यम (yama)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 यम mfn.
   (-मः-मा-मं) Twin,  fellow,  one of the pair or brace.
	 m.
  (-मः)
	 1.
Restraining,  controlling.
	 2. Forbearance,  refraining.
	 3. Cessa-
tion,  stop,  conclusion,  finish.
	 4. Religious restraint or obli-
gation,  considered the first of the eight steps of Yoga.
	 5.
Penance,  purification,  the performance of those acts which re-
move impurity of any kind.
	 6. Any of the five acts or virtues, 
which constitute pure characters,  as refraining from violence or
injury,  patience,  sincerity,  obedience to a spiritual teacher,  and
the observance of all purificatory ceremonies.
	 7. A festival.
	 8. A
crow.
	 9. A name of the planet SATURN.
	 10. YAMA,  the deity of
Naraka or hell,  where his capital is placed,  in which he sits in
judgment on the dead,  and distributes rewards and punishments, 
sending the good to Swarga,  and the wicked to the division of
Naraka or Tartarus appropriated to their crimes: he corresponds
with the Grecian god PLUTO,  and the judge of hell MINOS,  and in
Hindu mythology often identified with Death and Time: he is
the son of SŪRYA,  or the sun,  and brother of the personified YA-
MUNĀ or Jamunā river.
	 n.
  (-म) A brace,  a couple,  a pair.
	 f.
  (-मी)
The Yamunā river.
 E.
  यम् to restrain,  &c.,  aff.
   अच्,  घञ् or अप् ।

 यम(व)निका f.
  (-का) A screen of cloth surrounding a tent.
 E.
  यम् to
stop or check,  aff.
   ल्युट्,  कन् added,  fem.  form
 also जवनिका ।

Capeller Eng

English

 1 य॑म m.
  holder,  i.e.
  bridle or driver
 restraint, 
self-control,  any paramount moral duty or observance (ph.).

 2 यम॑ (f.  आ॑ & ई॑) paired,  twin
 m.
  a twin (du.  twins), 
N.
  of a god,  either the Twin (with his sister यमी॑ f.
 ) or the
Restrainer,  the god of death. n.
  pair,  twin letter (g. )

Yates

English

 यम (मः-मा-मं)
a. Twin
 one of a pair.
m.
  Yama,  Pluto,  the god of
hell
 penance
 restraint,  stop.
f.
  (मी) The
Jumnā. n.
  A pair.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

यम 	-	 yama 	-	 adj.
  	-	  twin-born
यम 	-	 yama 	-	 adj.
  	-	  twin
यम 	-	 yama 	-	 adj.
  	-	  forming a pair
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  rein
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  crow
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  Pluto
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  symbolical name for the number two
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  restraint
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  curb
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  act of checking or curbing
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  one of a pair or couple
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  bridle
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  self-control forbearance
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  driver
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  any great moral rule or duty
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  charioteer
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  self-restraint
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  fellow
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  any rule or observance
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  god of death
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  suppression
यम 	-	 yama 	-	 m.
  	-	  bad horse
यम 	-	 yama 	-	 n.
  	-	  key
यम 	-	 yama 	-	 n.
  	-	  brace
यम 	-	 yama 	-	 n.
  	-	  tone of utterance
यम 	-	 yama 	-	 n.
  	-	  pair
यम 	-	 yama 	-	 n.
  	-	  pitch of the voice
यम 	-	 yama 	-	 n.
  	-	  couple

यम 	-	  yama 	-	 m.
  	-	 Pluto

यम 	-	  yama 	-	 m.
  	-	 curb
उद्यच्छते  { उद्यम् } 	-	  udyacchate  { udyam } 	-	 verb 	-	 curb
उद्यच्छति  { उद्यम् } 	-	  udyacchati  { udyam } 	-	 verb 	-	 curb
निगृह्णाति  { निग्रह् } 	-	  nigRhNAti  { nigrah } 	-	 verb 	-	 curb
निगृह्णीते  { निग्रह् } 	-	  nigRhNIte  { nigrah } 	-	 verb 	-	 curb
यन्त्रयति  { यन्त्र् } 	-	  yantrayati  { yantr } 	-	 verb 	-	 curb
संहरते  { संहृ } 	-	  saMharate  { saMhR } 	-	 verb 	-	 curb
संहरति  { संहृ } 	-	  saMharati  { saMhR } 	-	 verb 	-	 curb
संनिगृह्णाति  { संनिग्रह् } 	-	  saMnigRhNAti  { saMnigrah } 	-	 verb 	-	 curb
सम्प्रसहति  { सम्प्रसह् } 	-	  samprasahati  { samprasah } 	-	 verb 	-	 curb
समुद्यच्छति  { समुद्यम् } 	-	  samudyacchati  { samudyam } 	-	 verb 	-	 curb
संयच्छति  { संयम् } 	-	  saMyacchati  { saMyam } 	-	 verb 	-	 curb
यच्छति  { यम् } 	-	  yacchati  { yam } 	-	 verb 1 	-	 curb
नियमयति  { नि- यम् } 	-	  niyamayati  { ni- yam } 	-	 verb caus. 	-	 curb
नियत 	-	  niyata 	-	 adj.
  	-	 curbed
यन्त्रित 	-	  yantrita 	-	 adj.
  	-	 curbed
यमिन् 	-	  yamin 	-	 adj.
  	-	 curbing
सङ्गृहीति 	-	  saGgRhIti 	-	 f.
  	-	 curbing
मुखयन्त्रण 	-	  mukhayantraNa 	-	 n.
  	-	  mouth-curb
सुयन्तु 	-	  suyantu 	-	 adj.
  	-	 curbing or guiding well
यम्य 	-	  yamya 	-	 adj.
  	-	  to be curbed or controlled
यम 	-	  yama 	-	 m.
  	-	  act of checking or curbing
संयमिन् 	-	  saMyamin 	-	 adj.
  	-	  who or what restrains or curbs or subdues
संयमन 	-	  saMyamana 	-	 n.
  	-	  act of curbing or checking or restraining
हयसङ्ग्रहण 	-	  hayasaGgrahaNa 	-	 n.
  	-	  restraining or curbing or checking of horses
स्थाप्य 	-	  sthApya 	-	 adj.
  	-	  to be kept in order or curbed or checked or restrained

 
   यम  yama  adj.
   twin-born  
   याम  yAma adj.
   relating to or derived from or destined for yama    
   यम  yama  adj.
   forming a pair  
   यम  yama  adj.
   twin   
   यामा  yAmA f.
   period or watch of 3 hours  
   यामा  yAmA f.
   8th part of a day   
   यामा  yAmA f.
   night-watch  
   याम  yAma m.
   carriage   
   यम  yama  m.
   rein  
   याम  yAma m.
   coordinate  [ Math. ]   
   याम  yAma m.
   course  
   यम  yama  m.
   self-control forbearance   
   यम  yama  m.
   any rule or observance  
   याम  yAma m.
   path   
   याम  yAma m.
   quarter of day or night  
   यम  yama  m.
   fellow   
   याम  yAma m.
   cessation  
   याम  yAma m.
   motion   
   यम  yama  m.
   crow  
   यम  yama  m.
   self-restraint       

Wilson

English

 यम r. 1st cl. (औ उ) औयमु (यच्छति) To stop,  to cease,  to
refrain. 
With नि prefixed, 
1 To remove,  to dispel.
2 To observe as a vow or religious rite.
3 To regulate,  to restrain. 
With उत्, 
1 To rise,  to mount on. 
2 To make effort or exertion. 
3 To lift up,  to raise.
With वि and आङ्,  To exercise.
With सम् and नि,  To restrain.  In some senses it takes the deponent form,  as
with आङ्,  prefix,  (आयच्छते) To put forth,  to use or employ any part of one's own body,  as the hand,  &c. (आयच्छति)
1 To seize.
2 To go to,  to proceed to.
With सम्,  (संयच्छते) To heap together any thing that is one's own.  (संयच्छति) To associate with.
With उप,  (उपयच्छते)
1 To marry.
2 To agree or accede to.
3 To master by learning. r. 10th cl. (यमयति यामयति)
1 To feed,  to give food to.
2 To restrain. 

 यम
mfn.
   (-मः-मा-मं) Twin,  fellow,  one of a pair or brace.
m.
 
(-मः)
1 Restraining,  controlling.
2 Forbearance,  refraining.
3 Cessation,  stop,  conclusion,  finish.
4 Religious restraint or obligation. 
5 Penance,  purification,  the performance of those acts which remove impurity
of any kind.
6 Any of the five acts or virtues,  which constitute pure characters,  as
refraining from violence or injury,  patience,  sincerity,  obedience to a
spiritual teacher,  and the observance of all purificatory ceremonies.
7 A festival.
8 A crow.
9 A name of the planet SATURN.
10 YAMA,  the deity of Naraka or hell,  where his capital is placed,  in
which he sits in judgment on the dead,  and distributes rewards and punishments, 
sending the good to Svarga,  and the wicked to the division of Naraka or
Tartarus appropriated to their crimes: he corresponds with the Grecian
god PLUTO,  and the judge of hell MINOS,  and in Hindu mythology is often
identified with Death and Time: he is the son of SŪRYA or the sun,  and brother
of the personified YAMUNĀ or Jumna river.
n.
  (-मं) A brace,  a couple, 
a pair.
f.
  (-मी) The Yamunā river.
E.
  यम to restrain,  &c.,  aff.
   अच् or अप्.

Apte

English

यम [yama],  a.
  [यम्-घञ्]

Twin,  twinborn. 

Coupled.

मः Restraining,  controlling,  curbing
 यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः Mb.
 *  12.91.42.

Control,  restraint.

Self control.

Any great moral or religious duty or observance (opp.  नियम)
 तप्तं यमेन नियमेन तपो$मुनैव N.*
  13.16
 यमनियमकृशीकृतस्थिराङ्गः Ki.*
  1. 1. (यम and नियम are thus distinguished: शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद् यमः । नियमस्तु स यत् कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ॥ Ak.*
  2.49
 See Malli. on Śi.*
  13.23 and Ki.*
  1.1 also. The yamas are usually said to be ten,  but,  their names are given differently by different writers
 e. g.  ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिंसा$स्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥ Y.*
  3.312
 or आनृशंस्यं दया सत्यमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥ sometimes only fiveyamas are mentioned: अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता । अस्तेयमिति पञ्चैते यमाख्यानि व्रतानि च ॥).

The first of the eight aṅgas. or means of attaining Yoga
 the eightaṅgas are: यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो$- ष्टाङ्गानि
 Śāndilya Up.*
  1.1.2.

The god of death,  death personified,  regarded as a son of the sun
 he presides over the पितृs and rules the spirits of the dead
 दत्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे U.*
  2.11.

A twin
 धर्मात्मजं प्रति यमौ च (i. e.  नकुलसहदेवौ) कथैव नास्ति Ve.*
  2.25
 यमयो- श्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता मता Ms.*
  9.126.

One of a pair or couple,  a fellow.

N.
  of Saturn. 

A crow.

A symbolical expression for the number 'two'.

Ved.
  A rein,  bridle
 पृष्ठे सदो नसोर्यमः Ṛv.5. 61.2.

Ved.
  A driver,  charioteer
 अग्निं रथानां यमम् Ṛv.8.13.1.

N.
  of a deity who chastises beings for their misdeeds
 यमं कालं च मृत्युं च स्वर्गं संपूज्य चार्हतः Mb.
 *  12.2.3.

मम् A pair or couple.

(In gram.
  ) The twin letter of any consonant.

Pitch of the voice. -मी N.
  of the river Yamunā.-मौ (m.  du.
 )

Twins
 कथं त्वमेतौ धृतिसंयमौ यमौ Ki.*
  1. 36.

N.
  of the Aśvins
 यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकशः Mb.
 *  14.61.38.

Nakula and Sahadeva
 भीमार्जुनयमा- श्चापि तद्युक्तं प्रतिपेदिरे Mb.
 *  3.6.14. ˚मैथुनौ twins of different sex. Comp.
   -अनुगः,  -अनुचरः a servant or attendant of Yama.  -अनुजा N.
  of the river Yamunā मघोनि वर्षत्य- सकृद् यमानुजा Bhāg.*
  1.3.51. -अन्तकः an epithet of

Śiva. 

of Yama.  -अरिः,  -घ्नः,  -रिपुः &c.
  N.
  of Viṣṇu.-ईशम् the Nakṣatra Bharaṇī. -किङ्करः a messenger of death.

कीटः a wood-louse.

an earth-worm. -कीलः N.
  of Viṣṇu. -कोटिः,  -टी N.
  of a mythical town to the east of Laṅkā लङ्का कुमध्ये यमकोटिरस्याः Siddhāntaśiromaṇi. -घण्टः N.
  of an astrological Yoga (this is inauspicious). -जः a.
  twin-born,  twin
 यमजौ चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते Mb.
 *  3.14.19
 भ्रातरौ आवां यमजौ U.*
  6
4
 also यमजात-जातक. -दंष्ट्रा 'Yama's tooth',  the jaws of death. (-ष्ट्राः pl.
 ) the last eight days of the month Aśvina and the whole of Kārtika (regarded as a period of general sickness).-दिश् f.
  the south.

दूतः,  दूतकः a messenger of death.

a crow. -दूतिका tamarind.  -देवता the asterism Bharaṇī. -द्रुमः Bombax Heptaphyllum (Mar.  सांवरी). -द्वितीया the second day in the bright half of Kārtika when sisters entertain their brothers (Mar.  भाऊबीज)
 cf.
   भ्रातृद्वितीया. -धानी the abode of Yama
 नरः संसारान्ते विशति यमधानीजवनिकाम् Bh.*
  3.112. -धारः a kind of double-edged weapon.  -पटः,  -पट्टिका a piece of cloth on which Yama with his attendants and the punishments of hell are represented (Mar.  यमपुरी)
 याव- देतद् गृहं प्रविश्य यमपटं दर्शयन्न् गीतानि गायामि Mu.*
  1.18/19.-पदम् a repeated word. -पाशः the noose of Yama. -पुरुषः Yama's servant or minister. -प्रियः the fig tree.-भगिनी N.
  of the river Yamunā. -यातना the tortures inflicted by Yama upon sinners after death,  (the word is sometimes used to denote horrible tortures',  'extreme pain'). -रथः a buffalo. -राज् m.
  Yama,  the god of death. -वाहनः =
  यमरथः q. v. 

व्रतम् an observance or vow made to Yama. 

an impartial punishment (as given by Yama)
 यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद् हि यमव्रतम् ॥ Ms.*
  9. 37. -शासनः the lord Śiva
 यशो यदीयं यमशासनालय-क्षमाधर- स्पर्धनमाचचार सः Rām.  Ch.2.12
 (यमशासनालयः =
  हिमा- लयः). -श्रायम् the abode of Yama
 यात यूयं यमश्रायं दिशं नायेन दक्षिणाम् Bk.*
  7.36. -सभा the tribunal of Yama. -सूर्यम् a building with two halls,  one facing the west and the other facing the north. -स्वसृ f.
 

