः स्यादिषु चिण्वदिट्पक्षे ( याविष्यते अयाविषाताम् याविषीष्ट, याविता ) अन्यदा ( यविष्यते अयविषाताम् यविषीष्ट यविता) इत्यादि, लुङ्लिङोर्ध्वमि मूर्द्धन्यविकल्पाच्चातूरूप्यं, लुङयेकवचने "अचः कर्मकर्त्तरि'' इति पक्षे सिच् तस्य च वा चिण्वदिट् ( अयावि अयाविष्ट अयविष्ट ) इति त्रैरूप्यम् ( याव्यम् ) "आसुयुवपि'' इत्यादिना ण्यत् वृद्धौ "धातोस्तन्निमित्तस्यैव'' इत्यावादेशः ( यव्यम् ) इति युनातेर्यति सानुबन्धकत्वादिह नायं गृह्यत इति न्यासे, ( योत्रम्, )"दाम्नी'' इत्यादिना ष्ट्रन् ( संयावः ) "समि युद्रुदुव'' इति घञ् समोऽन्यत्र प्रयवः "ऋदोरप्'' ( अद्यावः ) "उदिश्रयतियौति'' इति घञ् यौतीतिनिर्देशाद् युनातेरुद्यव इति ( उद्यावे ) भक्ष्यविशेषः "अध्यायन्ययोद्याव'' इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते ( यूतिः ) "ऊतियूति'' इति क्तिनि दीर्घत्वमन्तोदात्तत्त्वं च निपात्यते ग्रहयुतिरित्येतत्तु युनातेः यूतिरितिनिपातनं यौतेरेवेति वृत्तिन्यासयोः यौत्यत्र रसादिकमिति ( यवः )"पुंसि संज्ञायाम्'' इति घः, (यवनः) नंद्यादित्वाल्ल्युः दुष्टो यवो यवानी यवनानां लिपिर्यवनानी ) "इन्द्रवरुण'' इत्यादिना ङीषानुकौ तत्र [ यवाद्दोषे ] [यवनाल्लिप्याम् ] इत्युक्तम् यवनीमुखपद्मानामितिप्रयोगः पुंयोगलक्षणे ङीषि यवानां भवनं क्षेत्रं ( यव्यं, यवक्यं ) "यवयवकषष्टिकाद्यत्'' इति यत् यव एव (यवकः) यवस्य विकारो (यावः)स एव ( यावकः ) "यावादिभ्यः कन्'' इति कन् रञ्जनद्रव्ये यावकमिति संज्ञायां ण्वुलि ( यवमान् ) "मादुपधायाश्च'' इति वत्वमयवादिभ्य इति निषेधान्न भवति ( युत्वा युतः ) "श्र्युकः किति'' इतीण्निषेधः युतमित्यत्र "यस्य विभाषा'' इति वा नेट् (यूपः ) "कुयुभ्यां च'' इति पप्रत्ययो दीर्घश्च (यूका ) "अजियुधूनीभ्यो दीर्घश्च'' इति कनि दीर्घः, ( यवसम् ) "ऋतन्यञ्जि'' इत्यादिना सप्रत्ययः, ( यवासः ) "अन्येषामपि दृश्यत'' इति दीर्घः ( युवा ) "कनिन्युवृषि'' इत्यादिना कनिन् भसंज्ञायां "श्वयुवमघोनामतद्धित'' इति सम्प्रसारणे (यून) इत्यादि, ''न स्म्प्रसारणे सम्प्रसारणम्'' इति स्म्प्रसारणनिषेधःपूर्वस्य यूनो भावकर्मणी ( यौवनं यौवनिका, ) "हायनान्तयुवादिभ्योऽण्'' "द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च'' इत्यण्वुञौ, स्वभावाद्वुञ् स्त्रियां, "श्वयुव''इति सम्प्रसारणमतद्धितइतिनिषोधान्न भवति "नस्तद्धित'' इति टिलोपोऽपि न भवति, "अन्'' "प्रकृत्याके राजन्यमनुष्ययुवान'' इति चाण्वुञोः प्रकृतिभावात् ( यविष्ठः, यवीयान्, ) "स्थूलदूर'' इत्यादिनेष्ठेयसुनोर्यणादिपरलोपे पूर्वस्य च गुणः (कनिष्ठः, कनीयान्, "युवाल्पयोः कनन्यतरस्याम्'' इति वाकनादेशे "प्रकृत्यैकाच्'' इति प्रकृतिभावः ( यवयति कनयति ) णाविष्ठवदिति यणादिलोपगुणौ, "युवाल्पयोः'' इति कनादेशश्च पक्षे, भाष्यकारप्रयोगाद्वृद्ध्यभावः स्त्रियां "यूनस्तिःः'' इति तिप्रत्यये ( युवतिः, ) "सर्वतो ऽक्तिन्नर्थात्'' इति वा ङीषि युवतीति युवतीः पश्येत्यादौ लिङ्गविशिष्टपरिभाषया "श्वयुव'' इति सम्प्रसारणं न भवति, श्वादीनां"प्रसारणे नकारान्तग्रहणमनकारान्तप्रतिषेधार्थम्' इत्युक्तत्वात् तिप्रत्यये यूनः पदत्वान्नलोपः युवतीनां समूहो (यौवनम्) "भिक्षादिभ्योऽण्'' इत्यण् युवत्या भावावकर्मणी ( यौवनं, यौवनिका, ) लिङ्गविशिष्टपरिभाषया "हायनान्त्र'' इत्यण् मनोज्ञादित्वाद् वुञ् च "भस्याढे तद्धिते'' इति