| YouTube Channel

यानं (yAnaM)

 
Apte 1890
English
यानं [या-भावे ल्युट्] 1 Going, moving, walking, riding
as गजयानं, उष्ट्र°, रथ° &c.
2 A voyage, journey
स मुद्रयानकुशलाः Ms. 8. 157
Y. 1. 84.
3 Marching against, attacking (one of the six Guṇas or expedients in politics)
अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानं Ak.
Ms. 7. 160.
4 A procession, train.
5 A conveyance, vehicle, carriage, chariot
यानं सस्मार कौबेरं R. 15. 45, 13. 69
Ku. 6. 76
Ms. 4. 120.
6 A litter, palanquin.
नः Ved. A road, way.
Comp.
करः a carpenter.
पात्रं a ship, boat.
भंगः shipwreck.
मुखं the forepart of a carriage, the part where the yoke is fixed.
यानं driving or riding in a carriage.
शाला a coachhouse.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यानं,
क्ली,
 (या + ल्युट् । अर्द्धर्च्चादित्वात् पुंलिङ्ग-मपि ।) राज्ञां सन्ध्यादिषड्गुणान्तर्गतगुण-विशेषः । तत्तु उपचितशक्तेः कृतमूलराष्ट्र-रक्षस्य शत्रोरास्कन्दनाय यात्रा । इति भरतः ॥
(यथा, देवीभागवते । ५ । ४ । ११ ।“यानमप्यधुना नैव कर्त्तव्यं सहसा पुनः ॥
”यान्त्यनेनेति । या + ल्युट् ।) हस्त्यश्वरथदोलादि ।तत्पर्य्यायः । वाहनम् २ युग्यम् ३ पत्रम् ४ धोर-णम् ५ । इत्यमरः । २ । ८ । ५८ ॥
विमानम् ६ चङ्कु-रम् ७ यापनम् ८ गतिमित्रकम् ९ । इति शब्द-रत्नावली ॥
* ॥
(यथा, मनुः । ३ । ६४-६५ ।“शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यैश्च केवलैः ।गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया ॥
अयाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्म्मणाम् ।कुलान्याशु विनश्यन्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥
”)अथ चतुष्पदयानीद्देशः ।“ये ब्रह्मजात्यादिविभेदतोऽमीमया निरुक्ता इह वाजिमुख्याः ।दिशानया सर्व्वचतुष्पदानांभेदो विधेयो विदुषादरेण ॥
तथा यथाश्वादिकपोषणेनयानेन वा दोषगुणौ भवेताम् ।तथा तथैवान्यचतुष्पदानांप्रकीर्त्तितौ दोषगुणौ बुधेन ॥
वरमयानमपोषणमेव वावरमिवान्यशरीरमपोषणम् ।न खलु दोषयुतं च चतुष्पदंस्तृशति पश्यति शोभनचेतनः ॥
सुराविन्दुर्दूषयति पयोघटशतं यथा ।तथा सर्व्वं दूषयति दोषदुष्टश्चतुष्पदः ॥
”इति चतुष्पदयानोद्देशः ॥
* ॥
अथ द्बिपदयानोद्देशः ।“मानुषैः पक्षिभिर्व्वापि तथान्यैर्द्विपदैरपि ।यानं स्याद्द्विपदं नाम तस्य भेदो ह्यनेकधा ॥
सामान्यञ्च विशेषश्च तस्य भेदो द्विधा भवेत् ॥
”तत्र सामान्यं यथा, --“यानं यद्द्विपदाभ्यां सत् तद्दोलादिकमुच्यते ।चतुर्भिर्युक्तिसंयुक्तैर्दण्डधातुगुणाम्बरैः ।दोलेति कथ्यते तेषां नियमोऽयं प्रदर्श्यते ॥
”तत्र समयः ।“उपेन्द्रमूलाहिशिवाग्निवर्जंशस्तेन्दुतारातिथियोगलग्ने ।वृष्टिक्षमापुत्त्रयमाहवर्जंदोलादिकारोहणमाद्यमिष्टम् ॥