N.
  of the river Yamunā
 क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्ताम् Bhāg.*
  3.4.27.

N.
  of Durgā.

Apte 1890

English

 यम a. [यम्-घञ्] 1 Twin,  twinborn. 
2 Coupled. 
मः 1 Restraining,  controlling,  curbing. 
2 Control,  restraint. 
3 Self-control. 
4 Any great moral or religious duty or observance (opp. नियम)
 तप्तं यमेन नियमेन तपोऽमुनैव N. 13. 16. (यम and नियम are thus distinguished:
 शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः । नियमस्तु स यत्कर्म नित्यमागतुंसाधनं ॥ Ak.
 see Malli. on Śi. 13. 23 and Ki. 10. 10 also. The yamas are usually said to be ten,  but their names are given differently by different writers
 e. g. ब्रह्मचर्यं दया क्षांतिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिंसाऽस्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥ Y. 3. 313
 or आनृशंस्यं दया सत्यमहिंसा क्षांतिरार्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥
 sometimes only five yamas are mentioned: 
अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचयर्मकल्कता । अस्तेयमिति पंचैते यमाख्यानि व्रतानि च ॥). 
5 The first of the eight angas or means of attaining Yoga
 the eight angas are: 
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावंगानि. 
6 The god of death,  death personified,  regarded as a son of the sun
 दत्ताभये त्वयि यमादपि दंडधारे U. 2. 11. 
7 A twin
 धर्मात्मजं प्रति यमौ च (i. e. नकुलसहदेवौ) कथैव नास्ति Ve. 2. 25
 यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता मता Ms. 9. 126. 
8 One of a pair or couple,  a fellow. 
9 N. of Saturn. 
10 A crow. 
11 A symbolical expression for the number ‘two’. 
12 Ved. A rein,  bridle. 
13 Ved. A driver,  charioteer. 
मं 1 A pair or couple. 
2 (In gram.) The twin letter of any consonant. 
3 Pitch of the voice. 
मी N. of the river Yamunā. 
Comp. 
अनुगः,  
अनुचरः a servant or attendant of Yama. 
अंतकः an epithet of {1} Śiva. {2} of Yama. 
अरिः,  
घ्नः,  
रिपुः &c. N. of Viṣṇu. 
ईशं the Nakṣatra Bharaṇī. 
किंकरः a messenger of death. 
कीटः {1} a wood-louse. {2} an earth-worm. 
कीलः N. of Viṣṇu. 
कोटिः 
टी N. of a mythical town to the east of Laṅkā. 
ज a. twin-born,  twin
 भ्रातरौ आवां यमजौ U. 6
 4. 
दंष्ट्रा ‘Yama's tooth’,  the jaws of death. (
ष्ट्राः pl.) the last eight days of the month Āśvina and the whole of Kārtika (regarded as a period of general sickness). 
दूतः 
दूतकः {1} a messenger of death. {2} a crow. 
दूतिका tamarind. 
देवता the asterism Bharaṇī. 
द्वितीया the second day in the bright half of Kārtika when sisters entertain their brothers (Mar. भाऊबीज)
 cf. भ्रातृद्वितीया. 
धानी the abode of Yama
 नरः संसारांते विशति यमधानीजवनिकां Bh. 3. 112. 
धारः a kind of double-edged weapon. 
पाशः the noose of Yama. 
पुरुषः Yama's servant or minister. 
प्रियः the fig-tree. 
भगिनी N. of the river Yamunā. 
यातना the tortures inflicted by Yama upon sinners after death,  (the word is sometimes used to denote ‘horrible tortures’,  ‘extreme pain’). 
राज m. Yama,  the god of death. 
वाहनः,  
रथः a buffalo. 
सभा the tribunal of Yama. 
सूर्यं a building with two halls,  one facing the west and the other facing the north. 
स्वसृ f. {1} N. of the river Yamunā. {2} N. of Durgā. 

Monier Williams Cologne

English

 य॑म m.
  a rein,  curb,  bridle,  RV.
   v,  61,  2

 a driver,  charioteer,  ib. viii,  103,  10

 the act of checking or curbing,  suppression,  restraint (with वाचाम्,  restraint of words,  silence),  BhP.
  

 self-control forbearance,  any great moral rule or duty (as opp.  to नियम,  a minor observance
 in Yājñ.
  iii,  313 ten Yamas are mentioned,  sometimes only five),  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 (in Yoga) self-restraint (as the first of the eight Aṅgas or means of attaining mental concentration),  IW.
   93

 any rule or observance,  PārGṛ.
 

 यम॑ mf(आ॑ or ई॑)n.  twin-born,  twin,  forming a pair,  RV.
   &c.
   &c.
  

 य॑म m.
  a twin,  one of a pair or couple,  a fellow (du.  ‘the twins’ N.
  of the Aśvins and of their twin children by Mādrī,  called Nakula and Saha-deva
 यमौ मिथुनौ,  twins of different sex),  ib.

 a symbolical N.
  for the number ‘two’,  Hcat.
 

 N.
  of the god who presides over the Pitṛs (q.v.) and rules the spirits of the dead,  RV.
   &c.
   &c.
  ,  IW.
   18
 197,  198 &c.
  
 RTL.
   10
 16
 289 &c.
  
(he is regarded as the first of men and born from Vivasvat,  ‘the Sun’,  and his wife Saraṇyū
while his brother,  the seventh Manu,  another form of the first man,  is the son of Vivasvat and Saṃjñā,  the image of Saraṇyū
his twin-sister is Yamī,  with whom he resists sexual alliance,  but by whom he is mourned after his death,  so that the gods,  to make her forget her sorrow,  create night
in the Veda he is called a king or संगमनो जनानाम्,  ‘the gatherer of men’,  and rules over the departed fathers in heaven,  the road to which is guarded by two broad-nosed,  four-eyed,  spotted dogs,  the children of Śaramā q.v.
in Post-vedic mythology he is the appointed Judge and ‘Restrainer’ or ‘Punisher’ of the dead,  in which capacity he is also called धर्मराज or धर्म and corresponds to the Greek Pluto and to Minos
his abode is in some region of the lower world called Yama-pura
thither a soul when it leaves the body,  is said to repair,  and there,  after the recorder,  Citra-gupta,  has read an account of its actions kept in a book called Agra-saṃdhānā,  it receives a just sentence
in MBh.
   Yama is described as dressed in blood-red garments,  with a glittering form,  a crown on his head,  glowing eyes and like Varuṇa,  holding a noose,  with which he binds the spirit after drawing it from the body,  in size about the measure of a man's thumb
he is otherwise represented as grim in aspect,  green in colour,  clothed in red,  riding on a buffalo,  and holding a club in one hand and noose in the other
in the later mythology he is always represented as a terrible deity inflicting tortures,  called यातना,  on departed spirits 
he is also one of the 8 guardians of the world as regent of the South quarter
he is the regent of the Nakṣatra Apa-bharaṇī or Bharaṇī,  the supposed author of RV.
   x,  10
 14,  of a hymn to Viṣṇu and of a law-book
यमस्यार्कः N.
  of a Sāman,  ĀrṣBr. )

 N.
  of the planet Saturn (regarded as the son of Vivasvat and Chāyā),  Hariv.
 
 BhP.
  

 of one of Skanda's attendants (mentioned together with Ati-yama),  MBh.
  

 a crow,  L.
  (cf.   -दूतक)

 a bad horse (whose limbs are either too small or too large),  L.
 

 य॑म n.
  a pair,  brace,  couple,  L.
 

 (in gram.
  ) a twin-letter (the consonant interposed and generally understood,  but not written in practice,  between a nasal immediately preceded by one of the four other consonants in each class),  Prāt.
 
 Pat.
  on Pāṇ.
  i,  1,  8

 pitch of the voice,  tone of utterance,  key,  Prāt.
 

