धातुः: या
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: प्रापणे (गतिः)
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: याति
अनुबन्धादिविशेषः: आकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

या (अर्थः)  प्रापणे
(अर्थविवरणम्) प्रापणमिह गतिः
( याति प्रणियाति ) "नेर्गद'' इति णत्वम्  ( यातः, यान्ति, यासि, ययौ, ययतुः, ययुः, ययाथ ययिथ, यय, ययौ, यविव, ) क्रादिनियमादिट् थलि भारद्वाजनियमादिड्विकल्पः (याता यास्यति यातु, यातात्, यातां, यान्तु, याहि, यानि, )  ( सूत्रम्) लङश्शाकटायनस्यैव (इति सूत्रम्) इत्याकारान्ताल्लङः शाकटायनमतेन विधीयमानो जुस्भावो लोटो लङ्वद्भावेन न भवति, तत्रानुवर्तमानेन ङित इत्यनेनैव आकारान्तात्परस्य लङोऽन्यस्य झेरसम्भवाद् लङ्विषयत्त्वे सिद्धे पुनर्लंङ्ग्रहणस्य मुख्यलङ्ग्रहणार्थत्वात् ( अयात्, अयाताम्, अयुः, अयान्, अयाः, अयातम्, अयाम्,) "लङश्शाकटायनस्यैव''इति वा झेर्जुस्भावः ( यायात्, यायाताम् ) इत्यादि यायुरित्यस्यानभिधानादप्रयोग इति केचिदित्यात्रेयः आशिषि,(यायात्, यायास्तां, यायासुः अयासीत्, अयासीः, अयासिषम्, ) "यमरमनमाताम्'' इति सगिटौ ( यान्ती याती, ) शत्रन्तात् शीनद्योः परयोः "आच्छीनद्योर्नुम्'' इति नुम्विकल्पः ( यियासति ) "नित्यंकौटिल्ये गतौ'' इति यङ्, ( यायेति, यायाति, यायीतः, यायति ) हलादौ क्ङ्गिति सार्वधातुके "ई हल्यघोः'' इतीत्वम् अजादौ "श्नाभ्यस्तयोः'' इत्याल्लोपः (यापयति अयीयपत् यायावरः ) "यश्च यङ्H'' इति यङन्ताद्यातेर्वरच् अच चकारः पुनर्वरज्विधानार्थइत्यकौटिल्येऽपि यङ्नुमीयते एवं हि पुनर्विधानमुपपद्यते अत्र वरच्यतो लोपे यलोपे च "अचः परस्मिन्पूर्वविधौ'' इत्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम् "न पदान्त'' इत्यादिना निषिध्यत इति "आतो लोप  इटि च'' इत्याल्लोपो न भवति शुभं यातीति ( शुभंयाः ) क्विप् ( शुभंयौ ) "नादिचि'' "दीर्घाज्जसि च'' इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधाद् "वृद्धिरेचि'' इति वृद्धिः ( शुभंयाः ) शसादौ भसंज्ञायाम् "आतो धातोः'' इत्याल्लोपे ( शुभंयः ) इत्यादि नपुंसके तु ह्रस्वत्वे (शुभंयम्) इत्यादि चतुर्थ्येकवचने तु "ङेर्यः'' इति यकारे "सुपि च'' इति दीर्घे तस्य च धात्वाकारत्वाद् "आतो धातोः'' इत्याल्लोपे "हलो यमाम्'' इति पूर्वयकारस्य वा लोपे शुभंय इति भवति न चाल्लोपस्य स्थानिवत्त्वम्, पूर्वत्रासिद्धीयत्वात्, यलोपविधित्वाद्वा यदा तु "हलो यमाम्'' इति लोपो न भवति; तदा द्वियकारक उच्चार्यः ( शुभंयिका ) कप्रत्यये "केऽण'' इति ह्रस्वे "प्रतययस्थाद्'' इतीत्वम् "उदीचामातस्स्थाने यकपूर्वायाः'' इति यकारककारपूर्वस्याकारस्थानिकस्याकारस्य विधीयमानः पाक्षिक इत्त्वनिषेधोऽत्र न भवति यकपूर्वाया इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन स्त्रीप्रत्ययस्य, अतस्तत्र ग्रहणात् (ययातिः ) क्तिनि बाहुलकाद् द्विर्वचनमित्यात्रेयः "ई हल्यघोः'' इतीत्वमपि बहुलवचनादेव नेति तदभिप्रायः यङ्लुगन्ताद्वा क्तिचि "संज्ञापूर्वको विधिरनित्य'इति "दीर्घोऽकित'' इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् "ई हल्यघोः'' इत्यभ्यस्तेत्त्वं च न भवति ( यात्रा, ) "हुयामाद्युवसिभसिभ्यस्त्रन्'' इति त्रन् स्वभावात्स्त्रीविषयः "ष्ट्रन्' इति ष्ट्रनैव सिद्धे त्रन्विधानं डीब्निवृत्त्यर्थम् ( ययुः ) "यो द्वे च'' इत्युप्रत्ययो द्वित्वं च किद्वद्भावादाल्लोपः (मृगयुः) व्याधः, ( देवयुः ) धार्मिकः, ( केवलयुः ) मानी, ( ग्रहयुः ) ग्रहपतिः, ( मित्रयुः ) मित्रवत्सलः, ऋषिश्च,  ( मन्त्रयुः ) मन्त्री, ( अध्वर्युः, ) ऋत्विग्विशेषः "मृगय्वादयश्च'' इति गृगादिषूपपदेषु कुप्रत्यये निपात्यन्ते अध्वरशब्दस्य अन्तलोपश्च अध्वर्योर्भावकर्मणी ( आध्वर्यवम् ) उद्वागात्रादित्वादञ् ( यातुः ) रक्षःपर्यायः तुनि पारायणे व्युत्पादितः ( यामः ) "अर्तिस्तु'' इत्यादिना मन् 39