दण्डकाष्ठस्य नियमे नियमश्छत्रदण्डवत् ।कनकं रजतं ताम्रं लौहं धातुचतुष्टयम् ॥
चतुर्विधानामुद्दिष्टं ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् ।सुराणामसुराणाञ्च चातुर्व्वर्ण्यमुदाहृतम् ॥
त्रिहस्तसम्मितो मध्ये तदर्द्धं पार्श्वयोर्द्वयोः ।विजया नाम दोलेयं विजयाय महीक्षिताम् ॥
विजया मङ्गला क्रूरा शिवा क्लेशा शुभा क्रमात् ।वितस्त्येकैकसंवृद्ध्या दोलाः षट् स्युः सुखान्नदाः ॥
कुम्भश्च पद्मकोषश्च शङ्खः पर्व्वत एव च ।चतुर्विधानां दोलासु कल्याणाय चतुष्टयम् ॥
हंसः केकी शुको भृङ्गश्चतुष्टयमिदं क्रमात् ।कुम्भाद्यग्रे निधातव्यं चतुर्विधमहीक्षिताम् ॥
अत्रापि वर्त्मविन्यासो विज्ञेयो नवदण्डवत् ॥
”भोजस्तु ।“गजः प्रस्थानदोलायां रणदोलासु केशरी ।मृगो भ्रमणदोलायां क्रीडादोलासु षट्पदः ॥
भुजङ्गमः शत्रुराज्ये वृषभो दानकर्म्मणि ।दोलोपर्य्युपरि न्यस्यो बहुभिर्मुनिशासनम् ॥
यद्वक्रदण्डं यानं स्यात् तत् पर्य्यङ्कमिति स्मृतम् ।त्रिहस्तसम्मितो यानस्तदर्द्धपरिणाहवान् ।पर्य्यङ्कः क्षेमनामायं भर्त्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥
क्षेमो मृत्युर्जयो दुःखश्चत्वारस्ते यथाक्रमम् ।वितस्त्येकैकसंवृद्ध्या यथा चाणुर्न सङ्गिनः ॥
मणिधातुगुणादीनां नियमः पूर्व्ववन्मतः ।विशेषमथ वक्ष्यामि पर्य्यङ्कस्य यथाक्रमम् ॥
शुक्तिश्च गजदन्तश्च मृगशृङ्गन्तथैव च ।अनूपादिकजातानां पर्य्यङ्केषु न्यसेत् क्रमात् ॥
पद्मशङ्खगजाश्वालिहंसकोकशुकान् क्रमात् ।आदित्यादिदशाजानां मणिरूपेण विन्यसेत् ॥
महीन्द्राणां विशेषेण सिंहमानेव शस्यते ।निर्म्माणे शुक्तिदण्डाश्च राज्यभोगसुखप्रदाः ॥
तदेवावक्रदण्डन्तु खट्टायानमिति स्मृतम् ।अस्यापि पूर्व्ववन्मानमणिधात्वादिनिर्णयः ॥
विशेषश्चरणोच्छ्रायः परिणाहार्द्धसम्मितः ।तदेव चेन्निश्चरणं पीठयानमिति स्मृतम् ॥
तस्य भेदो द्विधा दण्डवक्रावक्रप्रभेदतः ।मानादिकं पूर्व्वतुल्यं विशेषाच्चतुरस्रता ॥
एवमन्यानि मिश्राणि यानानि विविधानि च ।सामान्याख्यानि जानीयात् शिल्पिभिर्निर्म्मि-तानि वै ॥
मनोहरत्वं लघुता दृढतेति गुणत्रयम् ।प्रोक्तं द्बिपदयानानां सहजं भोजभूभुजा ॥
इति सामान्यद्विपदयानकथनम् ॥
”इति युत्तिकल्पतरुः ॥
* ॥
विशेषद्विपदयानन्तुचतुर्दालशब्दे निष्पदयानोद्देशस्तु नौकाशब्देद्रष्टव्यम् ॥
(फलप्राप्तिहेतौ, त्रि । यथा, ऋग्वेदे ।१० । ११० । २ ।“तनूनपात् पथ ऋतस्य यानान्मध्वा समञ्जन् स्वदयासुजिह्व ॥
”“यानान् फलप्राप्तिहेतून् पथो मार्गान् ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
या + भावे ल्युट् । गतिः ।यथा, वाभटे शारीरस्थाने षष्ठेऽध्याये ।“यानं खरोष्ट्रमार्ज्जारकपिशार्द्दलशूकरैः ।यस्य प्रतैः शृगालैर्वा स मृत्योर्वर्त्तते मुखे ॥
”)