Monier Williams 1872

English

 यम,  अस्,  m. a rein,  curb,  bridle (Ved.)
 a
driver,  charioteer (Ved.)
 restraining,  controlling, 
taming,  keeping in check,  restraint,  (वाचां यमः, 
restraint of words,  silence)
 self-control,  any great
moral duty or observance,  (as opposed to नियम, 
a minor duty or observance,  see Manu IV. 204
some of the Yamas are as follow,  ‘restraining the
organs of sense, ’ ‘chastity,  and the control of all
sensual desires, ’ ‘refraining from violence or injury, ’
‘patience, ’ ‘truthfulness, ’ ‘honesty’)
 a twin,  one of
a pair or couple,  a fellow,  (यमौ,  ‘the twins, ’ an
epithet of the Aśvins and of their twin children by
Mādrī,  called Nakula and Sahadeva)
 a symbolical
expression for the number two
 N. of the god who
presides over the Pitṛs,  q. v.,  and rules the spirits of
the dead,  (he is regarded in Post-vedic mythology
as the appointed Judge and ‘Restrainer’ or Punisher
of the dead,  in which capacity he corresponds to the
Greek Pluto and to Minos
 he is one of the eight
guardians of the world as regent of the South quarter, 
in which direction in some region of the lower
world is his abode,  called Yama-pura
 thither a soul, 
when it leaves the body,  is said to repair,  and there, 
after the recorder,  Citra-gupta,  has read an account
of its actions kept in a book called Agra-sandhānī, 
it receives a just sentence,  either ascending to heaven
or to the world of the Pitṛs or being driven down
to one of the twenty-one hells [called the awful
provinces of the kingdom of Yama] to be born
again,  after undergoing its appointed recompense
of bliss or pain,  in higher or lower forms of being
in unison with these functions Yama is sometimes
called ‘king of Justice’ or simply ‘Justice’ [see
धर्म-राज,  धर्म],  sometimes ‘Rod-bearer’
or ‘Noose-bearer’ [see दण्ड-धर,  पाशिन्],  some-
times ‘lord of the Pitṛs or Manes’ [see पितृ-पति], 
sometimes ‘king of Death’ or simply ‘Death’ [see
मृत्यु-राज्,  मृत्यु,  काल,  अन्तक],  sometimes
‘god of the Śrāddha’ [see श्राद्ध-देव]: in the
Vana-parvan of the Mahā-bhārata,  1. 16754,  where
there is a story of his appearing to a dying man,  he
is described as dressed in blood-red garments,  with
a glittering form,  a crown on his head,  glowing
eyes,  and,  like Varuṇa,  holding a noose,  with which
he binds the spirit after drawing it from the body, 
in size about the measure of a man's thumb: he is
otherwise represented as grim in aspect,  green in
colour,  clothed in red,  riding on a buffalo,  and
holding a club in one hand and noose in the other:
he is said to possess two four-eyed watch-dogs,  called
Karbura [= Cerberus?],  ‘spotted, ’ and Śyāma, 
‘dark, ’ which guard the road to his abode: in the
later mythology he is always represented as a terrible
deity inflicting tortures,  called यातना,  on departed
souls: according to some the earlier legends point
to the original meanings of his name being ‘twin, ’
and make him a kind of first man,  Yama and his
twin sister Yamī being the first pair of beings
born from Vivasvat,  ‘the Sun, ’ and his wife Sa-
raṇyū
 the seventh Manu,  another form of the first
man,  being also born from the Sun,  and so regarded
as a brother of Yama,  [see especially Ṛg-veda X. 10, 
part of which is ascribed to the authorship of Yama
Vaivasvata,  and cf. वैवस्वत]
 Yama is,  how-
ever,  described as resisting sexual alliance with his
sister
 Yama is also regarded as the regent of
the Nakṣatra Apabharaṇī or Bharaṇī,  see यम-
देवता)
 N. of the author of a hymn to Viṣṇu
of the author of a Dharma-śāstra
 of the planet
Saturn,  (Saturn being regarded as the son of Vivasvat
and Chāyā)
 of one of Skanda's attendants (men-
tioned together with Ati-yama)
 a crow [cf. यम-
दूतक]
 (आस्),  m. pl.,  N. of a class of deities with
Buddhists
 (ई),  f.,  N. of Yama's twin sister,  who is
identified in Post-vedic mythology with the river
goddess Yamunā
 (अम्),  n. a pair,  brace,  couple
(in gram.) the twin letter of any consonant,  (when a
nasal consonant follows immediately after one of the
four other consonants in each class,  the consonant
preceding the nasal may be doubled,  and the inter-
posed letter is then called its यम or twin,  thus in
क्क्ङ्,  the interposed क् is a यम
 but this inter-
posed letter is generally understood,  and not written
in practice)
 pitch of the voice,  tone of utterance, 
key
 (अस्,  आ or ई,  अम्),  twin-born,  twin,  double, 
coupled,  paired.
—यम-कालिन्दी,  f.,  N. of Sañjñā
(wife of the Sun and,  according to one account, 
mother of Yama).
—यम-किङ्कर,  अस्,  m. Yama's
servant,  a messenger of death.
—यम-कीट,  अस्,  m.
a wood-louse
 an earth-worm.
—यम-कील,  अस्, 
m.,  N. of Viṣṇu.
—यम-केतु,  उस्,  m. Yama's
ensign or mark
 a sign of death.
—यम-कोटि,  इस्, 
or यम-कोटी,  f.,  N. of a mythical town (fabled
by astronomers to be situated 90° or 1235 Yojanas
east of Laṅkā).
—यम-क्षय,  अस्,  m. Yama's
abode.
—यम-गाथा,  f. a verse or hymn treating
of Yama.
—यम-गीत,  अम्,  n. ‘the hymn of Yama
(in praise of Viṣṇu), ’ N. of the seventh chapter of
the third book of the Viṣṇu-Purāṇa,  in which Yama
instructs his ministers to keep clear of the worshippers
of Viṣṇu,  that god's votaries being admitted by him
to be exempt from his authority.
—यम-घाण्ट, 
अस्,  m.,  N. of an astronomical Yoga.
—यम-घ्न, 
अस्,  m. ‘destroying Yama or death, ’ epithet of
Viṣṇu.
—यम-ज,  अस्,  आ,  अम्,  twin-born
 (अस्), 
m. a twin
 (औ),  m. du. twins.
—यम-जात or
यम-जातक,  अस्,  आ,  अम्,  = यम-ज above.
—य-
म-जित्,  त्,  m. ‘conqueror of Yama, ’ N. of Śiva.
—यम-जिह्वा,  f. ‘Yama's tongue, ’ N. of a pro-
curess (in Kathā-sarit-s. LVII. 59).
—यम-तर्-
पण,  अम्,  n. presenting libations to Yama on the
fourteenth day of the dark half of the month Āśvina.
—यम-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—यम-
त्व,  अम्,  n. the being Yama,  the name Yama.
—यम-दंष्ट्र,  अस्,  m.,  N. of an Asura
 of a
Rākṣasa
 of a warrior on the side of the gods
(आ),  f. Yama's tooth,  (यमदंष्ट्रान्तरं ग-
तः,  one who has fallen into the jaws of Yama or
Death)
 (आस्),  f. pl. the last eight days of the month
Āśvina and the whole of Kārttika considered as a
period of general sickness.
—यम-दण्ड,  अस्,  m.
Yama's rod.
—यम-दूत,  अस्,  m. Yama's messenger
or minister (employed to bring the souls of the dead
to Yama's judgment-seat,  and thence conduct them
to their final destination)
 a crow (as boding evil
or death)
 (ई),  f.,  N. of one of the nine Samidhs.
—यम-दूतक,  अस्,  m. Yama's messenger or
minister
 a crow
 (इका),  f. Indian tamarind.
—य-
म-देवता,  f.,  N. of the lunar asterism Bharaṇī
as presided over by Yama,  (also अम्,  n.)
—यम-
दैवत,  अस्,  आ,  अम्,  having Yama for lord or ruler.
—यम-द्रुम,  अस्,  m. ‘Yama's tree, ’ Bombax
Heptaphyllum.
—यम-द्वितीया,  f.,  N. of the second
day in the light half of the month Kārttika (when
brothers and sisters dress up and exchange gifts and
compliments in allusion to the attachment of Yama
and his sister Yamī
 cf. भ्रातृ-द्वितीया).
—यम-
द्वीप,  अस्,  m.,  N. of an island.
—यम-धानी,  f.
Yama's dwelling or abode.
—यम-धार,  अस्,  m.
a kind of double-edged weapon.
—यम-नक्षत्र, 
अम्,  n. Yama's asterism or lunar mansion,  (see above
under यम।)
—यम-नेत्र,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. hav-
ing Yama as a guide or leader.
—यम-पाश,  अस्, 
m. the snare or noose of Yama.
—यम-पुर,  अम्, 
n. the city or abode of Yama,  (see above under
यम।)
—यम-पुरुष,  अस्,  m. Yama's servant or
minister.
—यम-प्रस्थ-पुर,  अम्,  n.,  N. of a
town,  where Yama was especially worshipped.
—य-
म-प्रिय,  अस्,  आ,  अम्,  dear to Yama,  beloved by
Yama
 (अस्),  m. the Indian fig-tree,  Ficus Indica.
—यम-भगिनी,  f. ‘Yama's sister, ’ the river Ya-
munā or Jumna.
—यम-मार्ग,  अस्,  m. Yama's
road or path.
—यममार्ग-गमन,  अम्,  n. the
going or entering on Yama's road,  receiving the
recompense for one's actions.
—यम-यातना,  f.
the torment or torture inflicted by Yama.
—यम-
रथ,  अस्,  m. ‘Yama's vehicle, ’ i. e. a buffalo.
—य-
म-राज्,  ट्,  m. king Yama.
—यम-राज,  अस्,  m.
king Yama
 N. of a physician.
—यम-राजन्,  आ, 
m. king Yama
 (आ,  आ,  अ),  Ved. having Yama as
king,  subject to Yama.
—यम-राज्य or यम-
राष्ट्र,  अम्,  n. Yama's kingdom,  the dominion of
Yama.
—यमर्क्ष (°म-ऋक्°),  अम्,  n.,  Ved. a
lunar mansion or asterism supposed to be under
Yama or Saturn.
—यम-लोक,  अस्,  m. Yama's world, 
the region of Yama.
—यम-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  pos-
sessing restraint,  one who governs himself or keeps
the passions in subjection,  self-restrained,  temperate, 
moderate.
—यम-वत्सा,  f.,  Ved. a cow bearing
twin calves.
—यम-वाहन,  अस्,  m. ‘Yama's vehi-
cle, ’ i. e. a buffalo.
—यम-विषय,  अस्,  m. Yama's
realm or empire.
—यम-व्रत,  अम्,  n. a religious
observance or vow made to Yama
 Yama's method
or manner (i. e. punishing offences without regard
to persons or without partiality,  as one of the duties
of kings,  see Manu IX. 307)
 N. of a Sāman.
—यम-शिख,  अस्,  m.,  N. of a Vetāla.
—यम-
श्राय,  अस्,  m. the residence or place of resort of Yama, 
the Southern quarter.
—यम-श्रेष्ठ,  अस्,  आ,  अम्, 
among whom Yama is the chief or takes precedence
(said of the Pitṛs).
—यम-श्व,  अस्,  m. Yama's
dog,  (see under यम।)
—यम-सदन,  अम्,  n.
Yama's seat or abode.
—यम-सभ,  अस्,  आ,  m.
f. Yama's council or court of justice,  the tribunal
of Yama.
—यमसभीय,  अस्,  आ,  अम्,  relating to
Yama's court of justice.
—यम-सात्,  ind. to the
power of Yama
 यमसात् कृ,  to make over to
Yama,  deliver over to the god of death
 यमसात्
कृत,  made over to or devoted to Yama,  sent to
Yama.
—यम-सादन,  अम्,  n. Yama's seat or
abode (= यम-सदन).
—यम-सू,  ऊस्,  f. bring-
ing forth twins
 (ऊस्),  m. Yama's father,  the Sun.
—यम-सूक्त,  अम्,  n.,  Ved. a hymn in honour
of Yama.
—यम-सूर्य,  अम्,  n. a building with
two halls or porches,  one with a western,  the other
with a northern aspect.
—यम-स्तोम,  अस्,  m.,  N.
of an Ekāha.
—यम-स्वसृ,  सा,  f. ‘Yama's sister, ’
N. of the river Yamunā (commonly called Jumna)
 N.
of Durgā.
—यम-हार्दिका,  f.,  N. of one of Devī's
female attendants.
—यम-हासेश्वर-तीर्थ (°स-
ईश्°),  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—यमातिरात्र (°म-
अत्°),  अस्,  m.,  Ved.,  N. of a Sattra of forty-nine days
duration.
—यमादर्शन-त्रयोदशी (°म-अद्°), 
f.,  N. of a particular thirteenth lunar day.
—यमा-
दर्शनत्रयोदशी-व्रत,  अम्,  n. a religious observ-
ance on the above day,  (those who perform this are
said to be exempted from seeing Yama.)
—यमा-
दित्य (°म-आद्°),  अस्,  m. a particular form of the
sun.
—यमानुग (°म-अन्°),  अस्,  आ,  अम्,  following
Yama,  being in attendance on Yama.
—यमानु-
चर (°म-अन्°),  अस्,  m. a servant or attendant of
Yama.
—यमान्तक (°म-अन्°),  अस्,  m. Yama (re-
garded) as the destroyer or god of death [cf. कालान्-
तक]
 ‘Yama's destroyer, ’ N. of Śiva
 (औ),  m.
du. Yama and the god of death.
—यमारि (°म-
अरि),  इस्,  m. ‘Yama's enemy, ’ N. of Viṣṇu.
—य-
मालय (°म-आल्°),  अस्,  m. Yama's abode.
—यमेश
(°म-ईश),  अस्,  आ,  अम्,  having Yama as lord or
chief
 (अम्),  n. the Nakṣatra Bharaṇī.
—यमे-
श्वर (°म-ईश्°),  अम्,  n.,  N. of a Liṅga.

Macdonell

English

 यम 1. yám-a,  m.
  (restrainer),  rein (RV.¹)
 🞄driver (RV.¹)
 suppression,  restraint
 self-restraint
 🞄general law of morality,  paramount 🞄duty (opp. niyama,  minor duty)
 observance,  🞄rule.

 यम 2. yam-á,  a.
  (ā́,  ī́) forming a pair
 m.
  🞄twin (du. twins
 designation of the Aśvins)
 🞄N. of the male Twin of Yamī,  the first man,  🞄son of Vivasvat (RV.)
 in the Veda Yama is 🞄the god who rules over the departed fathers 🞄in heaven
 in C. he is regarded as the god 🞄of death,  presiding in the lower regions (his 🞄name being supposed to mean subduer or 🞄punisher),  younger brother of Manu (the first 🞄man),  regent of the south,  and reputed author 🞄of hymns and of a law-book
 planet Saturn
 🞄n.  pair.

Benfey

English

 यम यम् + अ, 
 I. adj.
  sbst. Twin,  one
of a pair. du. The twins,  Draup. 6, 
29.
 II. m.
 
 1. Restraining.
 2. Taming
of passion,  Vedāntas. in Chr. 217,  14.
 3. Moral duty,  Man.  4,  204.
 4. Pen-
ance.
 5. A festival.
 6. Yama,  the
judge of the deceased ones,  ruler of
the infernal regions,  Rām.  2,  54,  28
god of death,  Pañc. 247,  8.
 7. A
crow.
 8. A name of the planet
Saturn. 
 III. f.
  मी,  The Yamunā.
 IV. n.
  A pair.
 -- Comp.
  काल-अन्त +
क-,  m.
  Yama,  as all-destroying time, 
Rām.  3,  32,  5.

Hindi

मृत्यु के देवता भी पांच नैतिक आज्ञाओं

Apte Hindi

Hindi

यमः
पुं*
  - यम् + घञ्
"संयत करना,  नियंत्रित करना,  दमन करना "

यमः
पुं*
  - -
"नियन्त्रण,  संयम"

यमः
पुं*
  - -
आत्मनियन्त्रण

यमः
पुं*
  - -
कोई महान् नैतिक कर्तव्य या धर्मसाधना

यमः
पुं*
  - -
योग प्राप्ति के आठ अंगों या साधनों में पहला साधन आठ अंग यह है

यमः
पुं*
  - -
"मृत्यु का देबता,  मृत्यु का मूर्त रूप,  यह सूर्य का पुत्र माना जाता है "

यमः
पुं*
  - -
यमल

यमः
पुं*
  - -
जोड़े में एक

यमम्
नपुं*
   - -
"जोड़ा,  जोड़ी"

यम
वि* - यम्+घञ्
"यमल, जोडुआ"

यम
वि* - यम्+घञ्
दोहरा

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
"प्रतिबन्ध, नियन्त्रण, दमन"

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
आत्मसंयम

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
कोई नैतिक कर्तव्य

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
योग के आठ अङ्गों में से एक

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
मृत्यु का देवता

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
शनि

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
कौवा

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
‘दो’ की प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
लगाम

यमः
पुं*
  - यम्+घञ्
"चालक, रथवान"

यमम्
नपुं*
   - यम्+घञ्
जोड़ा

यमम्
नपुं*
   - यम्+घञ्
संयुक्त व्यंजन

Shabdartha Kaustubha

Kannada

यम - उपरमे (भ्वा० पर० सक० अनि०) यच्छति । ययाम । यच्छेत् ।
कन्नडार्थः - > ತಡೆಗಟ್ಟು /ನಿರ್ಬಂಧಿಸು /ಅಂಕೆಯಲ್ಲಿಡು
यम - उपरमे (भ्वा० पर० सक० अनि०) यच्छति । ययाम । यच्छेत् ।
कन्नडार्थः - > ನಿಲ್ಲಿಸು /ವಿರಾಮ ಹೊಂದು
प्रयोगाः - > "पापाद्यच्छति"
यम - उपरमे (भ्वा० पर० सक० अनि०) यच्छति । ययाम । यच्छेत् ।
कन्नडार्थः - > ಕಟ್ಟು /ಕಟ್ಟಿಹಾಕು /ಬಂಧಿಸು

यम - परिवेषणे (चुरा० उभ० सक० से०) यमयति-ते ।
कन्नडार्थः - > ಸುತ್ತುವರಿ /ಸುತ್ತುಗಟ್ಟು
प्रयोगाः - > "यमयति चन्द्रम्"

यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋಗದ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಲ್ಲೊಂದು
निष्पत्तिः - > यम (उपरमे) - वा "अप्" (३-३-६३)
विस्तारः - > ಯಮವು अहिंसा,  अस्तेयम्,  सत्यम्,  ब्रह्मचर्यम्,  अपरिग्रहः ಎಂದು ಐದು ವಿಧ.
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
निष्पत्तिः - > यम (उपरमे) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > यच्छति अकण्टकम् अनुकूलम् निखिलम्
प्रयोगाः - > "धृतात्मा नियमो यमः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "अकण्टकं चानुकूलं यच्छतीत्यखिलं यमः" - निरुक्तिः
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂಕೆ /ಹತೋಟಿ /ನಿರ್ಬಂಧ
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮಸಂಯಮನ /ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಮಧರ್ಮರಾಯ
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಕುದುರೆ
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಜೊತೆ /ಒಂದು ಜೋಡಿ
विस्तारः - > "मिथुनं द्वितयं द्वैतं द्वयं द्वन्द्वं युगं यमम्" - वैज०
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶನಿಗ್ರಹ
यम
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯಸ /ಕಾಗೆ
यम
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅವಳಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು
निष्पत्तिः - > यम (उपरमे) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > यच्छति एकत्र गर्भाशये
विस्तारः - > "यमोऽन्यलिङ्गो यमजे ना काके शमने शनौ । शरीरसाधनापेक्षनित्यकर्मणि संयमे" - मेदि०

L R Vaidya

English

 yama {% (I) m. %} 1. Restraining,  restraint
 2. self-control
 3. observance of several moral and religious duties which are variously enumerated
 (usually they are enumerated as ten,  but the order and the names are not the same everywhere
 (1) ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिंसास्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः Yaj.iii.313
 (2) आनृशंस्यं दया सत्यमहिंसा क्श्जांतिरार्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश (Atri.)
 3. the first of the eight steps of Yoga (in Yoga phil.)
 (See योगांग)
 4. a twin,  one of the couple,  यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता M.ix.126
 5. the god of death,  son of Vivasvat,  अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ R.ix.6.

 yama {% (II) n. %} A pair,  a couple.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२,  अंस,  अक्षि,  अन्तक,  अम्बक,  अयन,  अश्वि,  अश्विनी,  ईक्षण,  ओष्ठ,  कर,  कर्ण,  कुच,  कुटुम्ब,  गरुत्,  गुल्फ,  चक्षु,  जङ्घा,  जानु,  दस्र,  दृश् ,  दृष्टि,  दोः,  द्वन्द्व,  द्वय,  द्वि,  ध्रुव,  नय,  नयन,  नासत्य,  नेत्र,  पक्ष,  पाणि,  बाहु,  भुज,  भुजा,  यम,  यमल,  युग,  युगल,  युग्म,  रविचन्द्रौ,  रविपुत्र,  लोचन,  श्रोत्र,  स्तन,  हस्त

Bopp

Latin

 1. यम m. (r. यम् refrenare,  coërcere,  domare suff अ) Ya-
mus,  deus mortis et justitiae.

