| YouTube Channel

यागः (yAgaH)

 
Apte
English
यागः [yāgḥ], [यज् घञ् कुत्वम्]
An offering, a sacrifice, an oblation
इष्टिर्यागः ŚB. on MS.* 6.8.7.
Any ceremony in which oblations are presented, with a direct reference to a deity
प्रत्यक्षदेवतासम्बद्धो हि त्यागो यागः ŚB. on MS.* 9.4.47
ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रसवैः स पार्थिवः (अनृणत्वमुपेयिवान्)
R.*
 8.3.
Presentation, grant.Comp. -ईश्वरः a certain crystal phallus of Śiva
यस्यासौ जलदेवतास्फटिकभूर्जागर्ति यागेश्वरः
N.*
 12.38. कण्टकः a bad sacrificer -करणम् a sacrificial ceremony. -संतानः
N.
 of Jayanta. -संप्रदानम् the recipient of a sacrifice. Kāśi. on
P.
 IV.* 2.24. -सूत्रम् the sacrificial sacred thread.
Apte 1890
English
यागः [यज्-घञ् कुत्वं] 1 An offering, a sacrifice, an oblation.
2 Any ceremony in which oblations are presented
R. 8. 30.
Comp.
करणं a sacrificial ceremony.
संतानः N. of Jayanta.
Apte Hindi
Hindi
यागः
पुं*
 - "यज् + घञ्, कुत्वम्"
"उपहार, यज्ञ, आहुति"
यागः
पुं*
 - -
कोई भी अनुष्ठान जिसमें आहुतियाँ दी जायं @ रघु* ८/३०
यागः
पुं*
 - "यज्+घञ्, कुत्वम्"
"यज्ञ, आहुति"
यागः
पुं*
 - "यज्+घञ्, कुत्वम्"
"उपस्थान उपहार, प्रदान"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यज्ञः, यागः, मेधः, क्रतुः, अध्वरः, मखः, इज्या, सवः, इष्टिः, यज्ञकर्म, यजनम्, याजनम्, आहवः, सवनम्, हवः, अभिषवः, होमः, हवनम्, याज्ञिक्यम्, इष्टम्, वितानम्, मन्युः, महः, सप्ततन्तुः, दीक्षा
noun
वैदिकः विधिविशेषः यस्मिन् देवताम् उद्दिश्य वैदिकैः मन्त्रैः सह हविः प्रदीयते।
वैदिककाले यज्ञाः महत्त्वपूर्णाः आसन्। /"अफलाकाङ्क्षिभिर् यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यम् एवेति मनः समाधाय स सात्विकः॥ [भ.गी. १७।११]"
Synonyms:
 यजनम्, यागः
noun
यज्ञस्य क्रिया।
"हनुमन्मन्दिरे यजनं भवति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यागः,
पुं,
 (इज्यते इति । यज् + घञ् ।) यज्ञः ।इत्यमरः । २ । ७ । १३ ॥
तत्र श्रौताग्निकृत्य-हविर्यज्ञाः सप्त । यथा । आग्न्याधानं तदेवाग्निहोत्रम् १ दर्शपौर्णमासौ २ पिण्डपितृ-यज्ञः ३ आग्रयणम् ४ चातुर्म्मास्यः ५ निरूढ-पशुबन्धः ६ सौत्रामणिः ७ । स्मार्त्ताग्निकृत्य-पाकयज्ञाः सप्त । यथा । औपासनम् १ वैश्व-देवः २ स्थालीपाकः ३ आग्रयणम् ४ सर्प-वलिः ५ ईशानवलिः ६ अष्टकान्यष्टका ७ ।श्रौताग्निसप्तसंस्थाः । यथा । सोमयागः सएवाग्निष्टोमः १ अत्यग्निष्टोमः २ उक्थ्यः ३षोडशी ४ वाजपेयः ५ स द्बिविधः संस्थाकुरुश्च । अतिरात्रः ६ अप्तूर्य्यामः ७ । उत्तर-क्रतवो बहवः । यथा । महाव्रतम् १ सर्व्वतो-मुखम् २ राजसूयः ३ पौण्डरीकम् ४ अभि-जित् ५ विश्वजित् ६ अश्वमेधः ७ बृहस्पतिसवः८ आङ्गिरसः ९ चयनान्यष्टादश २७ । इत्यादिश्रौतसूत्रम् ॥