या प्रापणे 
- याति । प्रणियाति । ययौ । याति । यान्ती । यायावरः ।। 40 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“या प्रापणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> प्रापणम् = गतिः। </li> <li>यायकः-यिका, यापकः-पिका, यियासकः-सिका, यायायकः-यिका;</li> <li> याता-त्री, यापयिता-त्री, यियासिता-त्री;</li> <li> यायायिता-त्री, इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि <a href="#foot_krm03">3</a> आदादिकभातिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> प्रणियान्-ती-न्ती, <a href="#foot_krm06">6</a> यानीयः, <a href="#foot_krm07">7</a> येयः, <a href="#foot_krm08">8</a> अध्वन्यतुरङ्गयायी, <a href="#foot_krm09">9</a> अनुयायी, <a href="#foot_krm10">10</a> प्रयायी-प्रतियायी, <a href="#foot_krm11">11</a> सङ्ग्रामयायी, <a href="#foot_krm12">12</a> <a href="#foot_krm13">13</a> शुभंयाः अभियाः <a href="#foot_krm14">14</a>, <a href="#foot_krm15">15</a> यायावरः, <a href="#foot_krm16">16</a> प्रयाणम्, <a href="#foot_krm17">17</a> प्रयापणम्-प्रयापनम्, <a href="#foot_krm18">18</a> <a href="#foot_krm19">19</a> अययः, <a href="#foot_krm20">20</a> प्रयियासयन्तः, <a href="#foot_krm21">21</a> <a href="#foot_krm22">22</a> अप्रयाणिः, <a href="#foot_krm23">23</a> ययातिः, <a href="#foot_krm24">24</a> याता, <a href="#foot_krm25">25</a> इत्युप्रत्यये द्विर्वचने, ङिद्वद्भावेनाकारलोपे च रूपम्। </li> <li>ययुः = अश्वमेथीयः, स्वर्गमार्गश्च।]] ययुः, <a href="#foot_krm26">26</a> इति कुप्रत्यये, आकारलोपे च रूपाण्येतानि। </li> <li>अत्रैव गणे अध्वरशब्दस्यान्तलोपश्च निपातनादेवेति ज्ञेयम्। </li> <li>मृगयुः = व्याधः, देवयुः = धार्मिकः। </li> <li>केवलयुः = मानी। </li> <li>ग्रहयुः = ग्रहपतिः, मित्रयुः = मित्र- बत्सलः, ऋषिविशेषश्च। </li> <li>मन्त्रयुः = मन्त्री, अध्वर्युः = ऋत्विग्विशेषः। </li> <li>मृगम् आत्मन इच्छतीत्यर्थे ‘सुप आत्मनः क्यच्’ <a href="#foot_krm27">27</a> इति क्यच्प्रत्यये, ‘सना- द्यन्ता धातवः’ <a href="#foot_krm28">28</a> इति धातुसंज्ञायाम्, ‘क्याच्छन्दसि’ <a href="#foot_krm29">29</a> इति उप्रत्यये रूपनिष्पत्तिरपीदृशस्थलेषु नानुपपन्नेति ज्ञेयम्। </li> <li>तथाहि-- ‘मित्रयुः, संस्वेदयुः, सुम्नयुः’ इतीमानि काशिकायाम् एवमेव <a href="#foot_krm30">30</a> साधितानि।]] मृगयुः-देवयुः-केवलयुः-ग्रहयुः-मित्रयुः-मन्त्रयुः-अध्वर्युः, <a href="#foot_krm31">31</a> इति तुप्रत्यये रूपमेवम्। </li> <li>यातुः = पावकः, मनश्च। </li> <li>राक्षस इति क्षीरस्वामी।]] यातुः, <a href="#foot_krm32">32</a> मन्प्रत्यये रूपम्। </li> <li>यामः = कालविशेषः।]] यामः, <a href="#foot_krm33">33</a> इति त्रन्प्रत्ययः। </li> <li>यात्रा = गमनम्, आचारश्च। </li> <li>अभ्यवहार इति केचित्।]] यात्रा।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१३४३)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०४९। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [पृष्ठम्१०७६+ २९]</li> <li id="foot_krm04">04 => (११५३)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[१। शतरि, अदादित्वाच्छपो लुकि, ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियाति--’ (८-४-१७) इत्यादिना उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नेर्णत्वे रूपमेवम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योः--’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[२। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकत्वाभ्यनुज्ञानादत्र करणेऽनीयर्- प्रत्ययः। यान्त्यनेनेति यानीयः = अश्वः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[३। कर्मणि यत्प्रत्यये, ‘ईद् यति’ (६-४-६५) इतीकारे गुणे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[४। अध्वन्यतुरङ्गेन यातीति अध्वन्यतुरङ्गयायी। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः। ‘आतो युक्--’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवम् अनुयायी इत्यत्रापि रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया। उपसर्गोपपदेऽप्यनेन णिनिरिति भाष्यादौ स्पष्टम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[आ। ‘क्षिप्रं ततोऽध्वन्यतुरङ्गयायी यविष्ठवद् वृद्धतमोऽपि राजा।’ भ। का। २। ४४।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[५। ‘भविष्यति गम्यादयः’ (३-३-३) इत्यत्र गम्यादिगणे पाठात् औणादिके णिनि- प्रत्यये युगागमे च रूपमेवम्। भविष्यत्कालेऽयं प्रत्यय इति ज्ञेयम्। आयायी इति काशिका (३-३-३) पाठः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[६। ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः’ (३-३-१७०) इत्यावश्यकार्थे णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[B। ‘स्मरन्तः पश्चिमामाज्ञां भर्तुः सङ्ग्रामयायिनः।’ रघुवंशे--१७। ८।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[७। शुभं यातीति शुभंयाः = शुभान्वितः। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विप्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[C। ‘अभियाऽअतऽऽआवरं तुङ्गं भूभृतं रुचिरं पुरः।’ भ। का। १०-२१।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[८। यङन्तात्, ‘यश्च यङः’ (३-२-१७६) इति ताच्छीलिके वरचि द्विर्वचनादि- केषु रूपमेवम्। अत्र धातोरस्य गत्यर्थकत्वात् ‘नित्यं कौटिल्ये गतौ’ (३-१-२३) इति कौटिल्यार्थे = कुटिलं गच्छतीत्यर्थ एव यङ्--इति प्राञ्चः। अन्ये तु यायावरः इत्यस्य एकत्रानियतस्थानार्थकतया विवरणात्, मुनिविशेषे पद- स्यास्य रूढत्वादत्र कौटिल्यार्थकयङोऽसंम्भवात्, ‘धातोरेकाचो हलादेः--’ (३-१-२२) इत्यादिना क्रियासमभिहारे (= पौनःपुन्ये, भृशार्थो वा) यङेव इति वदन्ति।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[ड्। ‘यायावरा लाक्षणिकाः कठाश्च कौशिक्यनुब्राह्मणिपैप्पलादाः।’ वा। वि। ३। १८।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[९। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः। प्रयाणम् इत्यत्र तु ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति नित्यं णत्वमिति बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [पृष्ठम्१०७७+ २९]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[१। अयः = शुभावहो विधिः, अयं यातीति अययः। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[आ। ‘स सासिः साससूः सासो येयायेयाययाययः।’ किरातार्जुनीये १५-५।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[B। ‘अशिश्रवन् आत्ययिकं तमेत्य दूता यदार्थं प्रयियासयन्तः।’ भ। का। ३। २५।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[२। ‘आक्रोशे नञ्यनिः’ (३-३-११२) इति नञुपपदादस्माद् अनिप्रत्ययः। आक्रोशः = शापः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[३। “क्तिनि बाहुलकाद् द्विर्वचनम्” इत्यात्रेयः--इति मा। धा। वृत्तिः। स्त्रिया- मेव क्तिनो विधानात् क्तिचस्तु पुंंल्लिङ्गेऽपि सद्भावात् क्तिचि, बाहुलकादेव द्विर्वचन- मिति ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[४। ताच्छीलिके, औणादिके वा तृनि, रूपमेवम्। स्त्रियाम्, ‘न षट्स्वस्रादिभ्यः’ (४-१-१०) इति ङीब्निषेधः। याता = देवरपत्नी।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[५। ‘यो द्वे च’ [द। उ। १-१०६]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[६। ‘मृगय्वादयश्च’ [द। उ। १-१२१]</li> <li id="foot_krm27">27 => (३-१-८)</li> <li id="foot_krm28">28 => (३-१-३२)</li> <li id="foot_krm29">29 => (३-२-१७०)</li> <li id="foot_krm30">30 => (३-१-१७०)</li> <li id="foot_krm31">31 => [[७। ‘कमिमनिजनिगाभापाया--’ [द। उ। १-१२५]</li> <li id="foot_krm32">32 => [[८। औणादिके [द। उ। ७-२६]</li> <li id="foot_krm33">33 => [[९। ‘हुयामा--’ [द। उ। ८-८४]</li></ul>