 2. यम (r. यम् ligare,  conjungere s. अ)
1) n. par.
2) m.
du. gemini. DR. 6. 29.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

हरि
पु
हरि,  अर्क,  मर्कट,  मण्डूक,  विष्णु,  वासव,  वायु,  तुरङ्ग,  सिंह,  सितांशु,  यम,  इन्द्र,  भानु,  मरुत्,  भेक,  वाजिन्,  कपि,  अंशु,  भीरु,  सोम,  शुक्ल,  सर्प,  स्वर्णवर्ण
अर्क-मर्कट-मण्डूक-विष्णु-वासव-वायवः ।
तुरङ्ग-सिंह-सितांशुर्यमाश्च हरयो दश ॥ ७ ॥
हरिरिन्द्रो हरिर्भानुर्हरिर्विष्णुर्हरिर्मरुत् ।
हरिः सिंहो हरिर्भेको हरिर्वाजी हरिः कपिः ॥ ८ ॥
हरिरंशुर्हरिर्भीरुर्हरिः सोमो हरिर्यमः ।
हरिः शुक्लो हरिः सर्पः स्वर्णवर्णो हरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.7
page 0001

कीनाश
पु
कीनाश,  कपर्द,  यम,  कर्षक
कीनाशश्च कपर्दः स्यात् कीनाशौ यमकर्षकौ ॥ २९ ॥
verse 2.1.1.29
page 0009

यम
पु
यम,  कुन्त,  वस्त्रविशेष
यमशब्दो बुधैरिष्टं कुन्तवस्त्रविशेषयोः ॥ ८० ॥
verse 2.1.1.80
page 0013

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 यम Mentioned in Vasiṣṭhadharmasūtra 11,  20. 18,  13.
19,  48.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Yama, 
(1) n. of a nāga: Mvy 〔3328〕
(2) m. pl.,  n. of a class of gods,  = Yāma: Bbh 〔62.1〕 (unless misprint for yāmāṃs
 in standard list of god-classes,  see deva)
(3) n. of a rākṣasa king: Mmk 〔17.28〕 and 〔18.1〕 (twice in the same list!)
 but prob. both cpd. with the next following name,  which in 〔17.28〕 is printed Ghibhīṣaṇa (! read Yamavibhī°),  in 〔18.1〕 Ghaṇṭa.

Indian Epigraphical Glossary

English

 yama (IE 7-1-2),  ‘two’.

Lanman

English

 yáma, 
	—1. a. holding,  restraining
	—2. m.
(holder,  i. e.) bridle. [√yam.]

 yamá, 
	—1. a. paired,  twin,  geminus
 as m.
a twin
	—2. The Twin,  Yama,  who,  with
his sister Yamī,  constituted the first
human pair,  selection lxiii.
 honored as
father of mankind (cf. also manu) and as
king of the spirits of the departed fathers
(pitaras),  see 83^8N.
 in later times,  regarded
as the ‘Restrainer’ (√yam) or
‘Punisher, ’ and ruler of death and of the
dead in the under-world,  7^11
 --yamī́,  f.
Yamī,  twin sister of Yama. [so Thomas, 
Hebrew teom,  means ‘twin.’]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  यम्
मूलधातुः:
   यम
धात्वर्थः:
  उपरमे
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  अनिट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  यच्छति
अनुबन्धादिविशेषः:
  
टिप्पनी: यम,  औ उ विरतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक०-अनिट् । क्त्वावेट् ।) औ,  यन्ता । उ,  यमित्वा यन्त्वा । विरतिर्निवृत्तिः । यच्छति पापात् साधुः । इति दुर्गादासः ॥

धातुः:
  यम्
मूलधातुः:
   यम
धात्वर्थः:
  परिवेषणे
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  यमयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
  
टिप्पनी: यम,  क मि परिवेषणे । तदभावे । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) क मि,  यमयति यामयति । परिवेषणं अन्नादेर-र्पणम् । वेष्टनमित्येके ।

Abhyankara Grammar

English

यम  (1)one of pair a twin letter available in pronunciation before a nasal letter and similar to it,  when the nasal consonant is preceded by any one of the four consonants of the five classes
 a transitional sound intervening between a non-nasal and the following nasal as a counterpart of the n6n-nasal: cf. वर्गेष्वाद्यानां चेतुर्णो पञ्चमे पर मध्ये यमो नाम पूर्वसदृशो वर्णः प्रातिशाख्ये प्रसिद्धः S.K. on P.व्व्III. l.1
 (2) name given to the seven musical notes,  found in the singing of Saaman
 cf. मन्द्रमध्यमत्राख्येषु त्रिषु वाचः स्थानेषु प्रत्येकं सत स्थरभेदा भवन्ति कुष्टप्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थमन्द्रातित्वार्यः यमाः ' T. Pr. XXIII. 13, 14.

धातुप्रदीपः

Sanskrit

यमँ यम च  परिवेषणे 
- चकारेण मिदित्यनुकृष्यते यमयति  यमायाञ्चकार  89

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 यम m. Du. ° = Nakula und Sahadeva,  Kir. I,  36.

 यम m. °Zügeln (des Pferdes),  H XLIV,  64.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kun bcom
१) आहर २) यम

bkang ba
१) निर्धतं (?) २) पूर ३) पूरित ४) पूर्ण ५) यम (?) ६) शटित (?) ७) सं

khas blangs
१) अधिवासित २) अनुज्ञा ३) अनुमत ४) उपगम ५) ऊररीकृत ६) गति ७) नियम ८) यम ९) संविद्

chi bdag
१) अन्तक २) मृत्यु ३) मृत्युपति ४) यम

gshin rje
यम

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्माकिंचनता यमाः ॥ ८१ ॥
-wordlist-
 
यम (पुं),  अहिंसा (स्त्री),  सूनृत (क्ली),  अस्तेय (क्ली),  ब्रह्मन् (पुं),  अकिञ्चनता (स्त्री)

--source--
 
तिर्यग्दिशां तु पतय इन्द्राग्नियमर्नैरृताः ।
वरुणो वायुकुबेरावीशानश्च यथाक्रमम् ॥ १६९ ॥
-wordlist-
 
ऐन्द्री (स्त्री),  पूर्वा (स्त्री),  आग्नेयी (स्त्री),  दक्षिणपूर्वा (स्त्री),  यामी (स्त्री),  दक्षिणा (स्त्री),  नैरृती (स्त्री),  दक्षिणपश्चिमा (स्त्री),  वारुणी (स्त्री),  पश्चिमा (स्त्री),  वायव्या (स्त्री),  उत्तरपश्चिमा (स्त्री),  कौबेरी (स्त्री),  उत्तरा (स्त्री),  ऐशानी (स्त्री),  उत्तरपूर्वा (स्त्री),  इन्द्र (पुं),  पूर्वदिक्पति (पुं),  अग्नि (पुं),  दक्षिणपूर्वदिक्पति (पुं),  यम (पुं),  दक्षिणदिक्पति (पुं),  नैरृत (पुं),  दक्षिणपश्चिमदिक्पति (पुं),  वरुण (पुं),  पश्चिमदिक्पति (पुं),  वायु (पुं),  उत्तरपश्चिमदिक्पति (पुं),  कुबेर (पुं),  उत्तरदिक्पति (पुं),  ईशान (पुं),  उत्तरपूर्वदिक्पति (पुं)

--source--
 
यमः कृतान्तः पितृदक्षिणाशाप्रेतात्पतिर्दण्डधरोऽर्कसूनुः ।
कीनाशमृत्यू समवर्तिकालौ शीर्णाङ्घ्रिहर्यन्तकधर्मराजाः ॥ १८४ ॥
यमराजः श्राद्धदेवः शमनो महिषध्वजः ।
कालिन्दीसोदरश्चापि धूमोर्णा तस्य वल्लभा ॥ १८५ ॥
-wordlist-
 
यम (पुं),  कृतान्त (पुं),  पितृपति (पुं),  दक्षिणाशापति (पुं),  प्रेतपति (पुं),  दण्डधर (पुं),  अर्कसूनु (पुं),  कीनाश (पुं),  मृत्यु (पुं),  समवर्तिन् (पुं),  काल (पुं),  शीर्णाङ्घ्रि (पुं),  हरि (पुं),  अन्तक (पुं),  धर्मराज (पुं),  यमराज (पुं),  श्राद्धदेव (पुं),  शमन (पुं),  महिषध्वज (पुं),  कालिन्दीसोदर (पुं),  यमवल्लभा (स्त्री),  धूमोर्णा (स्त्री)

--source--
 
राजिर्लेखा ततिर्वीथी मालाल्यावलिपङ्क्तयः ।
धोरणीश्रेण्युभौ तु द्वौ युगलं द्वितयं द्वयम् ॥ १४२३ ॥
युगं द्वैतं यमं द्वन्द्वं युग्मं यमलयामले ।
-wordlist-
 
राजि (स्त्री),  लेखा (स्त्री),  तति (स्त्री),  वीथी (स्त्री),  माला (स्त्री),  आलि (स्त्री),  आवलि (स्त्री),  पङ्क्ति (स्त्री),  धोरणी (स्त्री),  श्रेणी (पुंस्त्री),  उभौ (पुंद्वि),  द्वौ (पुंद्वि),  युगल (क्ली),  द्वितय (क्ली),  द्वय (क्ली),  युग (क्ली),  द्वैत (क्ली),  यम (क्ली),  द्वन्द्व (क्ली),  युग्म (क्ली),  यमल (क्ली),  यामल (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
शुक्रे भृगुः शनौ पङ्गुः श्रुतकर्मा महाग्रहः ॥ १४ ॥
श्रुतश्रवोऽनुजः कालो ब्रह्मण्यश्च यमः स्थिरः ।
क्रूरात्मा चाथ राहौ स्यादुपराग उपप्लवः ॥ १५ ॥
-wordlist-
 
भृगु (पुं),  पङ्गु (पुं),  श्रुतकर्मन् (पुं),  महाग्रह (पुं),  श्रुतश्रवस् (पुं),  अनुज (पुं),  काल (पुं),  ब्रह्मण्य (पुं),  यम (पुं),  स्थिर (पुं),  क्रूरात्मन् (पुं),  उपराग (पुं),  उपप्लव (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

आदित्य
आदित्य,  सवितृ,  सहस्रकिरण,  प्रद्योतन,  भास्कर,  तिग्मांशु,  तरणि,  दिनमणि,  भास्वत्,  विवस्वत्,  हरि,  मार्तण्ड,  तपन,  विकर्तन,  इन,  पूषन्,  पतङ्ग,  भग,  सूर्य,  गोपति,  यम,  दिनकर,  सूर,  अंशुमालिन्,  रवि,  मिहिर,  विरोचन,  अर्क,  तिमिररिपु,  द्युमणि,  अंशुमत्,  अंशु,  हरिदश्व,  सप्ताश्व,  प्रभाकर,  भानुमत्,  भानु,  ब्रध्न,  हंस,  खग,  मित्र,  चित्रभानु,  अहर्पति,  कर्मसाक्षिन्,  जगच्चक्षुस्,  द्वादशात्मन्,  त्रयीतनु
आदित्यः सविता सहस्रकिरणः प्रद्योतनो भास्कर-
स्तिग्मांशुस्तरणिस्तथा दिनमणिर्भास्वान्विवस्वान्हरिः ।
मार्तण्डस्तपनो विकर्तन इनः पूषा पतङ्गो भगः, 
सूर्यो गोपतिरर्यमा दिनकरः सूरोंऽशुमाली रविः ॥ ३५ ॥
मिहिरो विरोचनोऽर्कस्तिमिररिपुर्द्युमणिरंशुमानंशुः ।
हरिदश्वः सप्ताश्वः प्रभाकरो भानुमान्भानुः ॥ ३६ ॥
ब्रध्नो हंसः खगो मित्रश्चित्रभानुरहर्पतिः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्द्वादशात्मा त्रयीतनुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.35
page 0006

शमन
शमन,  समवर्तिन्,  प्रेतपति,  पितृपति,  कीनाश,  वैवस्वत,  कृतान्त,  कालिन्दीसोदर,  काल,  अन्तक,  धर्मराज,  यम,  दण्डधर,  हरि,  दक्षिणाशापति,  श्राद्धदेव
शमनः समवर्ती च प्रेतपतिः पितृपतिश्च कीनाशः ।
वैवस्वतः कृतान्तः कालिन्दीसोदरः कालः ॥ ७१ ॥
अन्तको धर्मराजश्च यमो दण्डधरो हरिः ।
दक्षिणाशापतिः सद्भिः श्राद्धदेवश्च कथ्यते ॥ ७२ ॥
verse 1.1.1.71
page 0010

इन्द्र
इन्द्र,  अनल,  यम,  नैरृत,  वरुण,  मरुत्,  धनद,  रुद्र,  दिक्पालाः
इन्द्रानलयमनैर्ऋतवरुणमरुद्धनदरुद्रदिक्पालाः ॥ १०० ॥
verse 1.1.1.100
page 0013

युग्म
युग्म,  युग,  युगल,  द्वन्द्व,  द्वितय,  यम,  यमल
युग्मं युगं च युगलं द्वन्द्वं द्वितयं यमं यमलम् ।
verse 4.1.1.700
page 0081

हरि
हरि,  अर्क,  मर्कट,  मण्डूक,  विष्णु,  वासव,  वायु,  तुरङ्ग,  सिंह,  शीतांशु,  यम
अर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः ।
तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ ८५६ ॥
verse 5.1.1.856
page 0098

काल
काल,  निमेषादि,  यम,  वर्ण,  मृत्यु
निमेषादौ यमे वर्णे कालो मृत्यौ च कीर्त्यते ॥
verse 5.1.1.869
page 0099

नाममाला

Sanskrit

द्वय,  द्वितय,  उभय,  यमल,  युगल,  युग,  युग्म,  द्वन्द्व,  यम,  द्वैत
द्वयं द्वितयमुभयं यमलं युगलं युगम् ।
युग्मं द्वन्द्वं यमं द्वैतं पादयोः पातु जैनयोः ॥ २ ॥
verse 0.1.1.2
page 0002

समवर्तिन्,  यम,  काल,  कृतान्त,  मृत्यु,  अन्तक
समवर्ती यमः कालः कृतान्तो मृत्युरन्तकः ॥ १४५ ॥
verse 0.1.1.145
page 0071

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

क,  सूर्य,  मित्र,  वायु,  अग्नि,  ब्रह्मन्,  आत्मन्,  यम,  केकिन्,  प्रकाश,  वक्त्र
कः सूर्यमित्रवाय्वग्निब्रह्मात्मयमकेकिषु ।
प्रकाशवक्त्रयोश्चापि कं नीरसुर(ख)मूर्धसु ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0119