* ॥
सर्व्वदेवानां यागकालो यथा, शुक्र उवाच ।“स्वल्पेनैव तु द्रव्येण महापुण्यं यथा भदेत् ।तदहं श्रोतुमिच्छामि ग्रहयागं सुरेश्वर ! ॥
ब्रह्मोवाच ।शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि यथा त्वं परिपृच्छसि ।अल्पकेन महापुण्यं ग्रहर्क्षतिथियौगिकम् ॥
भृगुपूर्णाष्टमीयोगं शिवयागेषु चोत्तमम् ।मृदुवर्गञ्च भाग्यञ्च उमाया भृगुवासरे ॥
दैवयोगात् यदा षष्ठी पुष्यर्क्षरविवासरम् ।स्कन्दयागस्तदा कार्य्यः सर्व्वकामप्रसाधकः ॥
वारेण वा यदा सूर्य्यः सप्तमी विजया मता ।तदा तु भवते भानोर्यागः सर्व्वगुणावहः ॥
शशिरिक्तानुसंयोगे अर्कर्क्षे सोत्तरासु च ।नवम्यां मङ्गलायोगो भानुमूलदिनं यदा ॥
अष्टम्यां वाथ चन्द्राहे श्रवणेन शुभावहम् ।अहिव्रध्ने कुजाहे तु गणेशे तस्य वाहनि ॥
पुनर्व्वसौ गुरोर्व्वारे द्बादश्यां श्रवणेन वा ।सोमग्रस्तं यदा योगं विष्णोः सर्व्वार्थसाधकम् ॥
द्बितीयायां यदा सौम्ये कृत्तिकर्क्षं भवेत् क्वचित् ।ग्रहयागस्तदा कार्य्यः सर्व्वशान्तिप्रदायकः ॥
स्वातीसौमी चतुर्थी च उमायागे वरा स्मृता ॥
उत्तरासु च सर्व्वासु भानुपौर्णाष्टमीषु च ।शान्त्यभिषेकयागेयु सर्व्वकामार्थदाष्टमी ॥
गुरावेकादशी पुष्ये रोहिण्या वा यदा शनिः ।सुतसौगाग्यकामाय यागो रुद्रविनायके ॥
पूर्णिमासु च सर्व्वासु अष्टमीद्वादशीषु च ।चतुर्द्दश्यां तृतीयासु ग्रह ऋक्षे शुभेषु च ।सर्व्वेषां भवते यागो भक्तिपूर्व्वो महामुने ! ॥
मन्त्रसाधनद्रव्यायो रुद्रयागादवाप्यते ।श्रीमेधाज्ञानवात्सल्यमुमायागाज्महामुने ॥
योगज्ञानयशःसिद्धिं महादेवादवाप्नुयात् ।आरोग्यं सप्रतापत्वं भास्करात् प्राप्यते ध्रुवम् ॥
गतिमिष्टां यथाकामं प्रयच्छति त्रिविक्रमः ।विघ्नो न भवते तस्य यस्तु पश्येद्विनायकम् ॥
विगतारिर्भवेत् षष्ठ्यां दृष्ट्वा स्कन्दं मखे क्षणात् ।मातृयागान्महासिद्धिः सर्व्वेषामपि जायते ॥
भवते धनवान् पुंसः प्रथमाहे हुताशनात् ।स्वर्गापवर्गसंसिद्धिर्दुर्गायागात् प्रजायते ॥
माघाद्यैर्मङ्गलांशोत्था ज्यैष्ठाद्यैर्ब्रह्म जायते ।ईशाद्यैः कालिकाद्यास्तु यष्टव्या विधिना मुने ॥
”इत्याद्ये देव्यवतारे उदयतिथ्यृक्षयोगमाहात्म्य-कीर्त्तनम् ॥
* ॥
अथ ग्रहयागविधिः ।“प्रणम्य नव रव्यादीन् शुभाशुभफलप्रदान् ।ग्रहयागविधिं सम्यक् वक्ति श्रीरघुनन्दनः ॥
अथ ग्रहयागप्रयोगः ।तत्र रविसोमबुधगुरुशुक्रवारेषु चित्रानुराधा-मृगशिरोरेवतीपुष्याश्विनीहस्तारोहिण्युत्तरा-त्रयेषु चन्द्रतारानुकूले शुभलग्ने यागः कार्य्यः ।अत्र बालग्रहभूतग्रहप्रबलतरनराधिपशत्र-दुःसहरोगाभिभवाद्भूतदुःस्वप्नावलोकनग्रहदौ-स्थ्यादिनिमित्तकं शान्तिकं मलमासादावपिकर्त्तव्यम् । अवग्रहं विना केवलवृष्ट्यायुःपुष्टिपुत्त्र-श्रीकामादिपौष्टिकन्तु मलमासादीतरकाल एवकार्य्यम् ॥
* ॥