पुंवद्भावः सर्वत्र, भिक्षादिषु युवतिशब्दस्य पाठसामर्थ्यात्पुंवद्भावो नेति वृत्तौ, सामर्थ्यं च यदि स्यात्पुंवद्भावः "भस्याढे तद्धिते'' पुंवद्भावः "सिद्धश्च प्रत्ययविधौ'' इति प्रत्यये भाविनि पूर्वमेव पुंवद्भावविधानाद्युवशब्दस्य च कनिनन्तत्वेनाद्युदात्तत्वात् "तस्यसमूह'' इत्येवाणि सिद्धे पुनः पाठो ऽनर्थकः, पुंवत्त्वाभावे तु युवतिशब्दस्य प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्त्वात् "अनुदात्तादेः'' इत्यञो बाधनार्थः पाठो युज्यते यथा तु वार्तिकं तथा पुंवद्भाव इष्यते यदाह-"भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्यं पुंवद्भावस्य सिद्धत्वात्प्रत्ययविधौ'इति (युवखलतिः, ) युवा खलतिः युवतिः खलतिः "युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः'' इति विशेषण समासः लिङ्गविशिष्टपरिभाषया युवतिशब्दसय ग्रहणं, तस्य "पुंवत्कर्मधारय'' इति पुंवत्वम्, एवं यवपलितेत्यादि जरतीशब्देन स्त्रीलिङ्गेन युवशब्दस्य सामानाधिकरण्यानौचित्याद्युवतिशब्दस्य समासः, युवजरन्नित्येतत्तु जरद्भिरिति पाठादिति व्याख्यातारः स्त्रीलिङ्गपाठस्तु लिङ्गविशिष्टपरिभाषया ज्ञापनार्थः (इभयुवतिः, ) "पोटायुवति'' इत्यादिना विशेषणसमासः ( आर्ययुवा आर्ययुवानौ ) इति "प्रातिपदिकान्त'' इति णत्वं [युवादीनां प्रतिषेधः ] इति प्रतिषिध्यते ( आर्ययून ) इत्यादौ च "एकाजुत्तरपद'' इति "प्रातिपदिकान्त'' इति च णत्वं [ युवादीनां प्रतिषेधः ] इत्येव निषिध्यते, अयममिश्रणार्थोऽपि तथा च दृश्यते अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिति युञ् बन्धनइति क्र्यादौ, यु जुगुप्सायामित्याकुस्मीयः 23
यु (अर्थः) जुगुप्सायाम्
( यावयते ) युनाति च युनीते च बन्धने, यौतीति मिश्रणे 176
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यु मिश्रणे”@} 2 ‘-- अमिश्रणे च’ इत्यपि क्वचित् पाठः।
‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने।
युनाति च युनीते च-- …।।’ 3 इति देवः।
यावकः-विका, यावकः-विका, 4 यियविषकः-युयूषकः-षिका, 5 योयूयकः-यिका
6 यविता-त्री, यावयिता-त्री, यियविषिता-युयूषिता-त्री, योयूयिता-त्री
7 युवन्-ती, यावयन्-न्ती, यियविषन्-युयूषन्-न्ती
-- यविष्यन्-न्ती-ती, यावयिष्यन्-न्ती-ती, यियविषिष्यन्-युयूषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- यावयमानः, -- योयूयमानः
-- यावयिष्यमाणः, -- योयूयिष्यमाणः
नियुत्-नियुतौ-नियुतः
-- -- -- 8 युतम्-युतः-युतवान्, यावितः, यियविषितः-युयूषितः, योयूयितः-तवान्
9 यवः-यवानी, 10 यवनः-यवनानी, यवनी, 11 यवकः, यावः, यावकः, 12 यावकम्, यावः, यियविषुः 13 -युयूषुः- 14 यियावयिषुः, योयुवः
यवितव्यम्, यावयितव्यम्, यियविषितव्यम्-युयूषितव्यम्, योयूयितव्यम्
15 प्रयवणीयम्, प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम्, 16 प्रयावनीयम्-प्रयावणीयम्, यियविषणीयम्-युयूषणीयम्, योयूयनीयम्
17 18 याव्यम्, याव्यम्, यियविष्यम्-युयूष्यम्, योयूय्यम्
ईषद्यवः-दुर्यवः-सुयवः
-- -- -- 19 यूयमानः, याव्यमानः, यियविष्यमाणः-युयूष्यमाणः, योयूय्यमानः
20 प्रयवः, 21 संयावः, 22 उद्यावः, 23 उद्यावः, 24 यवः, 25 योत्रम्, 26 यौत्रम्, यावः, यियविषः, युयूषः, योयूयः
यवितुम्, यावयितुम्, यियविषितुम्-युयूषितुम्, योयूयितुम्
27 यूतिः, यावना, यियविषा-युयूषा, योयूया
यवनम्, यावनम्, यियविषणम्-युयूषणम्, योयूयनम्
