| YouTube Channel

याज्ञवल्क्यः (yAjJavalkyaH)

 
Apte
English
याज्ञवल्क्यः [yājñavalkyḥ],
N.
 of a celebrated ancient sage, the first reputed teacher of वाजसनेयी संहिता (शुक्ल यजुर्वेद) and the author of a well-known code of laws only next in importance to that of Manu.
Apte 1890
English
याज्ञवल्क्यः N. of a celebrated ancient sage, author of a well-known code of laws only next in importance to that of Manu.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 याज्ञवल्क्यः
noun
याज्ञवल्क्यस्य वंशोद्भवाः।
"याज्ञवल्क्येण प्रोक्ता स्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिः इति नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्।"
Synonyms:
 याज्ञवल्क्यः
noun
हिन्दूधर्मशास्त्र-प्रयोजक-मुनिविशेषः- रामायणे निर्दिष्टः विद्वान् ऋषिः यः राजा जनकस्य राजसभाम् अलञ्चकार।
"योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं सम्पूज्य मुनयोऽब्रुवन्। वर्णाश्रमेतराणां नो ब्रूहि धर्मान् अशेषतः। णिथीलास्थ स योगीन्द्रः क्षणं ध्यात्वा अब्रवीन् मुनीन्॥"
Synonyms:
 याज्ञवल्क्यः, ब्रह्मरात्रिः, योगेशः, योगीश्वरः
noun
हिन्दूधर्मशास्त्र-प्रयोजक-मुनिविशेषः- यज्ञवल्कस्य पुत्रः सः सूर्यात् शुक्लयजुर्वेदं प्राप्तवान्।
"दैवात् केनापि हेतुना क्रुद्धो गुरुः वैशम्पायनः शिष्यं याज्ञवल्क्यम् अधीतवेदपरित्यागार्थम् आदिष्टवान्।"
Synonyms:
 याज्ञवल्क्य-उपनिषद्, याज्ञवल्क्यः
noun
एका उपनिषद्।
"याज्ञवल्क्य- उपनिषद् यजुर्वेदेन सम्बन्धिता।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
याज्ञवल्क्यः,
पुं,
 (वल्कयतीति । वल्क + अच् ।यज्ञस्य वल्को वक्ता । तस्य गोत्रापत्यम् ।यज्ञवल्क + “गर्गादिभ्यो यञ् ।” ४ । २ । १०५ ।इति यञ् ।) धर्म्मशास्त्रप्रयोजकमुनिविशेषः ।तत्पर्य्यायः । ब्रह्मरात्रिः २ योगेशः ३ । इतिहेमचन्द्रः ॥
योगीश्वरः ४ । इति मिताक्षरा ॥
(महर्षिरयं याज्ञवल्क्यः सूर्य्यात् शुक्लयजुर्व्वेदंप्राप्तवान् । तत्रादौ ब्रह्मपरम्परया प्राप्तं वेदंवेदव्यासो मन्दमतीन् मनुष्यान् विचिन्त्य तेषुकृपापरः चतुर्धा व्यस्य ऋग्यजुःसामाथर्व्वाख्यां-श्चतुरो वेदान् पैलवैशम्पायनजैमिनिसुमन्तुभ्यःक्रमादुपदिदेश ते च स्वशिष्येभ्यः । तत्र व्यास-शिष्यो वैशम्पायनो याज्ञवल्क्यादिभ्यः स्वशि-ष्येभ्यो यजुर्व्वेदमध्यापयत् । तत्र दैवात् केनापिहेतुना क्रुद्धो गुरुः शिष्यं याज्ञवल्क्यं अधीतवेद-परित्यागार्थमादिष्टवान् । याज्ञवल्क्योऽपि योग-बलेन अधीतयजुर्विद्यां मूर्त्तिमतीं विधायोद्व-वाम । वान्तानि यजूंषि गृह्णीतेति गुरूक्ताअन्ये शिष्यास्तित्तिरयो भूत्वा यजूंष्यभक्षयन् ।तान्येव यजूंषि बुद्धिमालिन्यात् कृष्णानिजातानि । ततो वेदहीनोऽतिदुःखितो याज्ञ-वल्क्यः सूर्य्यमाराध्य शुक्लानि यजूंषि प्राप्तवान्तानि च जाबालगौधेयकाण्वमाध्यन्दिनादीन्पञ्चदशशिष्यानध्यापयामास । तथाहि भागवतेद्बादशस्कन्धे ६ अध्याये ।“तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभुः ।सव्याहृतिकान् सोङ्कारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥
पुत्त्रानध्यापयत् तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् ।ते तु धर्म्मोपदेष्टारः स्वपुत्त्रेभ्यः समादिशन् ॥
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतैः ।चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः ॥
क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान्दुर्म्मेधान् वीक्ष्य कालतः ।वेदान् ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिताः ॥
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान् लोकभावनः ।ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचियो धर्म्मगुप्तये ॥
पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः ।अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्व्विधम् ॥
ऋगथर्व्वयजुःसाम्नां राशीनुद्धृत्य वर्गशः ।चतस्रः संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥
तासां स चतुरः शिष्यानुपाहूय महामतिः ।एकैकां संहितां ब्रह्मन्नैकैकस्मै ददौ विभुः ॥
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यामुवाच ह ।वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥
साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् ।अथर्व्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥
”“वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्य्यवोऽभवन् ।यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांहःक्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन्कियत् ।चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया ।विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥
देवरातसुतः सोऽपि च्छर्द्दित्वा यजुषां गणम् ।ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥
यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददुः ।तैत्तिरीया इति यजुःशाखा आसन् सुपेशलाः ॥
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधि गवेषयन् ।गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥
”“एवं स्तुतः स भगवान् वाजिरूपधरो रविः ।यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादितः ॥
यजुर्भिरकरोच्छाखा दश पञ्च शतैर्विभुः ।जगृहुर्वाजसन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनादयः ॥
”अयमेव महर्षिर्मिथिलास्थ एव सामश्रवःप्रभृ-तिभिः ऋषिभिर्वणाश्रमेतरधर्म्मज्ञानार्थमादिष्टआचारव्यवहारप्रायश्चित्ताख्यकाण्डत्रयात्मकंधर्म्मशास्त्रं प्रणीय तेभ्यः श्रावितवान् । यदुक्तंयाज्ञवल्क्यसंहितायां ग्रन्थारम्भे ।“योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं संपूज्य मुनयोऽब्रुवन् ।वर्णाश्रमेतराणां नो ब्रूहि धर्म्मानशेषतः ।मिथिलास्थः स योगीन्द्रः क्षणं ध्यात्वाब्रवीन्-मुनीन् ॥
”)क्ली, उपनिषत्विशेषः । यथा, मुक्तिकोपनिषदि ।“गोपालतापनं कृष्णं याज्ञवल्क्यं वराहकम् ॥
”)