तत्र यजमानः कृतस्नानादिःगोमयोपलिप्ते देशे सदर्भासनोपविष्ट उदङ्मुखःस्वस्तिवाच्यः सूर्य्यः सोम इति पठित्वा फलपुष्प-तिलदर्भत्रयसहितजलपूर्णताम्रपात्रं गृहीत्वा, ओँ तद्विष्णोरिति विष्णुं संस्मृत्य ओँ तत् सदि-त्युच्चार्य्य ओँ अद्येतादि अमुकगोत्रः श्रीअमुक-देवशर्म्मा अमुककामो ग्रहयज्ञमहं करिष्येइति सङ्कल्प्य तज्जलमेवैशान्यां निःक्षिपेत् ।अन्यार्थत्वे गोत्रनाम्नोः षष्ठ्यन्तता । करिष्येइत्यत्र करिष्यामीति विशेषः । ततः श्वेतसर्षपा-नादाय ।ओँ वेतालाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च सरी-सृपाः ।अपसर्पन्तु ते सर्व्वे ये चान्ये विघ्नकारकाः ॥
ओँ विनायका विघ्नकरा महोग्रायज्ञद्बिषो ये पिशिताशनाश्च ।सिद्धार्थकैर्वज्रसमानकल्पै-र्मया निरस्ता विदिशः प्रयान्तु ॥
इत्येताभ्यां मन्त्राभ्यां श्वेतसर्षपप्रक्षेपैर्व्विघ्नका-रकानपसारयेत् । ततः सगणाधिपषोडश-मातृकापूजा वसोर्धारा आयुष्यजपं तदज्ञानेगायत्त्रीजपं वृद्धिश्राद्धञ्च कृत्वा तदशक्तौ भोज्य-मुत्सृज्य ब्राह्मणान् परितोष्य ततः स्वय-मशक्तौ कर्त्ता प्राडमुखं गुरुम् ओँ साधु भवा-नास्तामिति वदेत् ओँ साध्वहमासे इति प्रति-वचनम् । ततो गन्धपुष्पवस्त्राङ्गुरीयकादिनागुरुमलङ्कृत्य दक्षिणं जानु स्पृष्ट्वा ओँ अद्ये-त्यादि मत्सङ्कल्पितग्रहयागकर्म्मणि ग्रहपूजा-होमकर्म्मकरणाय अमुकगोत्रं अमुकदेव-शर्म्माणं गन्धादिभिरभ्यर्च्य भवन्तमहं वृणे । ओँवृतोऽस्मीति प्रतिवचनम् । ओँ यथाविहितंपूजादिकर्म्म कुरु । ओँ यथाज्ञानं करवाणीतिप्रतिवचनम् ॥
* ॥
ततो मण्डपोत्तरपूर्व्वभागेवितस्तिद्वयविस्तृतायां वितस्त्युच्छ्रितायां उदक्-प्लवायां वेद्यां गोमयेनोपलिप्तायां रक्तचन्दना-दिना मध्ये वर्त्तुलं सूर्य्यम् । आग्नेय्यां श्वेतमर्द्ध-चन्द्राकारं सोमम् । दक्षिणस्यां त्रिकोणं रक्तंमङ्गलम् । ऐशान्यां पीतं धनुराकारं बुधम् ।उत्तरस्यां पीतं पद्माकारं बृहस्पतिम् । प्राच्यांश्वेतं चतुष्कोणं शुक्रम् । प्रतीच्यां श्यामं सर्पा-कारं शनिम् । नैरृत्यां श्यामं मकराकारंराहुम् । वायव्यां धूम्रवर्णान् खड्गाकारान्केतून् विलिख्य स्वगृह्योक्तविधिना अग्निस्थाप-नादिब्रह्मस्थापनपर्य्यन्तं कर्म्म कृत्वा मण्डलेग्रहानावाहयेत् ॥
* ॥
तत्र क्रमः । मध्ये ।ओँ क्षत्त्रियं काश्यपं रक्तं कालिङ्गं द्बादशा-ङ्गुलम् ।पद्महस्तद्वयं पूर्व्वाननं सप्ताश्ववाहनम् ।शिवाधिदैवतं ध्यायेद्बह्निप्रत्यधिदैवतम् ॥
सप्तम्यां जायमानं विशाखानक्षत्रं रक्तमाल्या-म्बरधरम् । इति ध्यात्वा ओँभूर्भुवः स्वः सूर्य्यग्रहइहागच्छ इहागच्छ इह तिष्ठ इह तिष्ठ इतिशुक्लतण्डुलैरावाह्य स्थापयेत् ॥
१ ॥
आग्नेये ।ओँसामुद्रं वैश्यमात्रेयं हस्तमात्रं सिताम्बरम् ।श्वेतं द्बिबाहुं वरदं दक्षिणं सगदेतरम् ॥
दशाश्वं श्वेतपद्मस्थं विचिन्त्योमाधिदैवतम् ।जलप्रत्यधिदैवञ्च सूर्य्यास्यमाह्वयेत्तथा ॥