युत्वा, यावयित्वा, यियविषित्वा-युयूषित्वा, योयूयित्वा
प्रयुत्य, 28 प्रयूय, प्रयाव्य, प्रयियविष्य-प्रयुयूष्य, प्रयोयूय्य
29 यावम् २, युत्वा २, यावम् २, यावयित्वा, यियविषम् २, यियविषित्वा २, योयूयम् २
योयूयित्वा २
30 इति निप्रत्ययः।
युवन्त्यस्यामिति योनिः।]] योनिः, 31 इति कन्प्रत्ययः, धातोः दीर्घश्च भवति।
यूकः = क्षुद्रजन्तुः।]] यूकः-यूका, 32 इति थक्प्रत्यये निपात्यते।
निपातनादेव धातोर्दीर्घश्च।
यूथः = गजादिसंघातः।]] यूथः, 33 इति कनिन्प्रत्ययः।
यौति, यूयते वा इति युवा।
स्त्रियाम्, ‘यूनस्तिः’ 34 इति तिप्रत्यये युवतिः।]] युवा-युवतिः, 35 इति पप्रत्ययः दीर्घश्च।
यूपः = यज्ञपशुबन्धनकाष्ठः।]] यूपः, 36 इति ऊषन्प्रत्यये, धातूकारस्य लोपे च रूपम्।
यूषः = व्यञ्जनम्।
मण्डम् च इति केचित्।]] यूषः, 37 सप्रत्यये रूपम्।
योषा = योषित्।]] योषा, 38 इत्यागूच्प्रत्यये रूपम्।
यवागूः = पेया।]] यवागूः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३४५)
02
=>
 (२-अदादिः-१०३३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। २४)
04
=>
 [[७। ‘इमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः।… तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः।’ (भाष्ये- ७-२-१०) इति व्याघ्रभूतिकारिकायामुपात्तत्वादस्य सेट्त्वम्। सन्नन्ते तु, ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभर--’ (७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः। इडभावपक्षे झलादित्वात् सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
 [[८। यङन्ते सर्वत्रोत्तरखण्डे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। पूर्व- खण्डे गुणः।]]
06
=>
 [पृष्ठम्१०७९+ २६]
07
=>
 [[आ। ‘पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽब्धिशायी स जनैर्युवद्भिः।।’ धा। का। २-४६।]]
08
=>
 [[१। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः। क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिषु तु ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेध इति विशेषः।]]
09
=>
 [[२। पचादित्वात् (३-१-१३४) अच्प्रत्ययः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमा- रण्ययव--’ (४-१-४९) इत्यादिना आनुगागमे ङीषि च यवानी इति सम्पद्यते। एतच्च, ‘यवाद् दोषे’ (वा। ४-१-४९) इति वचनाद् दुष्टे यवे स्त्रीत्वेन विवक्षित एवेति ज्ञेयम्। अन्यत्र तु टापि यवा इति।]]
10
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहि- मारण्ययवयवन--’ (४-१-४९) इत्यादिना ‘यवनाल्लिप्याम्’ (वा। ४-१-४९) इति वचनेन यवनलिप्यां विवक्षितायामानुगागमो ङीष् च भवतः। पुंयोगलक्षणे ङीषि तु यवनी इति सम्पद्यते।]]
11
=>
 [[४। यव एव यवकः, स्वार्थे कन्। प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्यये यावः।]]
12
=>
 [[५। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुलि रूपमेवम्। यावकम् = रञ्जनसाधनीभूतो रसविशेषः। अत्र ण्वुलः स्त्र्यधिकारविहितत्वेऽपि ‘लिङ्गमविवक्षितं लोकाश्रितत्वा- ल्लिङ्गस्य’ इति न्यायेन नपुंसकलिङ्गमिति ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[B। ‘संयुयूषुं दिशो बाणैरक्षं यियविषुर्द्रुमैः।’ भ। का। ९-३५।]]
14
=>
 [[६। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासेकारः।]]
15
=>
