| YouTube Channel

यमद्वितीया (yamadvitIyA)

 
शब्दसागरः
English
यमद्वितीया
f.
 (-या) The second day in the bright-half of KĀRTIKA when
sisters entertain their brothers: see भ्रातृद्वितीया ।
Monier Williams Cologne
English
यम—द्वितीया
f.
N.
 of the 2nd day in the light half of the month Kārttika,
Cat.
Apte Hindi
Hindi
यमद्वितीया
स्त्री*
 यमः-द्वितीया -
भाईदूज
Shabdartha Kaustubha
Kannada
यमद्वितीया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರ್ತಿಕಶುದ್ಧ ದ್ವಿತೀಯ
प्रयोगाः - > "कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर । यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहे स्वयम् ॥"
उल्लेखाः - > भा०
L R Vaidya
English
yama-dvitIyA {% f. %} the seccnd day in the bright half of Kārtīka when sisters entertain their brothers.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यमद्वितीया
noun
कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वितीया।
"यमद्वितीयायां भ्रातृद्वितीयायाः उत्सवं निर्वाहयन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यमद्वितीया,
स्त्री,
 (यमप्रिया द्बितीया इति मध्य-पदलोपिकर्म्मधारयः ।) कार्त्तिकशुक्लद्वितीया ।भ्रातृद्बितीया इति ख्याता । तत्कृत्यं यथा ।लिङ्गपुराणे ।“कार्त्तिके तु द्वितीयायां शुक्लायां भ्रातृपूजनम् ।या न कुर्य्याद्विनश्यन्ति भातरः सप्तजन्मनि ॥
”तस्या इति शेषः । महाभारते ।“कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य द्बितीयायां युधिष्ठिर ! ।यमो यमुनया पूर्व्वं भोजितः स्वगृहे स्वयम् ।तस्मान्निजगृहे पार्थ ! न भोक्तव्यमतो बुधैः ॥
यत्नेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ।दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विशेषतः ॥
”तथा ।“यमञ्च चित्रगुप्तञ्च यमदूतांश्च पूजयेत् ।अर्घ्यश्चात्र प्रदातव्यो यमाय सहजद्बयैः ॥
”सहजद्वयैर्भगिनीभ्रातृभिः । अर्घ्यमन्त्रः ।“एह्येहि मार्त्तण्डज पाशहस्तयमान्तकालोकधरामरेश ।भ्रातृद्वितीयाकृतदेवपूजांगृहाण चार्घ्यं भगवन्नमस्ते ॥
धर्म्मराज नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनाग्रज ।पाहि मां किङ्करैः सार्द्धं सूर्य्यपुत्त्र नमोऽस्तु ते ॥
”यमुनाञ्च संपूज्य नमस्कुर्य्यात् ।“यमस्वसर्नमस्तेऽस्तु यमुने लोकपूजिते ।वरदा भव मे नित्यं सूर्य्यपूत्त्रि नमोऽस्तु ते ॥
”अन्नं दत्त्वा पठेत् ।“भ्रातस्तवानुजाताहं भुङ्क्ष्व भक्तमिदं शुभम् ।प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः ॥
”ज्येष्ठा चेत् तदाग्रजाताहमिति वदेत् ॥
अत्रभोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनं इति विधिसमभिव्याहृत-फलश्रुत्या भोजननियमस्य प्राधान्यात्तस्य मुख्य-कालोऽष्टधाविभक्तदिनपञ्चमांशो ग्राह्यः । यथादक्षः ।“पञ्चमे च तथा भागे संविभागो यथार्हतः ।पितृदेवममनुष्याणां कीटानाञ्चोपदिश्यते ॥