य,  वात,  यम
मा मातरि तथा लक्ष्म्यां यस्तु वाते यमेऽपि च ॥ ३५ ॥
verse 1.1.1.35
page 0121

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: यमः
Root: यम
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ यमदेवः
Meaning(s):
⇒ God of death
Shloka(s):
1|2|33|2 ► यमः पितृपतिर्दण्डधरो महिषवाहनः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|34|1 ► यमराड् यमुनाभ्राता मन्दे वैवस्वतोऽन्तकः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|34|2 ► सावित्रेयः श्राद्धदेवः समवर्ती परेतराट्॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|35|1 ► कालः कृतान्तः शमनः कीनाशो दक्षिणाधिपः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|35|2 ► धर्मराजः पुराणान्तः कालकुन्थो विशीर्णपात्॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|33|2 ⇢ यमः (यम) (पुं) ⇒ God of death ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|33|2 ⇢ पितृपतिः (पितृपति) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|33|2 ⇢ दण्डधरः (दण्डधर) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|33|2 ⇢ महिषवाहनः (महिषवाहन) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|1 ⇢ यमराजः (यमराज) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|1 ⇢ यमुनाभ्राता (यमुनाभ्रातृ) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|1 ⇢ मन्दः (मन्द) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|1 ⇢ वैवस्वतः (वैवस्वत) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|1 ⇢ अन्तकः (अन्तक) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|2 ⇢ सावित्रेयः (सावित्रेय) (स्त्री) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|2 ⇢ श्राद्धदेवः (श्राद्धदेव) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|2 ⇢ समवर्ती (समवर्तिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|34|2 ⇢ परेतराजः (परेतराज) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|1 ⇢ कालः (काल) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|1 ⇢ कृतान्तः (कृतान्त) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|1 ⇢ शमनः (शमन) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|1 ⇢ कीनाशः (कीनाश) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|1 ⇢ दक्षिणाधिपः (दक्षिणाधिप) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|2 ⇢ धर्मराजः (धर्मराज) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|2 ⇢ पुराणान्तः (पुराणान्त) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|2 ⇢ कालकुन्थः (कालकुन्थ) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
➠ 1|2|35|2 ⇢ विशीर्णपात् (विशीर्णपाद्) (पुं) ⇒ Epithet of Yama ⇒ यमदेवः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जातिः ➡ देवता
अन्यसंबन्धाः ➡ पञ्जिका
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ चित्रगुप्तः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ धूमोर्णा
    