 [[७। ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वम्। प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम् इत्यत्र तु, ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]
16
=>
 [[८। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्१०८०+ २६]
18
=>
 [[१। ‘आसुयुवपि--’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। अजन्तलक्षणयतोऽपवादः। ‘धातोस्तन्निमित्तस्यैव’ (६-१-८०) इत्यावादेशः। आवश्यकार्थेऽपि, ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति एवमेव रूपम्।]]
19
=>
 [[२। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
20
=>
 [[३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः भावे।]]
21
=>
 [[४। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्युपपदे करणे घञ्। संयावः = पिष्टविकारोऽपूपविशेषः।]]
22
=>
 [[५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
23
=>
 [[६। ‘अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते। उद्यावः = भक्ष्यविशेषः।]]
24
=>
 [[७। यौति अत्र रसादिकमिति यवः = धान्यविशेषः। ‘पुंसि संज्ञायां घः--’ (३-३-११८) इति संज्ञायां घप्रत्ययः।]]
25
=>
 [[८। ‘दाम्नीशसयुयुज--’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। यूयतेऽनेनेति योत्रम् = गोपालकानां करे स्थितो दण्डविशेषः।]]
26
=>
 [[९। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति ष्ट्रन्प्रत्यये, ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिरिति काशिका (७-२-११५)।]]
27
=>
 [[१०। स्त्रियां क्तिनि, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्निषेधे, ‘ऊतियूतिजूति- सातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् दीर्घः, अन्तोदात्तत्वं च। यूतिः = संघः, एकत्र समेषां समागमः। गव्यूतिः = क्रोशयुगम्।]]
28
=>
 [[११। छन्दसि विषये ल्यपि, ‘युप्लुवोदीर्घः--’ (६-४-५८) इति दीर्घ इति ज्ञेयम्। लोके तु तुकि प्रयुत्य इति भवति।]]
29
=>
 [पृष्ठम्१०८१+ २७]
30
=>
 [[१। ‘वहिश्रियु--’ [द। उ। १-२१]
31
=>
 [[२। ‘अजिसुयु--’ [द। उ। ३-२४]
32
=>
 [[३। ‘तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः’ [द। उ। ६-३७]
33
=>
 [[४। ‘कनिन् युवृषि--’ [द। उ। ६-५१]
34
=>
 (४-१-७७)
35
=>
 [[५। ‘कुसुयुभ्यश्च’ [द। उ। ७-५]
36
=>
 [[६। ‘मूङ्य्व्योर्लोपश्च’ [द। उ। ९-१७]
37
=>
 [[७। औणादिके [द। उ। ९-२१]
38
=>
 [[८। ‘सृयु--’ [द। उ। १०-४]
1 {@“यु जुगुप्सायाम्”@} 2 आकुस्मीयः।
‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने।
युनाति च युनीते च…।।’ 3 इति देवः।
“-- ‘युजु कुत्सायाम्’ इत्येके--योजयते” इति क्षीरस्वामी।
यावकः-विका, युयावयिषकः-षिका, यावयिता-त्री, युयावयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककोटयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
ल्युटि--यावनम् 5।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३४६)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७११। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। २४)
04
=>
 (२०५)
05
=>
 [[आ। ‘निर्यावनः कुयुधि कुस्मयमान आस्त।।’ धा। का। ३-३७।]]
Capeller
German
1. यु, यौ॑ति, युते॑, युव॑ति, °ते befestigen,
anbinden, anspannen
festhalten mit (Instr. o.