चतुर्द्दश्यां जातं कृत्तिकानक्षत्रमिति ध्यात्वाओँभूर्भवः स्वः सोमग्रह इहागच्छ इहागच्छइह तिष्ठ इह तिष्ठ इति शुक्लतण्डुलैरावाह्यस्थापयेत् ॥
२ ॥
दक्षिणस्याम् ।ओँ आवन्त्यं क्षत्त्रियं रक्तं मेषस्थं चतुरङ्गुलम् ।आरक्तमाल्यवसनं भारद्बाजं चतुर्भुजम् ॥
दक्षिणोर्द्ध्वक्रमात् शक्तिवराभयगदाकरम् ।आदित्याभिमुखं देवं तद्वदेव समाह्वयेत् ।स्कन्दाधिदैवतं भौमं क्षितिप्रत्यधिदैवतम् ॥
दशम्यां जातं पूर्व्वाषाढानक्षत्रमिति ध्यात्वाओँ भूर्भुवः स्वः मङ्गलग्रह इहागच्छ इहागच्छइह तिष्ठ इह तिष्ठ इति शुक्लतण्डलैरावाह्यस्थापयेत् ॥
३ ॥
ऐशान्याम् ।ओँ मागधं द्ब्यङ्गुलात्रेयं वैश्यं पीतं चतुर्भुजम् ।वामोर्द्ध्वक्रमतश्चर्म्मगदावरदखड्गिनम् ॥
सूर्य्यास्यं सिंहगं सौम्यं पीतवस्त्रं तथाह्वयेत् ।नारायणाधिदैवञ्च विष्णुप्रत्यधिदैवतम् ॥
द्बादश्यां जातं धनिष्ठानक्षत्रमिति ध्यात्वाओँ भूर्भुवः स्वः बुधग्रह इहागच्छ इहागच्छइह तिष्ठ इह तिष्ठ इति शुक्लतण्डुलैरावाह्यस्थापयेत् ॥
४ ॥
उत्तरस्याम् ।द्बिजमाङ्गिरसं पीतं सैन्धवञ्च षडङ्गुलम् ।ध्यात्वा पीताम्बरं जीवं सरोजस्थं चतुर्भुजम् ॥
दक्षोर्द्ध्वादक्षवरदकरकादण्डमाह्वयेत् ।ब्रह्माधिदैवं सूर्य्यास्यमिन्द्रप्रत्यधिदैवतम् ॥
एकादश्यां जातं उत्तरफल्गुनीनक्षत्रमिति-ध्यात्वा ओँ भूर्भुवः स्वः बृहस्पते इहागच्छइहागच्छ इह तिष्ठ इह तिष्ठ इति शुक्ल-तण्डुलैरावाह्य स्थापयेत् ॥
५ ॥
ततः प्राच्याम् ।ओँ शुक्रं भोजकटं विप्रं भार्गवञ्च नवाङ्गुलम् ।पद्मस्थमाह्वयेत् सूर्य्यमुखं श्वेतं चतुर्भुजम् ॥
सदाक्षवरकरकादण्डहस्तं सिताम्बरम् ।शक्राधिदैवतं ध्यायेत् शचीप्रत्यधिदैवतम् ॥
नवम्यां जातं पुष्यनक्षत्रमिति ध्यात्वा ओँ भूर्भुवःस्वः शुक्र इहागच्छ इहागच्छ इह तिष्ठ इहतिष्ठ इति शुक्लतण्डुलैरावाह्य स्थापयेत् ॥
६ ॥
पश्चिमायाम् ।सौराष्ट्रं काश्यपं शूद्रं सूर्य्यास्यं चतुरङ्गुलम् ।कृष्णं कृष्णाम्बरं गृध्रगतं सौरिं चतुर्भुजम् ॥
तद्बद्वाणवरशूलधनुर्हस्तं समाह्वयेत् ।यमाधिदैवतं प्रजापतिप्रत्यधिदैवतम् ॥
कृष्णचतुर्द्दश्यां जातं रोहिणीनक्षत्रमिति ध्यात्वाओँ भूर्भुवः स्वः शनैश्चर इहागच्छ इहागच्छइह तिष्ठ इह तिष्ठ इति शुक्लतण्डुलैरावाह्यस्थापयेत् ॥
७ ॥
नैरृत्याम् ।राहुं मलयजं शूद्रं पैठीनं द्बादशाङ्गुलम् ।कृष्णं कृष्णाम्बरं सिंहासनं ध्यात्वा तथाह्वयेत् ॥
चतुर्ब्बाहुं खड्गवरशूलचर्म्मकरं तथा ।कालाधिदैवं सूर्य्यास्यं सर्पप्रत्यधिदैवतम् ॥
पौर्णमास्यां जातं भरणीनक्षत्रमिति ध्यात्वाओँ भूर्भुवः स्वः भगवन् राहो इहागच्छइहागच्छ इह तिष्ठ इह तिष्ठ इति शुक्लतण्डुलै-रावाह्य स्थापयेत् ॥
८ ॥
वायव्याम् ।कौशद्बीपं केतुगणं जैमिनीयं षडङ्गुलम् ।धूम्रं गृध्रगतं शूद्रमाह्वयेत् विकृताननम् ॥
सूर्य्यास्यं धूम्रवसनं वरदं गदिनं तथा ।चित्रगुप्ताधिदैवञ्च ब्रह्मप्रत्यधिदैवतम् ॥
अमावास्यायां जातं अश्लेषानक्षत्रमिति ध्यात्वाओँ भूर्भुवः स्वः भगवन्तः केतव इहागच्छतइहागच्छत इह तिष्ठत इह तिष्ठत इतिशुक्लतण्डुलैरावाह्य स्थापयेत् ॥