Mahabharata

English

Yama^1,  lord of the spirits of the dead,  son of Vivasvat,  often identified with Dharma. § 11 (Parvasaṅgr.): I,  2,  535 (Yºsādanaṃ,  only B.).--§ 51 (Parikshit): I,  41,  1705 (netā Yºsya sadanaṃ prati)
 42,  1758 (Yºsādanaṃ).--§ 61 (Sarpasattra): I,  55,  †2099 (ºsya yajño yathā),  †2107 (Dharmarājaḥ,  comparison),  †2111 (ºo yathā dharmaviniścayajñaḥ).--§ 134 (Viśvāmitra): I,  71,  †2933.--§ 135 (Śakuntalop.): I,  74,  3017 (among those who witness the acts of men),  3018 (Vaivasvataḥ),  3019 (viyātayati duḥkṛtaṃ),  3072 (ºsya,  sc. bhavanaṃ).--§ 139 (Manu Vaivasvata): I,  75,  3136 (Vivasvataḥ sutaḥ…Vaivasvataḥ).--§ 147 (Devayānī): I,  82,  3408 (ºsya,  sc. gṛhe).--§ 151 (Pūruvaṃś.): I,  94,  3711 (Yºkshayaṃ).--§ 156 (do.): I,  95,  3784 (retodhāḥ putra unnayati…Yºkshayāt).--§ 167 (Vicitravīryop.): I,  102,  4143 (Yºsādanaṃ).--§ 193 (Pāṇḍu): I,  125,  4891 (ºsadane).--§ 213 (Jatugṛhap.): I,  151,  5920 (Yºkshayaṃ). --§ 214 (Hiḍimbavadhap.): I,  153,  5990 (Yºsādanaṃ). --§ 215 (Bakavadhap.): I,  163,  6276 (do.).--§ 223 (Vāsishṭha): I,  174,  6641 (ºkshayāt).--§ 233 (Svayaṃvarap.): I,  187,  †7010 (came to see the svayaṃvara of Draupadī).--§ 238 (Pañcendrop.): I,  197,  †7276 (partook of the sacrifice of the gods in Naimishāraṇya).--§ 243 (Vidurāgamanap.): I,  205,  7505 (ºsutāv iva).--§ 246 (Sundopasundop.): I,  210,  7671 (Yºsādanaṃ).--§ 258 (Khāṇḍavadahanap.): I,  227,  8264 (armed with the Kāla-daṇḍa he fought with Kṛshṇa and Arjuna).--§ 263 (Sabhākriyāp.): II,  3,  72 (performs sacrifices at Bindusaras). --§ 265 (Lokapālasabhākhyānap.): II,  5,  222 (ºvat)
 6,  280 (Vaivasvataṃ).--§ 267 (Yamasabhāv.): II,  8,  318 (Vaivasvataṃ),  343 (ºsya purushāḥ) (description of his palace). --§ 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  466 (waits upon Brahmán). --§ 274 (Rājasūyārambhap.): II,  16,  662 (ºo hi na vijetājau,  sc. Jarāsandhabalaṃ).--§ 275 (do.): II,  17,  690 (ºāntakasamaḥ,  sc. Bṛhadratha).--§ 277 (Jarāsandhavadhap.): II,  22,  876 (Yºkshayaṃ),  879 (do.).--§ 290 (Śiśupālavadhap.): II,  40,  1427 (netukāmo Yºkshayaṃ).--§ 294 (Dyūtap.): II,  49,  1760 (ºsya,  sc. śrīḥ).--§ 298 (do.): II,  62,  2110 (Yºkshayaṃ).--§ 299 (do.): II,  66,  2188 (do.).--§ 304 (Anudyūtap.): II,  77,  2531 ((Yºsādanaṃ),  2547 (do.).-§ 316 (Kirmīravadhap.): III,  11,  428 (ºdaṇḍapratīkāśaṃ,  sc. vṛkshaṃ),  451 (Yºsya sadanaṃ).--§ 317b (Kṛshṇa Vāsudeva): III,  12,  480 (Kṛshṇa becomes Y.,  etc.)--§ 319 (Saubhavadhop.): III,  14,  625 (Yºkshayaṃ).--§ 320 (do.): III,  22,  879 (cakraṃ Kalāntaka-Yºopamaṃ).--§ 323 (Dvaitavanapr.): III,  25,  †954 (ºsya netā,  sc. Rāma Dāśarathi).--§ 325 (Draupadīparitāpav.): III,  27,  1013 (Kālāntaka-Yºopamaḥ,  sc. Arjuna).--§ 327 (do.): III,  29,  1070 (Yºsādanaṃ).--§ 331 (Kairātap.): III,  39,  1560 (do.),  1578 (do.),  1592 (do.),  1598 (Yºsya sadanaṃ).--§ 333c (Brahmaśiras): III,  40,  1651 (does not know Brahmaśiras). § 334 (Kairātap.): III,  41,  1672 (sārdhaṃ Pitṛbhiḥ),  1680 (paramadharmajñaḥ,  gave a weapon to Arjuna),  1697.-§ 345 (Nalopākhyānap.): III,  55,  2138 (śarīrāntakaro nṝṇāṃ),  2140,  2157
 57,  2228 (among the Lokapālas present at the svayaṃvara of Draupadī,  granted Nala boons).--§ 378 (Tīrthayātrāp.): III,  91,  8419 (Arjuna had obtained weapons from Y.,  etc.)--§ 402 (do.): III,  120,  †10263 (ºkshayaṃ).--§ 407 (Māndhātrup.): III,  126,  10444 (Yºsādanaṃ).--§ 412 (Ashṭāvakrīya): III,  134,  †10658 (Pitṝṇām īśvaraḥ).--§ 416 (Yavakrītop.): III,  137,  10783 (Kālāntaka-Yºopamaṃ,  sc. the residence of Raibhya).-§ 418 (Gandhamādanapr.): III,  139,  10833.--§ 422 bis (Varāhāvatāra): III,  142,  10934 (ºtvaṃ).--§ 424 (Bhīmakadalīkhaṇḍapr.): III,  147,  11180 (Yºkshayaṃ).--§ 432 (Saugandhikāharaṇa): III,  154,  †11384 (ºdaṇḍakalpāṃ mahāgadāṃ).--§ 439 (Yakshayuddhap.): III,  163,  11848 (rājā,  in the south).--§ 440 (do.): III,  164,  11901 (ºsya,  sc. astraṃ,  obtained by Arjuna).--§ 443 (Nivātakavacayuddhap.): III,  168,  12005 (in the south).--§ 444 (do.): III,  171,  12160 (Yºsādanaṃ)
 172,  12178 (do.).--§ 450 (Ājagarap.): III,  178,  12389 (Kālāntaka-Yºopamaṃ,  sc. bhujaṅgaṃ).--§ 459 (Mārkaṇḍeyas.): III,  189,  12954 (Pretādhipaḥ,  Nārāyaṇa identified with Y.).--§ 469 (do.): III,  200,  13372 (nopasarpanti te Yºṃ),  13389 (ºsya te nirvacanā bhavanti).--§ 470 (Yamaloka): III,  200,  13397 (ºdūtais tu Yºsyājñākaraiḥ).--§ 506 (Skandayuddha): III,  231,  14550 (Mṛtyunā saha),  14551.--§ 511 (DraupadīSatyabhāmāsaṃv.): III,  235,  14730 (samprasthitān… Yºsādanaṃ).--§ 512 (Ghoshayātrāp.): III,  237,  14782 (Rudrair(!) iva Yºḥ,  sc. vṛtaḥ)
 245,  14985 (Yºsādanaṃ). --§ 522 (Draupadīharaṇap.): III,  265,  †15590 (Draupadī was questioned if she was the wife of Y.).--§ 543 (Rāmābhisheka): III,  291,  16548.--§ 545 (Pativratāmāhātmyap.): III,  297,  (16758),  16763,  16765,  (16766),  (†16773),  (†16775),  (†16778),  (†16780),  †16781 (ºtvaṃ),  (†16784),  (†16786),  (†16791),  (†16793),  (†16798),  16802 (Vaivasvataḥ),  16809,  16813 (prajāsaṃyamanaḥ)
 298,  16895 (Y. came to fetch Satyavat,  but gratified by Sāvitrī,  he granted her several boons,  among these the life of Satyavat).--§ 548 (Āraṇeyap.): III,  313,  17314 (Kālāntaka-Yºāt),  17401 (Yºālaye).--§ 551 (Kīcakavadhap.): IV,  23,  821 (Yºsādanaṃ).--§ 552 (Goharaṇap.): IV,  30,  988 (Yºkshayaṃ)
 32,  1039 (ºrāshṭravivardhanaḥ,  sc. samāgamaḥ)
 45,  1433
 47,  1490 (api)
 56,  1770 (ºsya,  sc. vimānaṃ)
 60,  1945 (Yºsādanaṃ).--§ 554 (Sainyodyogap.): V,  3,  54 (Yºsya sadanaṃ),  57 (Yamau…Yº-Kālopamadyutī).-§ 555 (Indravijaya): V,  16,  †511 (Vaivasvataḥ,  among the Lokapālas who came to Indra),  515,  [519 (Vaivasvataṃ
 h: Indra bestowed the sovereignty over the Pitṛs on Y.)]
 17,  545.--§ 556 (Sañjayayānap.): V,  20,  609 (Yºsādanaṃ)
 29,  †824.--§ 558 (Prajāgarap.): V,  35,  1253 (pracchannapāpānāṃ śāstā Vaivasvataḥ).--§ 560 (Sanatsujātap.): V,  42,  †1581 (ºṃ tv eke Mṛtyum ato 'nyam āhuḥ).--§ 561 (Yānasandhip.): V,  55,  2187 (Yºsādanaṃ)
 69,  2552 (ºsya vaśam āyanti).--§ 564 (Mātalīyop.): V,  100,  3570.--§ 565 (Gālavacarita): V,  117,  3968 (reme…Ūrmilāyāṃ yathā Yºḥ,  B. yathā Dhūmorṇayā Yamaḥ,  cf. xiii,  7637).--§ 567 (Bhagavadyānap.): V,  130,  4385 (Yºsādanaṃ).--§ 568 (do.): V,  137,  4664 (kruddhāv iva Yºāntakau).--§ 569 (do.): V,  143,  4837 (Yºsādanaṃ),  (),  4876 (do.).--§ 570 (Sainyaniryāṇap.): V,  151,  5123 (ºdūtasamān vege),  5143 (Yamau…Yºopamau)
 158,  5381.--§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V,  162,  5601 (Yºkshayaṃ),  5604,  5606 (do.). --§ 573 (Ambopākhyānap.): V,  184,  7271 (ºdaṇḍasamaprabhāṃ,  sc. śaktiṃ).--§ 574 (Jambūk{??}): VI,  4,  158 (Yºkshayaṃ).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI,  34,  1233 (ºḥ saṃyamatām ahaṃ,  sc. asmi,  says Kṛshṇa)
 35,  †1285 (identified with Kṛshṇa).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI,  50,  2039 (kruddhaḥ).--§ 579 (do.): VI,  54,  2280 (KālāntakaYºopamaḥ,  sc. Bhīma),  2309 (Yºsādanaṃ),  2310 (do.),  2314 (do.)
 55,  2396 (rūpaṃ Kālāntaka-Yºopamaṃ).--§ 581 (do.): VI,  62,  2774 (ºdaṇḍopamāṃ…gadāṃ)
 63,  2798 (do.)
 64,  2842 (Yºsādanaṃ),  2847 (do.).--§ 582 (do.): VI,  74,  3260 (ºdaṇḍāśanisvanān,  sc. śaraughān).--§ 583 (do.): VI,  75,  3307 (Yºsya sādanaṃ)
 79,  3460 (Yºsādanaṃ),  3507 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ),  3509 (Yºkshayaṃ).-§ 584 (do.): VI,  83,  3646 (ºrāshṭravivardhanaḥ,  sc. prakshayaḥ),  3654 (Yºsādanaṃ),  3679 (ajeyaṃ…Yºena),  3685 (Yºsya sadanaṃ)
 85,  †3783 (ºdaṇḍakalpaiḥ…śaraiḥ),  †3786 (ºdaṇḍakalpāṃ…gadāṃ).--§ 585 (do.): VI,  87,  3883 (Yºkshayaṃ)
 88,  3915 (Yºsya sadanaṃ)
 89,  3938 (Yºsādanaṃ),  3952 (Yºkshayaṃ),  3958 (ºrāshṭravivardhanaḥ,  sc. saṅgrāmaḥ)
 91,  4071 (Kālāntaka-Yºopamaḥ,  sc. Ghaṭotkaca)
 94,  4202 (Kālāntaka-Yºopamau),  4203 (Yºdaṇḍopamāṃ,  sc. gadāṃ,  only B.)
 95,  4256 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ)
 96,  4368 (Yºsādanaṃ)
 98,  4467 (do.).-§ 586 (do.): VI,  100,  4534 (ºdaṇḍopamān…sāyakān)
 101,  4602 (ºdaṇḍopamāḥ,  sc. viśikhāḥ)
 103,  4697 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ),  4698 Yºsādanaṃ),  4717 (ºrāshṭraº)
 104,  4731 (Yºsādanaṃ)
 106,  4807 (ºdaṇḍopamaiḥ,  sc. bāṇaiḥ)
 107,  4901,  4960,  4984 (Yºkshayaṃ).-§ 587 (do.): VI,  108,  5010 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ)
 110,  5132 (ºdaṇḍopamān,  sc. viśikhān),  5151 (ºdaṇḍopamāṃ,  sc. śaktiṃ)
 112,  5238 (saḍrśaḥ…Yºsya)
 116,  5422 (gadāṃ Yºdaṇḍopamāṃ)
 118,  5543 (Yºsādanaṃ)
 119,  5630 (ºdūtā iva).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII,  2,  †66 (Yºsadane),  †68 (Yamau…Yamopamau),  †83 (Yºāya)
 8,  244 (Yºsādanaṃ)
 10,  346 (º-Vaiśravaṇāditya-MahendraVaruṇopamaṃ).--§ 590 (do.): VII,  14,  509 (Yºsādanaṃ).-§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII,  19,  767 (do.)
 21,  909 (do.)
 23,  991 (º-Vaiśravaṇopamāḥ)
 25,  1090 (Yºsādanaṃ)
 27,  1223 (ºena…dushkaraṃ)
 28,  1233 (Yºkshayaṃ)
 32,  1447 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ). --§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII,  46,  1847 (Yºsādanaṃ). --§ 594 (Mṛtyu): VII,  54,  2077 (ºsya bhavanaṃ),  2107 (lokapālaḥ).--§ 595 (Shoḍaśarāj.,  v. Pṛthu Vainya): VII,  69,  2419 (Vaivasvataḥ,  when the puṇyajanāḥ milked the earth,  Y. was their calf).--§ 596 (Pratijñāp.): VII,  72,  2503 (paśyāmi Yºsādanaṃ,  read yāsyāmi with B.),  2509 (yāsyāmi Yºsādanaṃ),  2511 (do.)
 74,  2617 (Yºkshayaṃ)
 76,  2691
 77,  2711 (ºrāshṭravivṛddhaye)
 78,  2741 (Yºkshayaṃ).--§ 597 (do.): VII,  83,  2972 (rājadhānīṃ Yºsyādya hataḥ prāpsyati).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII,  93,  3366 (Yºsya sadanaṃ)
 94,  3425 (ºdaṃshṭrāntaraṃ prāptaḥ)
 100,  3753 (Yºsādanaṃ)
 108,  4059 (Yºsya sadanaṃ)
 110,  4152 (ºdaṃshṭrāntaraṃ gataṃ)
 113,  4380 (Yºkshayaṃ)
 116,  4640 (ºdaṇḍopamaḥ śaraḥ)
 119,  4726 (Kālāntaka-Yºopamaṃ,  sc. Sātyaki)
 125,  5057 (Yºkshayaṃ),  5071 (Yºsya sadanaṃ),  5072 (ºāya preshayām āsa)
 127,  5210 (Yºkshayaṃ)
 129,  5303 (Yºsādanaṃ,  only C.)
 130,  5345 (do.)
 132,  5444 (ºrāshṭropamaṃ…āyodhanaṃ)
 133,  5480 (ºdaṇḍopamān,  sc. śarān),  5489 (Yºkshayaṃ),  5496 (Yºsādanaṃ)
 134,  5520 (Yºkshayaṃ)
 135,  5543 (º-Kālāntako[pa]maṃ),  5570 (Yºkshayaṃ)
 139,  5750 (ºdaṇḍam ivāparaṃ)
 145,  †6151 (ºrāshṭravardhanaḥ),  †6152 (ºrāshṭravardhanān)
 150,  6508 (Yºsādanaṃ).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII,  153,  6606 (ºrāshṭrāya… dīkshitāḥ),  6607 (Yºkshayaṃ)
 154,  6680 (do.)
 155,  6716 (do.)
 156,  6908 (ºkshayaº,  C.,  ºrāshṭraº,  B.),  6913 (Yºkshayaṃ),  6915 (ºdaṇḍopamaṃ,  sc. śaraṃ)
 159,  7090 (Kālāntaka-Yºopamaṃ,  sc. Arjuna),  7104 (Yºsādanaṃ)
 160,  7174 (Yºkshayaṃ)
 166,  7432 (ºdaṇḍopamaṃ,  sc. śaraṃ)
 167,  7466 (Yºkshayaṃ),  7491 (do.)
 168,  7558 (rāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ)
 171,  7698 (Yºkshayaṃ),  7717 (Yºsya sadanaṃ),  7730 (ºrāshṭraṃ)
 173,  7777 (Yºkshayaṃ,  only C.)
 174,  7855 (Yºsādanaṃ)
 180,  8194 (notsahet Karṇaṃ).--§ 601 (Droṇavadhap.): VII,  184,  8381 (Yºkshayaṃ)
 185,  8444.--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII,  200,  9353 (ºdaṇḍanibhān,  sc. nārācān).-§ 603d (Tripura): VII,  202,  9569 (Vaivasvataṃ,  became the puṅkha of Śiva's shaft).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII,  202,  9596 (Śiva identified with Y.),  (),  9628.-§ 604 (Karṇap.): VIII,  2,  42 (Yºsādanaṃ)
 3,  85 (Yºkshayaṃ)
 5,  103 (Yºsādanaṃ),  105 (do.),  110 (do.),  114 (do.),  124 (do.),  135 (do.)
 6,  163 (do.),  165 (do.),  166 (do.),  167 (do.),  176 (do.),  182 (do.),  188 (do.).--§ 605 (do.): VIII,  15,  596 (Kālāntaka-Yºopamau),  597 (dual,  iva)
 16,  618 (Yºkshayaṃ)
 21,  830 (ºrāshṭravivardhanaḥ,  sc. saṅgrāmaḥ),  838 (Yºkshayaṃ)
 22,  878 (ºdaṇḍābhaiḥ sc. nārācaiḥ): 23,  901 (viśikhaṃ Yºdaṇḍopamatvishaṃ)
 24,  952 (ºsya bhavanaṃ)
 27,  1089 (Yºkshayaṃ),  1095 (Yºsādanaṃ)
 30,  1221 (Yºkshayaṃ).--§ 607 (do.): VIII,  37,  †1729 (yāsyāmi…Yºāya),  †1736 (do.),  †1737 (ºVaruṇa-Kubera-Vāsavāḥ)
 45,  2102 (protects the sonthern region inhabited by the Pitṛs.)--§ 608 (do.): VIII,  49,  2320 (ºdaṇḍanibhaṃ śaraṃ)
 51,  2455 (Yºkshayaṃ),  2458 (Yºsādanaṃ),  2459 (Kālāntaka-Yºopamaṃ,  sc. Bhīma)
 52,  2552 (Yºsādanaṃ)
 54,  2649 (do.)
 56,  2708 (Kalāntaka-Yºopamaṃ,  sc. rūpaṃ),  2761 (ºdaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ)
 59,  2910 (ºrāshṭravivardhanaḥ,  sc. saṅgrāmaḥ)
 61,  3109 (Yºsya sadanam),  3114 (Yºkshayaṃ)
 63,  3177 (do.)
 66,  3332 (ºtulyaḥ parākrame)
 73,  3694 (Yºkshayaṃ),  3708 (do.),  3724 (do.)
 74,  3778 (Yºrāshṭra-)
 76,  †3822 (nayāmi…Yºāya)
 77,  3876 (Yºsya sadanaṃ),  3878 (Yºsādanaṃ),  3887 (Yºkshayaṃ)
 80,  4118 (niyuktān …Yºāya)
 81,  4153 (Kāladaṇḍodyataṃ),  4155 (Yºsādanaṃ)
 84,  4266 (Yºkshayaṃ)
 87,  4390 (º-Kālāntakopamau),  (),  4421 (sided with Arjuna)
 90,  †4696 (ºāgnidaṇḍapratimaiḥ,  said of arrows)
 91,  †4780 (ºdaṇḍakalpaṃ,  sc. bāṇaṃ),  †4796 (nayatāṃ Yºāya)
 92,  †4828 (ºrāshṭrakalpaṃ,  sc. balaṃ)
 93,  4890 (Antako Yamaḥ,  B.,  Antakopamaḥ,  C.).--§ 610 (Śalyap.): IX,  5,  253 (Yamāv api Yºopamau).--§ 611 (do.): IX,  9,  419 (Yºkshayaṃ,  B. ºsādanaṃ)
 10,  520 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ),  533 (ºrāshṭravivardhane,  sc. saṅgrāme)
 11,  578 (ºdaṇḍapratīkāśāṃ,  sc. gadāṃ)
 14,  745 (ºdaṇḍopamadyutiṃ,  sc. nārācaṃ),  750 (ºrāshṭravivardhanaṃ,  sc. yuddhaṃ)
 15,  762 (Yamau…Yºtulyaparākramau)
 17,  †906 (ºsya dhātrīm iva)
 20,  †1070 (ºālaye (ºaṃ,  B.))
 21,  1100 (Yºsādanaṃ)
 23,  1192 (ºrāshṭravivardhanaḥ,  sc. saṅgrāmaḥ)
 25,  1373 (Yºsādanaṃ)
 26,  1426 (ºdaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ),  1429 (Yºkshayaṃ)
 27,  1486 (ºdaṇḍopamaṃ,  sc. śaraṃ)
 28,  1515 (Yºsādanaṃ).--§ 613 (Gadāyuddhap.): IX,  32,  1863 (Yºkshayaṃ).--§ 615u (Skanda): IX,  45,  2519 (Kālo Yºś ca Mṛtyuś ca Yºsyānucarāś ca ye),  2532 (gave two companions named Unmātha and Pramātha to Skanda).--§ 615ff (Asita Devala): IX,  50,  2856 (Yºvat samadarśanaḥ).--§ 615kk (Kurukshetrak.): IX,  53,  3027 (ºsya vishayaṃ).--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX,  55,  3105 (º-Vāsavayor,  sc. sadṛśakarmāṇau,  sc. Bhīmasena and Duryodhana)
 57,  3186 (ºdaṇḍopamāṃ,  sc. gadāṃ),  3202 (ºdaṇḍam iva,  sc. gadāṃ).--§ 616 (Sauptikap.): X,  8,  344 (Yºkshayaṃ),  401 (do.),  449 (Yºsādanaṃ),  450 (Yºsya niveśanaṃ).--§ 617 (Aishīkap.): X,  11,  583 (ātmajān… sampradāya Yºāya)
 13,  669 (Kālāntaka-Yºopamaḥ).-§ 618 (Jalapradānikap.): XI,  2,  49 (karshati)
 4,  114 (ºdūtaiḥ)
 5,  128 (traset).--§ 621 (Rājadh.): XII,  5,  141 (Arjuna had obtained a weapon from Y.).--§ 622 (do.): 15,  428 (ºdaṇḍabhayāt),  (),  439.--§ 635 (do.): XII,  33,  1168 (Yºkshayaṃ).--§ 640 (do.): XII,  57,  2064 (º-Vaiśravaṇopamaḥ).--§ 641 (do.): XII,  68,  2576,  2579 (the ideal king comparable with Y.)
 72,  2773 (do.)
 82,  3086 (C. has by error Mayaḥ,  some sentences of his quoted),  3092 (gamito Yºsādanaṃ)
 91,  3444 (the ideal king comparable with Y.),  3446 (ºo yacchati bhūtāni),  (),  3458
 98,  3634 (ºsādane)
 122,  4495 (ºṃ Vaivasvatañ cāpi Pitṝṇām akarot prabhuṃ,  sc. Vishṇu)
 129,  4718 (Gautamasya ca saṃvādaṃ Yºsya ca),  4721 (lokapālaḥ),  4722,  (4725) (discourse between Gautama and Y.).--§ 646b (Marjāramāshikasaṃv.): XII,  138,  5028 (ºdūtābhaṃ,  said of a Cāṇḍāla).--§ 647b (Brahmadatta-Pūjanīsaṃv.): XII,  139,  5236 (the ideal king comparable with Y.),  5238 (do.).--§ 652b (Indrota-Parīkshitīya): XII,  150,  5612 (ºdūtāḥ,  ºkshaye).--§ 654b (Pavana-śālmalisaṃv.): XII,  155,  5831.--§ 661 (Mokshadh.): XII,  196,  7156 (ºsya yat purā vṛttaṃ Kālasya brāhmaṇasya ca).-§ 662 (do.): XII,  199,  7198 (Kāla-Mṛtyu-Yºānām Ikshvākor brāhmaṇasya ca vivādaḥ = do.).--§ 662b (Jāpakop.): XII,  199,  7213,  7226,  (7228),  7228,  7251,  7265 (different from Dharma,  came to the brahman who was a jāpaka)
 200,  7332 (do.).--§ 664 (Mokshadh.): XII,  207,  7554 (ºkṛtaṃ bhayaṃ).--§ 677 (do.): XII,  236,  8629 (ºsādanaṃ).-§ 678c (Mṛtyu-Prajāpatisaṃv.): XII,  259,  9193 (ºsya bhavane).--§ 680b (Tulādhāra-Jājalisaṃv.): XII,  263,  9380.--§ 692 (Mokshadh.): XII,  281,  10052 (identified with the supreme Lord).--§ 704 (do.): XII,  301,  11061 (different from Mṛtyu and Antaka)
 302,  11128 (ºkshaye). --§ 710 (do.): XII,  322,  12078,  12079,  12080.--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII,  335,  12685.--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII,  16,  1058 (identified with Śiva)
 17,  1291 (Vaivasvataḥ,  learnt the 1, 000 names of Śiva from Nārāyaṇa and communicated them to Nāciketa).--§ 744 (do.): XIII,  45,  2477 (gāthā Yºodgītāḥ,  quoted).--§ 746 (do.): XIII,  62,  3178
 68,  3396 (brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ Yºsya ca),  3399,  3403 (ºśāsanaṃ),  3404,  (3407),  (3410),  3418 (ºśāsanaṃ),  3419 (ºdūtaḥ),  3421,  3422 (discourse between Y. and Śarmin)
 70,  3472,  3476 (Nṛga was punished by Y.)
 71,  3491,  †3502,  †3513,  3522 (Uddālaki cursed Nāciketa to go to Y.,  who,  however,  dismissed him after having instructed him)
 80,  †3793 (ºsya loke).--§ 749 (do.): XIII,  89,  4255 (ºo tu yāni śrāddhāni provāca Śaśabindave).--§ 753 (do.): XIII,  97,  4661 (to Y. offerings should be made in the southern region). --§ 757c (Yamaloka): XIII,  102,  †4857 (ºsya… yātanāṃ).--§ 759 (Ānuśāsanik.): XIII,  104,  5026 (gāthā Yºodgītāḥ,  quoted).--§ 760 (do.): XIII,  111,  5434 (ºsya purushaiḥ),  5438 (ºsya vishayaṃ gataḥ),  5440 (only B.),  5441 (ºsadane divye Brahmalokasame gunaiḥ),  5463 (ºsya vishayaṃ gataḥ),  5189 (do.),  5490 (ºsya purushaiḥ),  5491 (ºsya vishayaṃ gataḥ),  5514 (do.).--§ 766 (do.): XIII,  125,  5923 (devaguhyaṃ…Yºena [sc. prāptaṃ,  Nīl.])
 130,  (6114).-§ 773d (Śiva): XIII,  161,  7486 (Vaivasvataṃ,  became the puṅkha of Śiva's shaft).--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII,  166,  7637 (Dhūmorṇayā saha,  cf. V,  3968).--§ 778f (Muñjavat): XIV,  8,  183 (worships Śiva on Muñjavat).--§ 782 (Anugītāp.): XIV,  16,  443 (ºkshaye).--§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV,  43,  1176 (Pitṝṇām adhipaḥ).--§ 784b (Uttaṅka): XIV,  53,  1553 (ºkshayaṃ)
 57,  1662 (ºopamaḥ,  sc. Kalmāshapāda).--§ 785 (Anugītāp.): XIV,  61,  1845 (Yamau Yºopamau)
 68,  2006 (Yºsādanaṃ)
 74,  2167 (Kālāntaka-Yºopamaṃ,  sc. Arjuna)
 78,  2295 (Yºkshayaṃ). --§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII,  2,  36 (Yamau… Yºopamau). Cf. also Dharma and the following synonyms:-Daṇḍin,  Deveśa,  Kṛtānta,  Lokapāla,  q.v. Pitrīśa (“lord of the Pitṛs”): VII,  37 (only C. in the comp. Pitṛvittāmbudeveśān). Pitṛpati (do.): VII,  †1980 (ºrāshṭravardhanaṃ,  sc. āyodhanaṃ)
 VIII,  †1210 (ºrāshṭram iva). Pitṛrāja (do.): I,  †7077 (iva)
 275 (sabhāṃ tu Pºsya),  344 (ºsabhāsadaḥ),  1643 (ºāśritāṃ diśaṃ,  i.e. the south)
 III,  16761
 VIII,  †4674 (ºveśmani). Pitṛrājan (do.): II,  352 (sabhā…Pºjñaḥ). Pretādhipa,  Pretarāj,  Pretarāja,  Sureśa,  Sūryaputra,  Vaivasvata,  q.v.