—°), begleitet von, bestehend aus (—°).
आ an sich ziehen, erfassen
p. p. आयुत
verbunden, versehen mit (—°). नि anbinden,
festmachen. प्र umrühren,
mengen, zerstören. सम् erfassen. ergreifen
verbinden, vermengen mit
(Instr.). p. p. सं॑युत gebunden, verbunden
mit, vermehrt um (Instr. o.) (—°), bestehend
aus, bezüglich auf (—°).
यु॑ ^2.m. Gefährte.
यु, ^3 .युयो॑ति, युवति, °ते abhalten, trennen
von, bewahren vor (Abl.)
verwehren,
vorenthalten
weichen, fern bleiben von
(Abl.). p. p. युत॑ getrennt. Caus. यव॑यति
u. याव॑यति = Simpl. trans. वि sich
trennen, verlustig gehen
p. p. वि॑युत
getrennt von, beraubt des (Instr. o. —°).
यु॑ ^4. fahrend.
Grassman
German
1. √yu. Grundbegriff (mit einem Seile binden, festhalten) und Begriffsübergänge ähnlich wie bei dem verwandten yam
vgl. Cu. 〔S. 572〕. [Page1111] 1〉 Rosse u. s. w. [A.] anschirren, anspannen, auch bildlich
2〉 jemandem [D.] etwas [A.] schenken
3〉 festanziehen, festhalten [A.]
4〉 Desid. etwas [A.] festzuhalten suchen, fest an sich ziehen.
ā́ 1〉 etwas [A., partit. G.] an sich ziehen, erfassen
namentlich 2〉 in seine Arme ziehen [A.]
3〉 etwas [A.] in seine Gewalt ziehen, bemeistern
4〉 Intens. med. gebunden sein an [L.].
úd in die Höhe ziehen, fest an sich ziehen Zügel und bildlich Götter [A.].
ní 1〉 zügeln [A.] vgl. niyút
2〉 zügeln mit [I.]
3〉 in seine Gewalt bringen [A.]
4〉 jemandem [D.] etwas [A.] dauernd verleihen
5〉 auch ohne Dat.
6〉 Gebet [A.] annehmen, gewähren
7〉 Int. kräftig lenken [A.].
nís fortschaffen, beseitigen [A.].
ví 1〉 aufbinden, öffnen [A.]
2〉 jemand [A.] trennen von [I.], ihn dessen berauben
3〉 sich ablösen, sich abwechseln, vgl. 2. yu.
pári Desid. zu umspannen streben [A.].
(práti) hemmen [A.].
sám 1〉 in sich aufnehmen, verzehren [A.]
2〉 jemandem [I., Ab. mít ā́] etwas [A.] mittheilen.
Anmerkung. Bei den Richtungswörtern, die eine Trennung ausdrücken (nís, ví) lässt die Bedeutung nicht zwischen 1. und 2. yu entscheiden
hier muss die Form den Ausschlag geben.
Stamm I. yuvá:
-áti ní 3〉 suáṣṭrān {868, 5}.
-a ví 1〉 kóśam madhyamám {820, 9}.
-e ní vípas ná dyumnā́ {639, 33}.
