| YouTube Channel

यावकः (yAvakaH)

 
Apte
English
यावकः [yāvakḥ] कम् [kam], कम् 1 Food prepared from barley
भुञ्जानो यावकं रुक्षं दीर्घकालमरिंदम
Mb.
 * 12.3.44
Mb.
 * 12.215.22
12.321.49
Ms.*
 11.125.
Lac, red lac
लक्ष्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः
Śi.*
 1.9
5.13
7.67
Ki.*
 5.4
उत्क्षिप्य यावकरसं किरती तथान्या Bil. Ch.79.
Half-ripe barley
अपक्व एव यावके पुरा प्रलीयसे त्वरम्
Mb.
 * 12.321.49.
Awnless barley.
Forced rice.
A kind of kidney-bean.
A kind of observance (व्रत) in which one lives only on the grains of barley found in cow-dung
गवां निर्हारनिर्मुक्ताद् यावकात् तद्विशिष्यते
Mb.
 * 13.26.38.
Apte 1890
English
यावकः
कं 1 Food prepared from barley.
2 Lac, red lac.
लभ्यते स्म परिरक्ततयात्मा यावकेन वियतापि युवत्याः Śi. 10. 9, 5. 13, 7. 67
Ki. 5. 40.
3 Half-ripe barley.
4 Awnless barley.
5 Forced rice.
6 A kind of kidney-bean.
Apte Hindi
Hindi
यावकः
पुं*
 - यु + अच् + अण् = याव + कन्
जौ से तैयार किया हुआ आहार
यावकः
पुं*
 - यु + अच् + अण् = याव + कन्
"लाख, लाल रंग, महावर "
यावकः
पुं*
 - "यव+अण्+, स्वार्थे कन्"
एक ब्रत जिस में जौ खाकर रहना पड़ता है
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यावकः,
पुं,
 (यव एव यावः स इवेति इवार्थे कन् ।यद्बा, याव एव । याव + “यावादिद्यः कन् ।”५ । ४ । २९ । इति स्वार्थे कन् ।) कुल्मासः ।इत्यमरः । २ । ९ । १९ ॥
“द्वे वोरोध्यान्ये ।कुलत्थ इत्यन्ये माषाकृतिपत्रे काश्मीरेषु तुल-सीति ख्याते । इति सुभूतिः ॥
यव इव गुणेनइति यवकः विकारसंघेति कः । यवक एवयावकः स्वार्थे ष्णः । कुलेन मस्यति परिणमतिकुल्मासः मसीर्य ई परिमाणे परीणामे घञ्मनीषादित्वादलुक् । कुल्मासो दन्त्यसकारवान्मूर्द्ध्वन्यषकारवांश्च । कुल्मासो रभसश्चेतिदन्त्यान्ते रक्षित इति मधुः ॥
कुल्माषो यावकेपुंसि काञ्जिके तु नपुंसकमिति, मूर्द्धन्यान्तेरभसः ।” इति भरतः ॥
“यवकः स्यात्तु कुल्माषः कुल्मासो यावकोऽपि चवोरवाख्ये षष्टिके वा कुल्मे काश्मीरदेशजे ।शालिधान्येषु चत्वार इति केचित् प्रचक्षते ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
यावान्नम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(यथा, मनौ । ११ ।१२६ ।“सङ्करापात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवम् ।मलिनी करणीयेषु तप्तः स्याद्यावकैस्त्र्यहम् ॥
”)अलक्तकः । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, किराते । ५ । ३९ ।“इह सनियमयोः सुरापगाया-मुषसि सयावकसव्यपादलेखा ।कथयति शिवयोः शरीरयोगंविषमपदा पदवी विवर्त्तनेषु ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यु मिश्रणे”@} 2 ‘-- अमिश्रणे च’ इत्यपि क्वचित् पाठः।
‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने।
युनाति च युनीते च-- …।।’ 3 इति देवः।
यावकः-विका, यावकः-विका, 4 यियविषकः-युयूषकः-षिका, 5 योयूयकः-यिका
6 यविता-त्री, यावयिता-त्री, यियविषिता-युयूषिता-त्री, योयूयिता-त्री
7 युवन्-ती, यावयन्-न्ती, यियविषन्-युयूषन्-न्ती
-- यविष्यन्-न्ती-ती, यावयिष्यन्-न्ती-ती, यियविषिष्यन्-युयूषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- यावयमानः, -- योयूयमानः
-- यावयिष्यमाणः, -- योयूयिष्यमाणः
नियुत्-नियुतौ-नियुतः