Yama^2,  a companion of Skanda. § 615u (Skanda): IX,  45,  2547 (given to Skanda by Varuṇa).

Yama^3 = Sūrya: III,  148.--Do.^4 = Śiva (1000 names^1).-Do.^5 = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).--Do.^6 = Vishṇu (1000 names).

Yama,  dual (ºau) (“the twins”) = Nakula and Sahadeva: I,  124,  2445 (born from the Aśvins),  3818,  4850 (born from the Aśvins),  4851,  5820,  5839,  5872,  †7014,  †7016,  †7058,  †7139,  †7158,  7227,  7235,  7505,  7547,  7994
 II,  38,  41,  557,  990,  1221,  1670,  1921,  †2118,  2370,  2388,  †2399,  2411,  2448
 III,  275,  551,  894,  †903,  †918,  †943,  1246,  †1965,  1993,  8477,  10417,  †10839,  10871,  10881 (ºyoḥ pūrvajaḥ,  i.e. Arjuna),  11008,  11403,  11410,  11629,  11819,  †12321,  12432,  †12578,  13007,  †14745,  †14753,  †14754,  14941,  15008,  †15694,  15766,  17289,  17300
 IV,  649,  1087,  1311,  †2304
 V,  57,  199,  619,  1959,  2215,  2916,  3177,  3200,  3403,  4887,  4949,  5232,  5642,  7598
 VI,  1994,  3067,  3681,  †3767,  4243,  4792,  4945,  5553
 VII,  †68,  †81,  227,  578,  1743,  2950,  3050,  †6726,  6899,  7013,  7732,  7754,  8544,  8552,  8644,  8645,  8690,  9007,  9133
 VIII,  845,  1231,  1690 (Mādrīputrau),  1694,  1701,  †1728,  2254,  2334,  2702,  2708,  3180,  3319,  †3485,  3573,  3796,  4512,  †4805
 IX,  253,  566,  762,  1831
 XII,  26,  51,  1175,  1695,  1914,  1921,  1929
 XIV,  384,  1845,  1874 (Mādrīputrau),  2555,  2612
 XV,  35,  333,  658,  †663,  747,  1004
 XVI,  284
 XVII,  5,  20,  31 (only C.)
 XVIII,  36,  96,  118. Cf. Yamaja,  dual.

पुराणम्

English

यम / YAMA. kāla. (For more details see under kāla).

Vedic Reference

English

 Yama denotes ‘twins, ’ the birth of which is frequently
alluded to in Vedic literature.^1 Twins of different sex seem to
be indicated by the expression yamau mithunau.^2 There are
traces of the belief — widely spread among negro and other
races — that twins are uncanny and of evil omen, ^3 but there are
also vestiges of the opposite opinion,  that twins are lucky.^4
1) Rv. i. 66,  4
 164,  15
 ii. 39,  2
iii. 39,  3
 v. 57,  4
 vi. 59,  2
 x. 13,  2
117,  9
 Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xvi. 4, 
10,  etc.
2) Kāṭhaka Saṃhitā,  xiii. 4
 Nirukta, 
xii. 10.
3) Av. iii. 28
 Aitareya Brāhmaṇa, 
vii. 9,  8
 Kātyāyana Śrauta Sūtra, 
xxv. 4,  35
 Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, 
iii. 4,  14,  etc. Cf. Yamasū
 Yuktāśva.
4) Taittirīya Saṃhitā,  vii. 1,  1,  3
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa,  xxiv. 12,  3
Śatapatha Brāhmaṇa,  v. 3,  1,  8,  and
cf. Rv. iii. 39,  3.
Cf. Weber,  Indische Studien,  17,  298-
300
 Naxatra,  2,  314,  n.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  यमः
Root:  यम
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ crow
⇒ twin
⇒ curb
⇒ rein
⇒ Pluto
⇒ fellow
⇒ bridle
⇒ driver
⇒ bad horse
⇒ restraint
⇒ twin-born
⇒ charioteer
⇒ suppression
⇒ god of death
⇒ forming a pair
⇒ self-restraint
⇒ any rule or observance
⇒ one of a pair or couple
⇒ self-control forbearance
⇒ act of checking or curbing
⇒ any great moral rule or duty
⇒ symbolical name for the number two
Shloka(s): 
1|1|58|1 ► धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट्। (स्वर्गवर्गः)
1|1|58|2 ► कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|59|1 ► कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः। (स्वर्गवर्गः)
3|3|139|1 ► धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः। (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|216|1 ► कृतान्ते पुंसि कीनाशः क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|219|2 ► नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|1|58|1 ⇢ धर्मराजः (धर्मराज) (पुं) ⇒ buddha, any king or prince, just or righteous king, Law conceived as a king
➠ 1|1|58|1 ⇢ पितृपतिः (पितृपति) (पुं) ⇒ lord of the pitRs, pitRs and the prajApatis
➠ 1|1|58|1 ⇢ समवर्ती (समवर्तिन्) (पुं) ⇒ being equal, acting uniformly, being equidistant, being of a fair or impartial disposition
➠ 1|1|58|1 ⇢ परेतराट् (परेतराज्) (पुं)
➠ 1|1|58|2 ⇢ कृतान्तः (कृतान्त) (पुं) ⇒ fate, dogma, destiny, Saturday, conclusion, causing an end, closing the week, death personified, fixed form or name, bringing to an end, whose end is action, demonstrated conclusion, sinful or inauspicious action, leading to a decisive termination, inevitable result of actions done in a past existence
➠ 1|1|58|2 ⇢ यमुनाभ्राता (यमुनाभ्रातृ) (पुं)
➠ 1|1|58|2 ⇢ शमनः (शमन) (पुं) ⇒ settler, destroyer, destroying, kind of pea, kind of antelope
➠ 1|1|58|2 ⇢ यमराट् (यमराज्) (पुं)
➠ 1|1|58|2 ⇢ यमः (यम) (पुं) ⇒ crow, twin, curb, rein, Pluto, fellow, bridle, driver, bad horse, restraint, twin-born, charioteer, suppression, god of death, forming a pair, self-restraint, any rule or observance, one of a pair or couple, self-control forbearance, act of checking or curbing, any great moral rule or duty, symbolical name for the number two
➠ 1|1|59|1 ⇢ कालः (काल) (पुं)
➠ 1|1|59|1 ⇢ दण्डधरः (दण्डधर) (पुं) ⇒ king, yama, judge, potter, punisher, mendicant, rod-bearer, door-keeper
➠ 1|1|59|1 ⇢ श्राद्धदेवः (श्राद्धदेव) (पुं)
➠ 1|1|59|1 ⇢ वैवस्वतः (वैवस्वत) (पुं) ⇒ south, planet Saturn, name of a manu, relating to manu vaivasvata, coming from or belonging to the sun, relating or belonging to yama vaivasvata
➠ 1|1|59|1 ⇢ अन्तकः (अन्तक) (पुं) ⇒ yama, death, border, boundary, god of death, making an end, causing death, king or lord of death
➠ 3|3|139|1 ⇢ धर्मः (धर्म) (पुं) ⇒ bow, law, duty, mark, usage, right, thing, custom, virtue, manner, nature, statute, justice, morality, property, religion, practice, upaniSad, devotion, ordinance, attribute, character, to become, observance, good works, moral merit, peculiarity, righteousness, ninth mansion, dharmA-knowing, religious merit, steadfast decree, particular ceremony, propriety of conduct, religious abstraction, law of Northern Buddhism, Law or Justice personified, law or doctrine of Buddhism, ethical precepts of Buddhism, associating with the virtuous, that which is established or firm, peculiar condition or essential quality, customary observance or prescribed conduct
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper,  name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 3|3|216|1 ⇢ कीनाशः (कीनाश) (पुं) ⇒ niggard, kind of demon, kind of monkey, killing animals, cultivator of the soil
➠ 3|3|219|2 ⇢ जीवितेशः (जीवितेश) (पुं)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जातिः ➡ देवता
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 यम,  औ उ विरतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-अक०-अनिट् । क्त्वावेट् ।) औ, यन्ता । उ,  यमित्वा यन्त्वा । विरतिर्निवृत्तिः ।यच्छति पापात् साधुः । इति दुर्गादासः ॥

 यम,  क मि परिवेषणे । तदभावे । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
 (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) कमि,  यमयति यामयति । परिवेषणं अन्नादेर-र्पणम् । वेष्टनमित्येके । विषत्यव्याप्तावित्यस्यरूपमिति रमानाथः । केचित्तु परिवेषण एवायंमानुबन्धः । यमयत्यन्नं द्बिजाय गृही । अन्यत्रनियामयति संयामयति इत्याहुः । अन्ये तुअपरिवेषण एवायं मानुबन्धः । ‘नियमयतिविमार्गप्रस्थितानान्तु दण्डम् ।’ इति शाकुन्तले ।परिवेषणे तु यामयत्यन्नं द्विजाय गृही इत्याहुः ।तेन उभयस्य प्रामाणिकत्वादुभयत्र विकल्प-ज्ञापनार्थञ्चानुबन्धः कृतः । इति दुर्गादासः ॥