-ase 1〉 apás, gā́s {501, 2} (niyútvān). — sám 1〉 apás, gā́s, índūn {488, 14}. — 2〉 víśvāni aryás ā́ {1017, 1}.
-áte sám 1〉 vánā (agnís) {520, 2}
{941, 2}. — 2〉 ójas ābhis {386, 10}.
-ate ā́ 1〉 mádhvas {789, 2}. — 2〉 jāyā́ pátim {105, 2}.
-éthe ní 1〉 niyútas {180, 6}.
-āmahe úd pūṣáṇam abhī́śūn iva sā́rathis {498, 6}.
-āse [Co.] 1〉 dhíyas ná niyútas {476, 3}.
-aíte [3. du. Co.] ni 3〉 yád (rékṇas) {556, 2}.
-anta {680, 4}. Hier ist wahrscheinlich yuyuvanta zu lesen, siehe 2. yu.
-ásva 1〉 póṣiā (áśvā) {646, 20}
śatám hárīṇaam {344, 5}.
-asva 2〉 rayím gṛṇaté {447, 7}
íṣas gṛṇaté {480, 1}. — ní maghávadbhyas rayím {521, 9}
nas rayím {608, 3}.
Stamm II. yu:
(-aumi) 3〉 tvā bráhmaṇā AV. 2, 2, 1.
(-auti) práti prāṇā́n TS. 〔3, 4, 8, 5〕.
(-ute) 3〉 yóktram TBr. 〔3, 3, 3, 3〕.
(-utām) [3. s. Iv.] 3〉 bildlich ágatasya pánthām AV. 11, 10, 16.
Perf. yuyu:
-uvé [3. s.] ā 3〉 víśvasya mánas {138, 1}.
Aor. yā́vis:
-iṣṭam ní 6〉 bráhma jánānaam {625, 13} (wo Pad. yā́ áviṣṭam). [Page1112]
Stamm des Desid. yúyūṣa:
-atas [3. du.] 4〉 vápus {144, 3}. — pári urú várāṃsi {503, 1}.
Perf. des Intens. yoyu:
-uve ní 7〉 carṣaṇīnáam cakrám raśmím ná {919, 9}.
Part. yuvámāna (von Stamm I.):
-as ā́ 1〉 svám ádma {58, 2}.
yuvāná (von Stamm II.):
-ás nis áśastias (Text áśastīs) {344, 2} (niyútvān).
-ā́ [du.] ni 1〉 niyútas {607, 5}.
Part. des Int. yóyuvāna:
-as ā 4〉 vṛṣabhásya nīḍé {297, 11}.
Part. des Desid. yúyūṣat:
-an 4〉 ṛjrā́ vā́jam ná gádhiam {312, 11}.
Part. II. yuta:
-am ní 3〉 tákṣat vájram 〰 tastámbhat djā́m {121, 3}.
Absolutiv yū́ya:
-a (-ā Prāt. 〔439〕. 〔441〕) ā 1〉 (sómam) {228, 3}. — ni 2〉 raśanáyā {896, 10}. — vi 3〉 {957, 2} (anupūrvám).
Verbale yút
enthalten in ni-yút.
2. √yu, 1〉 etwas [A.] von jemand, wovon [Ab.] fernhalten, abwehren
2〉 abwehren [A.]
3〉 jemandem [D.] etwas [A.] fernhalten
4〉 mit den Adv. āré, sanutár, várīyas ferne hinwegtreiben, weit fortscheuchen
5〉 etwas [A.] ferne halten, vorenthalten auch mit Gen. ({459, 11})
6〉 jemand [A.] von etwas [Ab.] ferne halten, es ihm vorenthalten
7〉 jemand [A.] bewahren vor [Ab.]
8〉 sich ferne halten, ferne bleiben
9〉 ferne bleiben von [Ab.]
10〉 Intens. zurückweichen. — Das Causale hat die Bedeutungen 1—7.
Mit ápa 1〉 entfernen [A.]
2〉 abwenden, abwehren, wegtreiben [A.] von [Ab.]