९ ॥
अधिदैवत-प्रत्यधिदैवतपूजनञ्च अयुतहोमादौ । तत-स्तत्तद्वर्णवस्त्रतत्तद्बर्णगन्धतत्तद्बर्णपुष्पं दद्यात् ॥
धूपे विशेषः । रवये गुग्गुलुधूपम् । सोमायसरलम् । मङ्गलाय देवदारुम् । बुधाय घृत-मिश्रितदेवदारुम् । बृहस्पतये दशाङ्गम् ।शुक्राय अगुरु । शणैश्चराय कालागुरु । राहवेगुडत्वचम् । केतुभ्यो मधुमिश्रितगुडत्वचम् ।अभावे षोडशाङ्गं वा ॥
* ॥
गन्धे विशेषः ।सूर्य्याय रक्तचन्दनम् । सोमाय श्वेतचन्दनम् ।मङ्गलाय कुङ्कुमम् । बुधाय सरलम् । गुरवेरक्तचन्दनश्वेतचन्दनकुङ्कुमसरलं मिश्रितसम-भागत्वेन दद्यात् । शनैश्चराय कस्तूरीम् ।राहवे पद्मकाष्ठम् । केतुभ्यश्च पद्मकाष्ठम् ।अधिदेवताप्रत्यधिदेवताः पूजयेत् ॥
* ॥
अधि-देवता प्रत्यधिदेवता यथा । सूर्य्यस्य शिववह्नी ।सोमस्य उमा जलम् । मङ्गलस्य स्कन्दः क्षितिः ।बुधस्य नारायणविष्णू । बृहस्पतेः ब्रह्माइन्द्रश्च । शुक्रस्य शक्रः शची । शनैश्चरस्य यमःप्रजापतिश्च । राहोः कालः सर्पश्च । केतूनांचित्रगुप्तः ब्रह्मा च । एतत्तु अयुतादिहोमेज्ञेयम् ॥
* ॥
सूर्य्याय गुडौदनबलिः । एवंसोमादीनामपि । सति सामर्थ्ये षोडशोपचारा-दिना । वलौ तु । सूर्य्याय गुडौदनम् । सोमायघृतपायसम् । मङ्गलाय पक्वयवचूर्णात्मकयाव-कम् । बुधाय क्षीरान्नम् । गुरवे दध्योदनम् ।शुक्राय घृतौदनम् । शनैश्चराय कृशरम् ।राहवे छागमांसम् । केतुभ्यः अजाक्षीर-साधिताजकर्णरक्तमिश्रित-यव-तिल-तण्डुलरूपंचित्रौदनम् तत्तद्द्रव्यालाभे भक्ष्यान्तरंदद्यात् ॥
* ॥
ततश्चरुं श्रपयेत् । तत्र साम-गानां क्रमः । अग्नेः पश्चिमायां दिशि प्राग-ग्रान् कुशानास्तीर्य्य तदुपरि प्रक्षालितवारुण-मुदूखलं वैणवञ्च सूर्पं वारुणचमसस्थजल-प्रोक्षितं संस्थाप्य व्रीहीन् यवान् वा अशक्तौशालितण्डुलान् सूर्पे निधाय ओँ सूर्य्याय त्वाजुष्टं निर्व्वपामि इति गृहीत्वा उदूखलेस्थापयेत् । एवं सोमाय । एवं मङ्गलादीनामपिनिर्व्वपणं कृत्वा उदूखले स्थापयेत् । द्विस्तूष्णीम् ।ततो दक्षिणहस्तमुपरि कृत्वा मुषलेनावहत्यसूर्पेण प्रस्फोटयेत् । इत्थमेव वारत्रयम् । तत-श्चरुस्थाल्याममन्त्रकं कृतोत्तराग्रं पवित्रंनिःक्षिप्य तत्र प्रक्षालिततण्डुलान् निधायतदुपरि दुग्धं दत्त्वा यथा पायसचरुर्भवतितथा स्तोकं स्तोकमुदकं दत्त्वा तन्मध्ये खदिर-पलाशोडुम्बराणामन्यतमस्य प्रादेशप्रमाणंउभयथा सार्द्धाङ्गुष्ठप्रमाणं चतुष्कोणपुष्कलंमेक्षणं दक्षिणावर्त्तेन भ्रामयित्वा तथा पचेत्यथा अन्तरोष्मणा सम्यक् पाको भवति मण्ड-गालनं दाहश्च न भवति । सम्यक्पाके भूतेचरुमध्ये घृतस्रुवं दत्त्वा प्रागादिदिक्चिह्नितंकृत्वा चरुमवतार्य्य अग्नेरुत्तरतः कुशोपरिस्थापयित्वा पुनर्मध्ये घृतस्रुवं दद्यात् । ततोभूमिजपादिस्रुवसंस्कारपर्य्यन्तं कर्म्म कृत्वाअग्नेः पश्चिमतः स्तरणकुशोपरि पूर्व्वमाज्यंपश्चाच्चरुं निधाय उदकाञ्जलिसेकं कृत्वाविरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकां समापयेत् ॥