-- -- -- 8 युतम्-युतः-युतवान्, यावितः, यियविषितः-युयूषितः, योयूयितः-तवान्
9 यवः-यवानी, 10 यवनः-यवनानी, यवनी, 11 यवकः, यावः, यावकः, 12 यावकम्, यावः, यियविषुः 13 -युयूषुः- 14 यियावयिषुः, योयुवः
यवितव्यम्, यावयितव्यम्, यियविषितव्यम्-युयूषितव्यम्, योयूयितव्यम्
15 प्रयवणीयम्, प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम्, 16 प्रयावनीयम्-प्रयावणीयम्, यियविषणीयम्-युयूषणीयम्, योयूयनीयम्
17 18 याव्यम्, याव्यम्, यियविष्यम्-युयूष्यम्, योयूय्यम्
ईषद्यवः-दुर्यवः-सुयवः
-- -- -- 19 यूयमानः, याव्यमानः, यियविष्यमाणः-युयूष्यमाणः, योयूय्यमानः
20 प्रयवः, 21 संयावः, 22 उद्यावः, 23 उद्यावः, 24 यवः, 25 योत्रम्, 26 यौत्रम्, यावः, यियविषः, युयूषः, योयूयः
यवितुम्, यावयितुम्, यियविषितुम्-युयूषितुम्, योयूयितुम्
27 यूतिः, यावना, यियविषा-युयूषा, योयूया
यवनम्, यावनम्, यियविषणम्-युयूषणम्, योयूयनम्
युत्वा, यावयित्वा, यियविषित्वा-युयूषित्वा, योयूयित्वा
प्रयुत्य, 28 प्रयूय, प्रयाव्य, प्रयियविष्य-प्रयुयूष्य, प्रयोयूय्य
29 यावम् २, युत्वा २, यावम् २, यावयित्वा, यियविषम् २, यियविषित्वा २, योयूयम् २
योयूयित्वा २
30 इति निप्रत्ययः।
युवन्त्यस्यामिति योनिः।]] योनिः, 31 इति कन्प्रत्ययः, धातोः दीर्घश्च भवति।
यूकः = क्षुद्रजन्तुः।]] यूकः-यूका, 32 इति थक्प्रत्यये निपात्यते।
निपातनादेव धातोर्दीर्घश्च।
यूथः = गजादिसंघातः।]] यूथः, 33 इति कनिन्प्रत्ययः।
यौति, यूयते वा इति युवा।
स्त्रियाम्, ‘यूनस्तिः’ 34 इति तिप्रत्यये युवतिः।]] युवा-युवतिः, 35 इति पप्रत्ययः दीर्घश्च।
यूपः = यज्ञपशुबन्धनकाष्ठः।]] यूपः, 36 इति ऊषन्प्रत्यये, धातूकारस्य लोपे च रूपम्।
यूषः = व्यञ्जनम्।
मण्डम् च इति केचित्।]] यूषः, 37 सप्रत्यये रूपम्।
योषा = योषित्।]] योषा, 38 इत्यागूच्प्रत्यये रूपम्।
यवागूः = पेया।]] यवागूः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३४५)
02
=>
 (२-अदादिः-१०३३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। २४)
04
=>
 [[७। ‘इमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः।… तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः।’ (भाष्ये- ७-२-१०) इति व्याघ्रभूतिकारिकायामुपात्तत्वादस्य सेट्त्वम्। सन्नन्ते तु, ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभर--’ (७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः। इडभावपक्षे झलादित्वात् सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
 [[८। यङन्ते सर्वत्रोत्तरखण्डे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। पूर्व- खण्डे गुणः।]]
06
=>
 [पृष्ठम्१०७९+ २६]
07
=>
 [[आ। ‘पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽब्धिशायी स जनैर्युवद्भिः।।’ धा। का। २-४६।]]
08
=>
 [[१। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः। क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिषु तु ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेध इति विशेषः।]]
09
=>
 [[२। पचादित्वात् (३-१-१३४) अच्प्रत्ययः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमा- रण्ययव--’ (४-१-४९) इत्यादिना आनुगागमे ङीषि च यवानी इति सम्पद्यते। एतच्च, ‘यवाद् दोषे’ (वा। ४-१-४९) इति वचनाद् दुष्टे यवे स्त्रीत्वेन विवक्षित एवेति ज्ञेयम्। अन्यत्र तु टापि यवा इति।]]
10
=>