संविभागं ततः कृत्वा गृहस्थः शेषभुग्भवेत् ।इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठञ्च सप्तमं नयेत् ॥
”संविभागो विभज्यान्नस्य प्रतिपादनम् । देवोऽत्रवैश्वदेवसम्बन्धी । पञ्चमांशालाभे तु ।“न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहित्यमाचरेत् ।नातिप्रगे नातिसायं नातिसन्ध्यासमीपतः ॥
”इति मनूक्तपर्य्यूदस्तसूर्य्योदस्तेतरकालोऽपिग्राह्यः । सौहित्यं तृप्तिः । अत्र भोजनस्य राग-प्राप्तत्वेऽपि तत्कालस्य ।“मुनिभिर्द्विरशनं प्रोक्तं विप्राणां मर्त्यवासिनांनित्यम् ।अहनि च तथा तमस्विन्यां सार्द्धप्रहरयामान्तः ॥
”इति कात्यायनीयेन नियमितत्वाद्भोजनकालस्यवैधत्वेन शास्त्रीयत्वात् न सामान्यशास्त्रप्राप्त्युप-जीविपर्य्युदासासङ्गतिः । अत्रानध्ययनं भ्रान्ता-नाम् । प्रेतपक्षोत्तरद्बितीयायां तन्निषेधात् ।यथा च राजमार्त्तण्डे ।“प्रे को चै चा द्वितीयास्ताः प्रेतपक्षे गते तु या ।या तु कोजागरे याते चैत्र्यावल्याः परेऽपि च ॥
चातुर्मास्ये मसाप्ते च द्वितीया या भवेत्तिथिः ।परास्वेतास्वनध्यायः पुराणैः परिकीर्त्तितः ॥
”ज्यातिषे । तथा यमद्वितीयायां यात्रायां मरणंभवेत् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
अस्यां व्रत-विधानं यथा, --नारद उवाच ।“भगवन् ! प्रष्टुमिच्छामि त्वामहं विनया-न्वितः ।तद्व्रतं ब्रूहि मे स्वामिन् ! मृत्युं येन न पश्यति ॥
अल्पदोषं महत्पुण्यं शोभनं व्रतमुत्तमम् ।प्रसादं कुरु मे स्वामिन् ! यथाहं तत् करोमिभोः ॥
ब्रह्मोवाच ।यदि चेच्छसि विप्रेन्द्र व्रतानां व्रतमुत्तमम् ।व्रतं यमद्बितीयाख्यं शृणु त्वं मृत्युवारणम् ॥
कार्त्तिके मासि शुक्लायां द्वितीयायां मुनीश्वर ! ।कर्त्तव्यं तद्विधानेन ह्यपमृत्युनिवारणम् ॥
ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम् ।प्रातः कृत्वा द्विजः स्नानं दन्तधावनपूर्व्वकम् ॥
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः ।कृतनित्यक्रियो हृष्टः कुण्डलाङ्गदभूषितः ॥
विधिं विष्णुञ्च रुद्रञ्च संस्थाप्यौडम्बरे शुमे ।पद्मं सप्तदलं कृत्वा पूजयेत् सुस्थमानसः ॥
चन्दनागुरुकर्पूरकुङ्कुमैर्द्बिजसत्तम् ! ।पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्नारिकेलादिभिः फलैः ॥
सरस्वतीञ्च वरदां वीणापुस्तकधारिणीम् ।ध्यायेत् शुक्लाम्बरधरां हंसवाहनसंस्थिताम् ॥
ततो मृत्युविनाशार्थं सालङ्कारां पयस्विनीम् ।विप्राय वेदविदुषे गाञ्च दद्यात् सवत्सकाम् ॥
अपमृत्युविनाशाय संसारार्णवतारिकाम् ।विप्र तुभ्यमिमां रौद्रीं धेनुं सम्प्रददे ह्यहम् ॥
इति वाक्यविचारेण धेनुं दद्याद्द्विजातये ।कुलीनाय सुशान्ताय रोगहीनद्बिजाय वै ॥
तदभावे चोदकुम्भं सवस्त्रं सहिरण्यकम् ।औडुम्बरविधानेन सम्प्रदद्याद्द्विजातये ॥