* ॥
यजुर्व्वेदिनान्तु आज्यस्थाल्यामाज्यनिर्वपणा-नन्तरं सूर्पं पुरतो दक्षिणभागे संस्थाप्य तत्रो-दूखलं विन्यस्य व्रीह्याद्यन्यतमं तत्र निघायओँ सूर्य्याय त्वा जुष्टं गृह्णामि इत्येकां मुष्टिंगृहीत्वा ओँ सूर्य्याय त्वा जुष्टं निर्व्वपामीतिडदूखले स्थापयित्वा ओँ सूर्य्याय त्वा जुष्ठंप्रोक्षामीति प्रोक्षणीजलेन प्रोक्षयेत् । एवंसोमाय त्वा इत्यादि । तत ओँ अग्नये स्विष्टि-कृते त्वा इत्यादिना ग्रहणनिर्व्वपणप्रोक्षणानिकृत्वा द्बिस्तूष्णीं कुर्य्यात् । ततः पूर्व्ववत्श्रपणम् । पक्वं ज्ञात्वा ज्वलदग्निं गृहीत्वाचरुमध्ये दक्षिणावर्त्तेन भ्रामयित्वा तमग्निंतत्रैवाग्नौ क्षिपेत् । तत आघाराज्यभागान्तंकर्म्म कुर्य्यात् ॥
* ॥
ऋग्वेदिनान्तु प्रोक्षणी-पात्रस्थापनानन्तरं पवित्रान्तर्हिते ओँ सूर्य्यायत्वा जुष्टं निर्व्वपामीति व्रीह्याद्यन्यतममुष्टिंप्रक्षिप्य ओँ सूर्य्याय त्वा जुष्टं प्रोक्षामीतिप्रणीताजलेन प्रोक्षयेत् । एवं सोमाय त्वाइत्यादि । ततः स्विष्टिकृदर्थकिञ्चिदधिकं तूष्णींतथा कृत्वा पवित्रान्तर्हितं कृत्वा पूर्व्वग्रीवोर्द्ध्व-लोमकृष्णाजिने उदूखलं निधाय तत्र सूर्पस्थ-व्रीह्याद्यन्यतमं प्रक्षिप्य मुषलेनावहत्य सूर्पेणवितुषीकृत्य प्रस्फोट्य त्रिः प्रक्षाल्य पवित्रंचरुस्थाल्यां प्रक्षिप्य तथैव श्रापयित्वा उदीच्यांदक्षिणभागे ओँ सोमाय स्वाहेति होमपर्य्यन्तंकुर्य्यात् । ततः शान्तिकर्म्मणि अग्ने त्वं वरद-नामासीति नाम कृत्वा ।ओँ पिङ्गभ्रूश्मश्रुकेशाक्षः पीनाङ्गजठरोऽरुणः ।छागस्थः साक्षसूत्रोऽग्निः सप्तार्च्चिः शक्तिधा-रकः ॥
इत्यादिपुराणीयं ध्यात्वा ओँ वरदनामन्नग्नेइहागच्छ इहागच्छ इह तिष्ठ इह तिष्ठइत्यावाह्य पाद्यादिना पूजयेत् ॥
* ॥
पौष्टिक-कर्म्मणि तु वलदनामाग्निः । ग्रहहोमे अग्नी-नाह गोभिलः ।आदित्ये कपिलो नाम पिङ्गलः सोम उच्यते ।धूमकेतुस्तथा भौमे जठरोऽग्निर्ब्बुधे स्मृतः ॥
बृहस्पतौ शिखी नाम शुक्रे भवति हाटकः ।शनैश्चरे महातेजा राहौ चैव हुताशनः ।केतुषु लोहितोऽग्निः स्यादिति वह्निविनिर्णयः ॥
ततः स्वगृह्योक्तविधिनानेन चरुणा सूर्य्यादि-ग्रहेभ्यः प्रत्यकाहुतिं दद्यात् ॥
* ॥
अत्र मन्त्राः ।सूर्य्यस्य आकृष्णेनेतिमन्त्रस्य हिरण्यस्तूपाङ्गिराऋषिस्तृष्टुप् छन्दः सविता देवता आदित्यस्यपूजाहोमकर्म्मणि विनियोगः । ओँ आकृष्णेनरजसा वर्त्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यञ्च हिर-ण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानिपश्यन् स्वाहा । इदं सूर्ध्याय इति देवतोद्देशःसामगेतरैः कार्य्यः ॥
१ ॥
सोमस्य इमन्देवेति-मन्त्रस्य वरुण ऋषिरग्निर्देवता सोमस्य पूजा-होमकर्म्मणि विनियोगः । ओँ इमन्देवा अस-पत्नं सुवद्धं महते क्षत्त्राय महते ज्येष्ठाय ।इमममुष्य पुत्त्रममुष्यै पुत्त्रमस्यै विशे स्वाहा ।इदं सोमाय ॥