3〉 jemandem [D.] etwas [A.] abwenden.
ní jemandem [D.] etwas [A.] herantreiben, zutheilen, zuwenden (vgl. 1. yu).
prá 1〉 verscheuchen, entfernen [A.], vgl. prayotṛ́
2〉 fern sein, abwesend sein
3〉 mánasā mit dem Geiste abwesend sein, achtlos sein, vgl. práyuti
4〉 achtlos, sorglos sein, vgl. áprayutvan.
vi 1〉 etwas [A.] fern halten von [Ab.]
2〉 auch ohne Ab., vgl. vi-yotṛ́
3〉 trennen [A.]
4〉 jemandem [D.] etwas [A.] entziehen
5〉 jemand [A.] einer Sache [I.] berauben, ihn davon trennen
6〉 fern sein, sich fern halten
7〉 sich trennen, sich auflösen
8〉 einer Sache [I.] verlustig gehen.
Stamm I. yuyu (yuyuv), stark yuyó (yuyáv):
-oti ápa 1〉 svásāram {92, 11} (sanutár).
-ávat vi 1〉 asmát dvéṣas {485, 16}. [Page1113]
-avan 1〉 asmát ámīvās {554, 7}.
-otam [2. du. Co.] 1〉 śárum asmát {587, 1}. — ní átraye máhiṣvantam (rayím) {584, 5}.
-uyā́tām [3. du. Opt.] 1〉 itás rápas {638, 8}. — ápa 1〉 srídhas {638, 8}.
-odhí 1〉 asmát énas {189, 1}
asmát dvésāṃsi {197, 4}. — ápa 2〉 asmát dvíṣas {631, 3}.
-odhi 1〉 asmát ámīvās {189, 3}. — 3〉 nas hédāṃsi daíviā {489, 10}. — 2〉 abhī́tīs {224, 3}. — ápa 3〉 nas áṃhas {816, 6}.
-otu 4〉 dvéṣas sanutár {488, 13}
{957, 7}
āré patheṣṭháam, dviṣás {404, 3} (yū́yuvis).
-utám (2. du. Iv.) 1〉 asmát ámīvām {587, 2}. — 2〉 yā́s árātayas {629, 1}. — 6〉 dvéṣāṃsi sū́riātádhi {500, 8}.
-óta (2. pl. -ótā) 1〉 asmát didyúm {572, 9}
anapatyā́ni gántos {288, 18}
śárum asmát {638, 11}. — 2〉 rápas tanū́nām {550, 13}.
-ota 2〉 dvéṣas {574, 6}. — 4〉 mit sanutár: dvéṣas {903, 6}
dvéṣāṃsi {220, 2}
{926, 9}. — ví 5〉 tám (ábhvam) śávasā, ójasā, ūtíbhis {39, 8}.
-ótana (-ótanā) 7〉 nas áṃhasas {638, 10}.
-otana ápa 1〉 dvéṣāṃsi {441, 8} (sanutár). — 2〉 asmát ámīvām, dvéṣas {889, 12} (āré).
-othās [2. s. Co. me.] 6〉 mā́ nas sū́ryasya saṃdṛ́śas {224, 1}.
-ota [3. s.] 5〉 mā́kis te rātím ádevas 〰 {680, 8}.
-uvanta 6〉 mártam rāyás {680, 4} (Text yuvanta
Versmass und Sinn lassen yuyuvanta vermuthen).
Stamm II. yúcha:
-ati 8〉 ná yás 〰 tiṣías yáthā divás {408, 13}.
-atas pra 3〉 yā́ (mitrā́váruṇā) mánasā ná 〰 {891, 5}.
yucha:
-asi prá 2〉 kádā caná {1021, 7}.
-atas prá 4〉 (mitrā́váruṇā) {25, 6}.
-antu 1〉 itás āmúras {659, 2}.
Stamm III. yava:
-anta ví 5〉 maryakám góbhis {356, 5}.
Aor. yaus:
-s [2. s.] ví 4〉 mā́ nas sakhiā́ {223, 2}.
-ṣṭam ví 6〉 mā́ {911, 42}. — 7〉 mā́ nas sakhiā́ {695, 1}.
-ṣus ví 7〉 mā́ nas sakhiā́ {849, 7}.
yā́vis, yā́vī (in 2. 3. s.):
-īs 2〉 dvéṣas {688, 4}.
-iṣṭam siehe 1. yu.