तस्याप्यलाभे विप्रेन्द्र ! विप्राय सदुपानहौ ।दद्यात् कार्त्तिकशुक्लायां द्बितीयायां विशेषतः ॥
ज्ञातिश्रेष्ठान् तथा वृद्धान् संपूज्य चाभिवादयेत् ।नारिकेलादिदानेन तोषयेत् स्वजनानपि ॥
ततः सोदरसम्पन्ना भगिनी याभवन्मुने ! ।तस्या गृहं समागत्य श्रद्दधानोऽभिराजयेत् ॥
भद्रे भगिनि ! शुभगे त्वदङ्घ्रिसरसीरुहे ।श्रेयसेऽद्य नमस्कर्त्तुमागतोऽहं तवालयम् ॥
इति श्रुत्वा भगिन्यादिः सोदरं विनयान्वितम् ।मृदुवाक्यैस्ततस्तस्य पूजनं क्रियते महत् ॥
अद्य भ्रातृमती भ्रातस्त्वं नो वयसि बान्धवः ।भोक्तव्यं भोऽद्य मद्गेहे त्वायुषे कुलदीपक ! ॥
कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां सहोदरः ।यमो यमुनया पूर्व्वं भोजितः स्वगृहेऽर्च्चितः ।अस्मिन् दिने यमेनापि पूजिता भगिनी शुभा ॥
स्वसुर्नरो वेश्मनि यो न भुङ्क्तेयमद्वितीयादिनमेव लब्ध्वा ।तं पापिनं सर्व्वसुराः प्रबुध्यसंसारमार्गे रटयन्ति विप्र ! ॥
तस्माद्भ्रात्रा स्वसृगृहे भोक्तव्यं मासि कार्त्तिके ।शुक्लायाञ्च द्वितीयायां सर्व्वैश्वर्य्याय भो द्बिज ! ॥
वर्षे वर्षे च कर्त्तव्यं यशसे आयुषे श्रिये ।ततः सम्प्राप्य सुमते भगिन्यै सुविधानतः ॥
स्वर्णालङ्कारवस्त्रादिदानसत्कारमादरात् ।प्रदद्यान्मुनिशार्द्दूल प्रश्रयावनतः सुधीः ॥
स आशीषं प्रगृह्यास्या नमस्कृत्य क्षमापयेत् ।सर्व्वा भगिन्यः सन्तोष्या ज्येष्ठानुक्रमशस्तदा ॥
वस्त्रान्नपानसत्कारैर्भोजनैः पुष्टिवर्द्धनैः ।करोत्येवं नरो विद्बान्न याति यमयातनाम् ॥
अपमृत्युं न चाप्नोति सत्यं सत्यं हि नान्यथा ॥
यैर्भगिन्यः सुवासिन्यो वस्त्रालङ्कारतोषिताः ।न तेषां वत्सरं यावत् कलहो न रिपोर्भयम् ॥
व्रतस्यास्य प्रसादेन भूताः प्रेताश्च राक्षसाः ।दूरादेव पलायन्ते धर्म्मराजेन ताडिताः ॥
यो देवो महिषारूढो दण्डमुद्गरधारकः ।वेष्टितः किङ्करैर्दष्टैस्तस्मै कालात्मने नमः ॥
इत्थं त्वं दिजशार्द्दूल ! कुरुष्व तद्व्रतं शुभम् ।रम्यं यमद्वितीयाख्यमपमृत्युनिवारणम् ॥
व्रतस्यास्य प्रभावेन पुत्त्रपौत्त्रसमन्वितः ।सत्यं वदामि ते विप्र ! गृहस्थः स्यात् सदैव हि ॥
गार्हस्थ्येन समो धर्म्मो न भूतो न भविष्यति ।सन्देहोऽत्र न कर्त्तव्य इह लोके परत्र च ॥
ये वै यमद्वितीयाख्यं व्रतं कुर्व्वन्ति मानवाः ।सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
अपुत्त्रो लभते पुत्त्रं धनहीनो लभेद्धनम् ।भार्य्याहीनो लभेद्भार्य्यां सुरूपां कुलसम्भवाम् ॥
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवःसंभोजितः सकललोकनिपातदक्षः ।तस्यां भुनक्ति सुतिथौ च गृहे भगिन्याःप्राप्नोति वित्तमतुलं स चिरायुरेव ॥
”इति पाद्मे उत्तरखण्डे १२५ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
यमद्वितीया स्त्री ६ त० । कार्त्तिकशुक्लद्वितीयायाम् “तथायमद्वितीयायां यात्रायां मरणम्” ति० त० ।