२ ॥
मङ्गलस्य अग्निर्मूर्द्धेति-मन्त्रस्य अपाङ्गिरा ऋषिर्गायत्त्री च्छन्दोऽग्नि-र्देवता मङ्गलस्य पूजाहोमकर्म्मणि विनि-योगः । ओँ अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्याअयमपां रेतांसि जिन्वति स्वाहा । इदंमङ्गलाय ॥
३ ॥
बुधस्य उद्बुध्यस्वेतिमन्त्रस्य पर-मेष्ठिरृषिस्तृष्टुप् छन्दोऽग्निर्देवता बुधस्य पूजा-होमकर्म्मणि विनियोगः । ओँ उद्बुध्यस्वाग्नेप्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्त्ते संसृजेथामयञ्चास्मिन्सधस्ये अध्युत्तरस्मिन् विश्वेदेवा यजमानश्चसीदत स्वाहा । इदं बुधाय ॥
४ ॥
बृहस्पतेः बृह-स्पते अतीतिमन्त्रस्य गृत्समद ऋषिस्तृष्टुप् छन्दोब्रह्मा देवता जीवस्य पूजाहोमकर्म्मणि विनि-योगः । ओँ बृहस्पते अतियदर्य्योऽर्हाद्युमद्बिभातिक्रतुमज्जनेषु । यद्दीदयत्सरस ऋतु प्रजात तद-स्मासु द्रविणं धेहि चित्रं स्वाहा । इदं बृह-स्पतये ॥
५ ॥
शुक्रस्य अन्नात् परिश्रुत इति मन्त्रस्यप्रजापतिरृषिरतिजगतीच्छन्दोऽग्निसरस्वतीन्द्रादेवताः शुक्रस्य पूजाहोमकर्म्मणि विनियोगः ।ओँ अन्नात् परिश्रुतो रसं ब्रह्मणा व्यपिवत् क्षत्त्रंपयः सोमं प्रजापतिः । ऋतेन सत्यमिन्द्रियंविपानं शुक्रमन्धस इन्द्रस्येन्द्रियमिदं पयोऽमृतंमधु स्वाहा । इदं शुक्राय ॥
६ ॥
शनैश्चरस्यशन्नो देवीतिमन्त्रस्य दध्यङ्गाथर्व्वण ऋषिर्गायत्त्रीच्छन्द आपो देवता शनैश्चरस्य पूजाहोम-कर्म्मणि विनियोगः । ओँ शन्नो देवीरभीष्टयेआपो भवन्तु पीतये संयोरभिस्रवन्तु नः स्वाहा ।इदं शनैश्चराय ॥
७ ॥
राहोः काण्डात् काण्डा-दिति मन्त्रस्य अग्निरृषिर्गायत्त्री च्छन्दो दूर्व्वे-ष्टका देवता राहोः पूजाहोमकर्म्मणि विनि-योगः । ओँ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषःपरुषः परि एवानो दूर्व्वे प्रतनु सहस्रेण शतेनच स्वाहा । इदं राहवे ॥
८ ॥
केतूनां केतुंकृण्वन्नितिमन्त्रस्य मधुच्छन्द ऋषिरनिरुद्गायत्त्री-च्छन्दोऽग्निर्देवता केतूनां पूजाहोमकर्म्मणिविनियोगः । ओँ केतुं कृण्वन्न केतवे पेषो मर्य्याअपेषसे । समुषद्भिरजायथा स्वाहा । इदंकेतुभ्यः ॥
९ ॥
ततो मधुघृताक्तां घृताक्तांक्षीराक्तां वा प्रादेशप्रमाणां साग्रामर्कसमिध-मादाय ओँ आकृष्णेन इत्यादिमन्त्रेण सूर्य्याया-ष्टोत्तरशतं अष्टाविंशतिमष्टौ वा अशक्त्या ।शक्त्या ग्रहस्यातिपीडाकरत्वाद्वा अष्टोत्तर-सहस्रं जुहुयात् ॥
* ॥
समिधमाह याज्ञ-वल्क्यः ।अर्कः पलाशः खदिरस्त्वपामार्गोऽथ पिप्पलः ।उडुम्बरः शमी दूर्व्वा कुशाश्च समिघः क्रमात् ॥
होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टोत्तरं भवेत् ।अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथाशक्ति विधीयते ।अतिपीडाकरो यस्तु तन्तु यत्नेन पूजयेत् ॥