Conj. Aor. yóṣa (betont nur {312, 20}):
-ati [3. s.] 2〉 nákis tám {651, 17}. — 8〉 ná‿índras 〰 ā́ gamat {653, 9}.
-at 8〉 ná sá 〰 ā́ gamat {621, 27}. — 9〉 ná rud(a)rā́t asuryàm {224, 9}. — prá nákis tám {651, 17}. — ví 7〉 me índreṇa sakhiám {209, 8}. — 8〉 rāyā́ {298, 9}. — vi 4〉 nas sakhiā́ {312, 20}.
Opt. Aor. (Prec.) yūyās:
-s [3. s.] ví 8〉 vīraís daśábhis 〰 {620, 15}.
Stamm I. des Caus. yavaya:
-asi 2〉 saṃsthā́vānā {657, 5}.
-ā 2〉 vadhám {5, 10}. — 4〉 sanutár vadhám [Page1114] {928, 3} várīyas vadhám {978, 5}.
-antu 7〉 mā srā́māt {668, 5}.
Stamm II. des Caus. yāváya:
-a [-ā] 1〉 didyúm ebhias {487, 9}. — 2〉 dvéṣas {487, 12}
{593, 4}
vṛkíam, vṛ́kam stenám {953, 6}.
yāvaya:
-antu 1〉 asmát duritā́ {560, 3}.
-asva 6〉 brahmadvíṣas sū́riāt {396, 9}.
Intens. stark yūyo:
-ot ví 3〉 dámpatī {921, 12}.
Impf. des Int. áyoyav:
-avīt 10〉 dyaús cid áhes svanā́t 〰 bhiyásā {52, 10}.
Part. yuchat [von Stamm II.]
enthalten mit pra in áprayuchat.
Part. des Caus. yāváyat:
-an pra 1〉 anyā́n {282, 3}.
Part. des Int. yóyuvat:
-atīnaam 10〉 ághniānaam {678, 2}.
Part. II. yuta (vgl. yutá-dveṣas):
-as prá 4〉 (agnís) {289, 4} (śaye).
-am prá 4〉 áhim {386, 2} (śáyānam).
-ās [m.] ví 5〉 paśvā́ {887, 12} (Pada -ā). — 6〉 (?) devā́s {303, 7} (Text -ā vor sasmin).
-ām prá 4〉 dhenúm {291, 1} (neben ágopām).
-e [du. f.] 6〉 dyā́vāpṛthivī́ {288, 7}.
-ās [N. p. f.] prá 4〉 gā́vas {853, 8}. — ví 5〉 vatsaís {384, 10} (gā́vas).
Inf. yótu:
-ave 2〉 dvéṣāṃsi {638, 5} (vidus).
-avaí 2〉 dvéṣas {680, 15}.
-os 5〉 {459, 11} yásya (rāyás) nū́ cid ádevas ī́śe … 〰.
Verbale yút
enthalten in dveṣo-yút.
1. yú. Pronominalstamm siehe tvám.
2. yú, a., m., 1〉 a., fahrend [von yā mit Suff. -u], siehe auch sva-yú, śubham-yú
auch 2〉 substantivisch der Reisende, Fahrende.
-ús in {638, 13} ist nach BR.ʼs Vermuthung dvayús statt yús zu lesen.
-ós 1〉 {74, 7} ráthasya. — 2〉 {1002, 3} ráthas ná 〰 abhī́vṛtas.
2. yu,
Aor. yāvī:
-īs 2〉 arárum {129, 3}
Part. II. yuta:
-e [du. f.] ví.
Burnouf
French
*यु यु. यौमि 2
युनामि, युने 9
p. युयाव,
युयुवे
f2. यविष्यामि, यविष्ये
a1. अयाविषम्।
{@Ps.@} यूये
f2. याविष्ये
a1. 30. अयावि
pp.
युत। Joindre, unir.
Qqf. tenir séparé, ne pas mêler.
Qqf.
honorer.
Cf. युज्।
*यु यु. युयोमि 3 et यावयामि 10, Vd. Ecarter,
détourner: शरुम् une flèche de qqn. ab.
Cf. यावये।
Stchoupak
French
१ यु-
(यौति véd.)
युत- °यूय -- (unir).
२ यु-
base de du. et de
pl.
 du pron. personnel de 2{^me^} pers., v.
त्वद्-।