 [[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहि- मारण्ययवयवन--’ (४-१-४९) इत्यादिना ‘यवनाल्लिप्याम्’ (वा। ४-१-४९) इति वचनेन यवनलिप्यां विवक्षितायामानुगागमो ङीष् च भवतः। पुंयोगलक्षणे ङीषि तु यवनी इति सम्पद्यते।]]
11
=>
 [[४। यव एव यवकः, स्वार्थे कन्। प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्यये यावः।]]
12
=>
 [[५। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुलि रूपमेवम्। यावकम् = रञ्जनसाधनीभूतो रसविशेषः। अत्र ण्वुलः स्त्र्यधिकारविहितत्वेऽपि ‘लिङ्गमविवक्षितं लोकाश्रितत्वा- ल्लिङ्गस्य’ इति न्यायेन नपुंसकलिङ्गमिति ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[B। ‘संयुयूषुं दिशो बाणैरक्षं यियविषुर्द्रुमैः।’ भ। का। ९-३५।]]
14
=>
 [[६। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासेकारः।]]
15
=>
 [[७। ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वम्। प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम् इत्यत्र तु, ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]
16
=>
 [[८। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः।]]
17
=>
 [पृष्ठम्१०८०+ २६]
18
=>
 [[१। ‘आसुयुवपि--’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। अजन्तलक्षणयतोऽपवादः। ‘धातोस्तन्निमित्तस्यैव’ (६-१-८०) इत्यावादेशः। आवश्यकार्थेऽपि, ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति एवमेव रूपम्।]]
19
=>
 [[२। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
20
=>
 [[३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः भावे।]]
21
=>
 [[४। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्युपपदे करणे घञ्। संयावः = पिष्टविकारोऽपूपविशेषः।]]
22
=>
 [[५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
23
=>
 [[६। ‘अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते। उद्यावः = भक्ष्यविशेषः।]]
24
=>
 [[७। यौति अत्र रसादिकमिति यवः = धान्यविशेषः। ‘पुंसि संज्ञायां घः--’ (३-३-११८) इति संज्ञायां घप्रत्ययः।]]
25
=>
 [[८। ‘दाम्नीशसयुयुज--’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। यूयतेऽनेनेति योत्रम् = गोपालकानां करे स्थितो दण्डविशेषः।]]
26
=>
 [[९। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति ष्ट्रन्प्रत्यये, ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिरिति काशिका (७-२-११५)।]]
27
=>
 [[१०। स्त्रियां क्तिनि, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्निषेधे, ‘ऊतियूतिजूति- सातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् दीर्घः, अन्तोदात्तत्वं च। यूतिः = संघः, एकत्र समेषां समागमः। गव्यूतिः = क्रोशयुगम्।]]
28
=>
 [[११। छन्दसि विषये ल्यपि, ‘युप्लुवोदीर्घः--’ (६-४-५८) इति दीर्घ इति ज्ञेयम्। लोके तु तुकि प्रयुत्य इति भवति।]]
29
=>
 [पृष्ठम्१०८१+ २७]
30
=>
 [[१। ‘वहिश्रियु--’ [द। उ। १-२१]
31
=>
 [[२। ‘अजिसुयु--’ [द। उ। ३-२४]
32
=>
 [[३। ‘तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः’ [द। उ। ६-३७]
33
=>
 [[४। ‘कनिन् युवृषि--’ [द। उ। ६-५१]
34
=>
 (४-१-७७)
35
=>
 [[५। ‘कुसुयुभ्यश्च’ [द। उ। ७-५]
36
=>
 [[६। ‘मूङ्य्व्योर्लोपश्च’ [द। उ। ९-१७]
37
=>
 [[७। औणादिके [द। उ। ९-२१]
38
=>
 [[८। ‘सृयु--’ [द। उ। १०-४]