ततो होमानन्तरं उदीच्यं कर्म्म कुर्य्यात् । ततोगुडौदनादीन् ऋत्विजे भोजयेत् । तत्तद्द्रव्या-लाभे भोज्यान्तराणि वा दद्यात् । भोजना-सामर्थ्ये तत्तद्द्रव्याणि पाणिना प्रतिग्राहयेत् ।ततो मत्स्यपुराणोक्तैर्मन्त्रैर्दक्षिणां दद्यात् ।धेनुः शङ्खस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा ।कृष्णा गौरायसं छाग एता वै दक्षिणाःक्रमात् ॥
तत्र ।कपिले सर्व्वदेवानां पूजनीयासि रीहिणी ।तीर्थदेवमयी यस्मादतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इति पठित्वा ओँ अद्येत्यादि कृतैतत्सूर्य्यग्रह-यज्ञकर्म्मणः प्रतिष्ठार्थं दक्षिणां कपिलां धेनुंरुद्रदेवताकां अमुकगोत्राय अमुकदेवशर्म्मणेब्राह्मणाय ऋत्विजे तुभ्यमहं संप्रददे । अन्यार्थ-ञ्चेत् ददानीति ब्रूयात् । कपिलाभावे गोमात्रंवा । तदभावे काञ्चनम् । तदभावे रजतादिकंवा दद्यात् । काञ्चनादिकन्तु शङ्खादि दक्षिणा-भवेऽपि दद्यात् ॥
१ ॥
एवम् ।पुण्यस्त्वं शङ्खपुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलम् ।विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य पूर्व्वोक्तक्रमेण सोमग्रहयज्ञे शङ्खंदद्यात् ॥
२ ॥
ओँ धर्म्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः ।अष्टमूर्त्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य मङ्गलयज्ञे वृषं दद्यात् ॥
३ ॥
ओँ हिरण्यगर्भगर्भस्त्वं हेमरूपं विभावसोः ।अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य बुधयज्ञे काञ्चनं दद्यात् ॥
४ ॥
ओँ पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभम् ।वरप्रदानात्तद्विष्णोरतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य गुरुयज्ञे पीतवस्त्रयुगं दद्यात् तद-भावेऽन्यवर्णवासोयुगमपि दद्यात् ॥
५ ॥
ओँ विष्णुस्त्वमश्वरूपेण यस्मादर्णवसम्भवः ।चन्द्रार्कवाहनस्त्वं वै अतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य शुक्रयज्ञे अश्वं दद्यात् ॥
६ ॥
ओँ यस्मात्त्वं पृथिवी सर्व्वा धेनुः केशवसम्भवा ।सर्व्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य शनैश्चरयज्ञे कृष्णां धेनुं अन्यवर्णां वादद्यात् ॥
७ ॥
ओँ यस्मादायुधकर्म्माणि त्वदधीनानि सर्व्वदा ।लाङ्गलाद्यायुधादीनि ततः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य राहुयज्ञे लौहं दद्यात् ॥
८ ॥
ओँ यस्मात्त्वं सर्व्वभूतानां मङ्गलाय व्यव-स्थितः ।यानं विभावसोर्नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥
इत्युच्चार्य्य केतुयज्ञे छागं दद्यात् ॥
९ ॥
दक्षिणाजलंशान्तिकुम्भजलेन संमिश्र्य शान्तिं कुर्य्यात् ।ततः कृताञ्जलिः ।ओँ गच्छध्वममराः सर्व्वे गृहीत्वार्च्चां स्वमा-लयम् ।सन्तुष्टा वरमस्माकं दत्त्वेदानीं सुपूजिताः ॥
इति विष्णुधर्म्मोत्तरीयं पठित्वा ग्रहान् विस-र्जयेत् । दक्षिणा च प्रदातव्या ग्रहाणाञ्च विस-र्जनमिति वशिष्ठवचनात् ।” इति रघुनन्दन-भट्टाचार्य्यविरचितग्रहयागप्रयोगः समाप्तः ॥