या (या॒ प्रापणे - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = यानम्
अनीयर् = यानीयः - यानीया
ण्वुल् = यायकः - यायिका
तुमुँन् = यातुम्
तव्य = यातव्यः - यातव्या
तृच् = याता - यात्री
क्त्वा = यात्वा
ल्यप् = प्रयाय
क्तवतुँ = यातवान् - यातवती
क्त = यातः - याता
शतृँ = यान् - यान्ती / याती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

या  प्रापणे
- नेर्गद (7417) इति णत्वम्-प्रणियाति  आच्छीनद्योनुम् (7180) वा-याती यान्ती  लङः शाकटायनस्यैव (34111) इति झेर्जुस् वा अयान्, अयुः  लुङि-यमरमनमातां सुक् च (तु0 7273) इट् च-अयासीत्  यश्च यङः(32176) वरच्-यायावरः  यो द्वे च (उ0 121) इति ययुरश्वः  कमिमनिजनि (उ0 173) इति तुः-यातुः राक्षसः  हुयामा (उ0 4168)इति त्रन्-यात्रा  गम्यादौ (गण0 333) यायी  हुयामा (उ0 137)इति मृगयुः साधुः  अर्तिस्तुसु (उ0 1140) इति मन्-यामः 37

A horse fit for a sacrifice; तूर्ण- मय ययुमिवानुययुः Śi.15.69.

BEGINNER, Sanskrit to English, 1890 Apte edition

ययुः [Uṇ. 1. 21] 1 A horse fit for a sacrifice; Śi. 15. 69. 
2 A horse (in general). 

ययुः, पुं, (यातीति । या + “यो द्वे च ।” उणा०१ । २२ । इति उः द्वित्वञ्च । यजन्त्यनेनेति ।यज + उः । पृषोदरादित्वात् जस्य यत्वमित्यमर-टीकायां रघुनाथः ।) अश्वमेधीयाश्वः ।सामान्यघोटकः । इति मेदिनी । ये, ४७ ॥


ययुः (yayuH)

Apte

Apte 1890

शब्दकल्पद्रुमः