 यमः,  पुं,
   (यमयति नियमयति जीवानां फलाफल-मिति । यम् + अच् ।) दक्षिणदिक्पालः ।तत्पर्य्यायः । धर्म्मराजः २ पितृपतिः ३ सम-वर्त्ती ४ परेतराट् ५ कृतान्तः ६ यमुनाभ्राता ७शमनः ८ यमराट् ९ कालः १० दण्डधरः ११श्राद्धदेवः १२ वैवस्वतः १३ अन्तकः १४ ।इत्यमरः । १ । १ । ६१ ॥
 धर्म्मः १५ धर्म्मराट् १६जीवितेशः १७ महिषध्वजः १८ औडम्बरः १९दण्डधारः २० कीनाशः २१ दध्नः २२ महिष-वाहनः २३ शीर्णपादः २४ भीमशासनः २५कङ्कः २६ हरिः २७ । इति शब्दरत्नावली ॥
कर्म्मकरः २८ । इति जटाधरः ॥
 * ॥
 चतुर्द्दश-यमतर्पणं यथा,  --“यां काञ्चित् सरितं प्राप्य कृष्णपक्षे चतुर्द्दशीम् ।यमुनायां विशेषेण नियतस्तर्पयेद्यमान् ॥
यमाय धर्म्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।वैवस्वताय कालाय सर्व्वभूतक्षयाय च ॥
औडम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ।वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः ॥
एकैकस्य तिलैर्मिश्रांस्त्रींस्त्रीन् दद्यात् जला-ञ्जलीन् ।संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतभविष्यपुराणवचनम् ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा,  --“संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने ।यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥
मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् ।तस्माज्जनिष्यसे मूढे ! प्रजासंयमनं यमम् ॥
”मार्कण्डेय उवाच ।“ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्त्तृशापेन तेन वै ।यमश्च यसुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे ७७ अः ॥
पुण्यात्मनां सम्बन्धे तस्य रूपं यथा,  --“तानागतांस्ततो दृष्ट्वा नरान् धर्म्मपरायणान् ।भास्करिः प्रीतिमासाद्य स्वयं नारायणो भवेत् ॥
चतुर्ब्बाहुः श्यामवर्णः प्रफुल्लकमलेक्षणः ।शङ्खचक्रगदापद्मधारी गरुडवाहनः ॥
स्वर्णयज्ञोपवीती च स्मेरचारुतराननः ।किरीटी कुण्डली चैव वनमालाविभूषितः ॥
”पापिनां सम्बन्धे तस्य रूपं यथा,  --“त्रिंशद्योजनदीर्घाङ्गो वापीसदृशलोचनः ।धूम्रवर्णो महातेजाः प्रलयाम्भोधरध्वनिः ॥
तृणाधिराजलोमां च ज्वलदग्निशिखाग्रवत् ।नासारन्ध्रस्फुरच्छ्वासस्वनैर्ज्जितमहानिलः ॥
सुदीर्घदशनश्रेणिः सूर्पोपमनखावलिः ।प्रचण्डमहिषारूढः संदष्टदशनच्छदः ॥
दण्डहस्तश्चर्म्मवासा भ्रूकुटीकुटिलाननः ॥
”इति पाद्मे क्रियायागसारे २२ अध्यायः ॥
अस्यानधिकारो यथा,  --“प्रोवाच धर्म्मं यदहं ब्रवीमिकार्य्यं त्वया तत् खलु धर्म्मराज ! ॥
ब्रह्मोवाच ।ये भक्ताः पुण्डरीकाक्षे कर्म्मणा मनसा गिरा ।स्वकर्म्मनिरता दान्ता न नियम्या हि ते त्वया ॥
कृष्णः संपूजितो यैस्तु यैः कृष्णः समुपासितः ।यैश्च नित्यं स्मृतः कृष्णो न ते त्वद्बिषयोपगाः ॥
नमः कृष्णाच्युतानन्तं वासुदेवेत्युदीरितम् ।यैर्भावभावितो धर्म्म ! न ते त्वद्बिषयोपगाः ॥
दानं ददद्भिर्यैरुक्तमच्युतः प्रीयतामिति ।श्रद्धापुरःसरैर्धर्म्म ! न ते त्वद्विषयोपगाः ॥
उत्तिष्ठद्भिः स्वपांद्भश्च व्रजद्भिश्च जनार्दनः ।यैः स्मृतस्तु सदा धर्म्म ! न ते त्वद्बिषयोपगाः ॥
सर्व्ववाधासु ये कृष्णं संस्मरन्त्युच्चरन्ति च ।तद्भावभाविनो ये च न ते त्वद्बिषयोपगाः ॥
स एव धाता सर्व्वस्य तन्नियोगकरा वयम् ।यमसंयमने त्यक्तः सोऽस्मत्संयमको हरिः ॥
”इति वह्निपुराणे नरसिंहप्रादुर्भावाध्यायः ॥
अपि च ।ब्राह्मण उवाच ।“यत् कृत्वा सुमहत् पुण्यं धर्म्माधर्म्मविनिणये ।प्रमाणं त्वं हि लोकानां फलं मे ब्रूहि तद्-यम् ! ॥
”यम उवाच ।यमो यम इति श्रुत्वा वृथा ह्युद्विजते जनः ।आत्मा च यमितो येन न तस्यैव यमः स्मृतः ॥
आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा दम आर्जवम् ।ध्यानं प्रसादो माधुर्य्यं सन्तोषश्च यमा दश ॥
यमैश्च नियमैश्चैव यः करोत्यात्मसंयमम् ।स चादृष्ट्वा तु मां याति परं ब्रह्म सनातनम् ॥
”इति तत्रैव यमशर्म्मिलोपाख्यानम् ॥
 * ॥
सावित्रीकृतं यमाष्टकं स्तोत्रं यथा,  --सावित्र्युवाच ।“तपसा धर्म्ममाराध्य पुष्करे भास्करः पुरा ।धर्म्मांशं यं सुतं प्राप धर्म्मराजं नमाम्यहम् ॥
 १ ॥
समता सर्व्वभूतेषु यस्य सर्व्वस्य साक्षिणः ।अतो यन्नाम शमनमिति तं प्रणमाम्यहम् ॥
 २ ॥
येनान्तश्च कृतो विश्वे सर्व्वेषां जीविनां परम् ।कर्म्मानुरूपकाले च तं कृतान्तं नमाम्यहम् ॥
 ३ ॥
बिभर्त्ति दण्डं दण्डाय पापिनां शुद्धिहेतवे ।नमामि तं दंण्डधरं यः शास्ता सर्व्वदेहिनाम् ॥
 ४ ॥
विश्वे च कलयत्येव यः सर्व्वायुश्च सन्ततम् ।अतीव दुर्निवार्य्यञ्च तं कालं प्रणमाम्यहम् ॥
 ५ ॥
तपस्वी वैष्णवो धर्म्मी संयमी विजितेन्द्रियः ।जीविनां कर्म्मफलदस्तं यमं प्रणमाम्यहम् ॥
 ६ ॥
स्वात्मारामश्च सर्व्वज्ञो मित्रः पुण्यकृतां भवे ।पापिनां क्लेशदो यस्तं पुण्यमित्रं नमाम्यहम् ॥
 ७ ॥
यज्जन्म ब्रह्मणो वंशे ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।यो ध्यायति परं ब्रह्म ब्रह्मवंशं नमाम्यहम् ॥
 ८ ॥
इत्युक्त्वा सा च सावित्री प्रणनाम यमं मुने ।यमस्तां विष्णुभजनं कर्म्मपाकमुवाच ह ॥
इदं यमाष्टकं नित्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।यमात्तस्य भयं नास्ति सर्व्वपापात् प्रमुच्यते ॥
महापापी यदि पठेत् नित्यं भक्त्या च नारद ! ।यमः करोति तं शुद्धं कायव्यूहेन निश्चितम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २६ अध्यायः ॥
 * ॥
पारिभाषिकयमदन्ता यथा,  --“कार्त्तिकस्य दिनान्यष्टावष्टाग्रहायणस्य च ।यमस्य दशना एते लघ्वाहारी स जीवति ॥
”इति वैद्यकम् ॥
 * ॥
(“पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः ।मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम् ॥
यूका ललाटमायान्ति बलिं नाश्नन्ति वायसाः ।येषां वापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम् ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३१ अध्यायः ॥
अस्य शापवृत्तान्तं शापान्तवृत्तान्तञ्च यम-राजशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
) शरीरसाधना-पेक्षनित्यकर्म्म । इत्यमरः । २ । ७ । ४९ ॥
“उपायान्तरनिरपेक्षं शरीरमात्रसाध्यं नित्यंयावज्जीवमवश्यकार्य्यं यत्कर्म्म सत्यास्तेयादि तद्-यमः । यमेरल् ।‘अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्य्यमकल्कता ।अस्तेयमिति पञ्चैते यमाश्चैव व्रतानि च ॥
’इति मनुः ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥
स च अष्टाङ्गयोगान्तर्गताङ्गविशेषः । स तुदशविधो यथा,  --“ब्रह्मचर्य्यं दया क्षान्तिर्ध्यानं सत्यमकल्कता ।अहिंसास्तेयमाधुर्य्यं दमश्चैते यमाः स्मृताः ॥
”इति गारुडे १०९ अध्यायः ॥
 * ॥
स च पञ्चविधो यथा,  --“अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य्यापरिग्रहौ ।यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम् ॥
”इति तत्रैव २३० अध्यायः ॥
“अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्य्यापरिग्रहा यमाः ।”इति पातञ्जले साधनपादे । ३० ॥
 यच्छति निय-च्छति इन्द्रियग्राममनेनेति । यम + घञ् ।)संयमः ॥
 यथा,  अमरः । ३ । २ । १८ ।“वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ ॥
”काकः । शनिः । इति मेदिनी । मे,  २३ ॥
(विष्णुः । यथा,  महाभारते । १३ । १४९ । ३० ।“अतीन्द्रः संग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥
”“अन्तर्यच्छतीति यमः ।” इति तद्भाष्ये शङ्करा-चार्य्यः ॥
)

 यमः,  त्रि,  (यच्छति एकत्र गर्भाशये निरतोभवतीति । यम् + अच् ।) यमजः । इतिमेदिनी । मे,  २३ ॥
 तयोर्ज्येष्ठत्वनिरूपणं यथा, “बहिर्वर्णेषु चारित्राद्यमयोः पूर्व्वजन्मतः ।यस्य जातस्य यमयोः पश्यन्ति प्रथमं मुखम् ।सन्तानः पितरश्चैव तस्मिन् ज्यैष्ठं प्रतिष्ठितम् ॥
जन्मप्राथम्यात् ज्यैष्ठं यमयोः न तु निषेक-प्राथम्यात् जन्मप्राथम्यसन्देहे मुखदर्शनप्राथ-म्यत् ।” इति उद्वाहतत्त्वम् ॥
 (यथा,  --“बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ ।यमावित्यभिधीयेते धर्म्मेतरपुरःसरौ ॥
”इति सुश्रुते शारीरस्थाने द्बितीयेऽध्याये ॥
अनयोरेकस्य वृद्धिरपरस्य क्षीणताकथमित्यतआह ।“कर्म्मात्मकत्वाद्विषमांशभेदात्शुक्रासृजं वृद्धिमुपैति कुक्षौ ।एकोऽधिको न्यूनतरो द्वितीयएवं यमेऽप्यभ्यधिको विशेषः ॥
”इति चरके शारीरस्थाने द्बितीयेऽध्याये ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 यम उपरतौ भ्वा०
  पर०
  सक०
  अनिट् यच्छति अयंसीत्उदित् क्त्वा वेट् । यमित्वा यत्वा यत्तः ।आ + दीर्घीकरणे आत्म० । उप + विवाहे आत्म० ।

 यम परिवेषणे चु०
  उ० सक०
  सेट् वा घटा० । यमयतियामवति अयीयमत् त अययामत् त ।

 यम पु यम--घञ् । “अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्य्यमकल्कता ।अस्तेयमिति पञ्चैते यमाख्यानि व्रतानि च” इत्युक्ते१ अहिंसादौ तच्च देहमात्रसाध्यम् आवश्यकमवश्यकार्य्यंनित्यं कार्य्यमिति अमरः इन्द्रियादीनां २ संयमने च ।यमयति अच् । प्राणिनां शुभाशुभकर्मानुसारेण दण्ड-विधायक ईश्वरनियुक्ते दक्षिणस्थे ३ देवभेदे पु०
  अमरः ।तत्स्वामिकत्वात् ४ काके च । भ्रातृत्वेन यमसम्बन्धिनि५ शनौ ६ एकगर्भजायमाने यमजे त्रि०
  मेदि० । ७ द्वित्व-संख्यायां ८ यमदेवताके भरणोनक्षत्रे ज्यो० ।दिक्पालयमभेदाः चतुर्दश भविष्यपु०  उक्ता यथा“यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवखतायकालाय सर्वभूतक्षयाय च । औडम्बराय दघ्नाय नीलायपरमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः” ।थोगाङ्गयमाक्ष पात० सू० भा० उक्ता यथा“यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो-ऽष्टावङ्गानि” मू० । “यथाक्रमं एतेषाम् अनुष्ठानं स्वरूपञ्चवक्ष्यामः भा० । तत्र “अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्य्यापरिग्रहा-यमाः” मू० । “तत्राहिंसा सर्वथो सर्वदा सर्वभूतानामनतिद्रो-हः । उत्तरे च यमनियमास्तन्मूलास्तत्सिद्धिपरतया तत्-प्रतिपदानाय प्रतिपाद्यन्ते तदवदातकरणायैवोपादीयन्ते ।तथाचोक्तं “स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहूनिसमादित्सते तथा तथा प्रमादकृतेभ्यो हिंसानिदानेभ्योनिवर्त्तमानस्तामेवावदातरूपामहिंसां करोति” । सत्यं यथार्थेवाङ्मनुसे यथादृष्टं यथानुमितं यथाश्रुतं तथा वाङ्मन-श्चेति स्वबोधसंक्रान्तये वागुक्ता सा यदि न वञ्चिताभ्रान्ता वा प्रतिपत्तिबन्ध्या वा भवेत् इत्येषा सर्वभूतोपकारार्थं प्रवृत्ता न भूतोपघाताय यदि चैवमप्यमिधीयमाना मूतोपघातपरैव स्यान्न सत्यं भवेत् पापमेव भवेत्तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेन कष्टं तमः प्राप्नुयात्तस्मात् परीक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यं ब्रूयात् । स्तेयमशास्त्रपूर्वकं द्रव्याणां परतः स्वीकरणं तत्प्रतिषेधः पुन-रस्पृहारूपमस्तेयमिति । ब्रह्मचर्य्यं गुप्तेन्द्रियस्योपस्थस्यसंयमः । विषयाणामर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादोषदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रह इत्येते यमाः” भा० ।गारुडे तु तस्य दशविधत्वमुक्तं यथा “ब्रह्मचर्य्ये दया-क्षान्तिर्ध्यानं सत्यमकल्कता । अहिंसाऽस्तेय माधुर्य्यंदमश्चैते यमाः स्मृताः” १०५ अ० ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

यमँ यम  उपरमे
- (अर्थविवरणम्) उपरमो निवृत्तिः 
इषुगमियमां छः (7377) यच्छति  उपाद् यमः स्वकरणे (1356) तङ्-स्वकरणं परिणयः-उपयच्छते कन्याम् आङो यमहनः (1 328) आयच्छते  समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे (1375) संयच्छते  यमो गन्धने (1225) कित्त्वम्-उदायत  विभाषोपयमने (1216) उपायत,  उपायंस्त  यमरमनमातां सुक् च (तु0 7273) अयंसीत्  यंयम्यते (द्र0 7485)  यमोऽपरिवेषणे (1559) मित् नियमयति  वाचि यमो व्रते (3240) खच्,  वाचंयमपुरन्दरौ (6369)अच् (41134) यमः  नियतः  यतिः  नियतिः  न पादमि (1389) इति तङ्-आयामयते  यमः समुपनिविषु च (3363) इति वा घञ्-संयमः,  संयामः,  उपयमः,  उपयामः,  नियमः,  नियामः,  वियमः,  वियाम  ष्ट्रन (द0 उ0 879) यन्त्रम्  उदिदिति श्रीभोजः- यत्वा,  यमित्वा  955

यमँ यम परिवेषणे
- यमयति  यम च इति दुर्गः,  चकारः किलास्यैव मित्वमाकर्ष्टुम्,  चमादीनां मा भूदिति  यम चम इति चन्द्रः पारायणे  अत एव न कम्यमिचमाम् यमोऽपरिवेषणे (1557, 559) इति च विरोधान्नाध्यगीष्ट,  इहापि यमोऽपरिवेषणे इत्येके पठन्ति 86

धातुवृत्तिः

Sanskrit

यमँ यम (अर्थः)  उपरमे
अत्र मैत्रेयः-उदित्त्वमस्य केचिदिच्छन्तीति यच्छति "इषुगमियमाम्'' इति छः शिति ( ययामः येमतुः ययन्थ येमिथ यन्ता यंस्यति यच्छतु अयच्छत् यच्छेत् आशिषि यम्यात् असंसीत् ) "यमरम'' इति सगिटौ ( यियंसति यंयम्यते यंयन्ति यंयन्तः यमयति अयीयमत् ) भोजयतीत्यर्थः अमन्तत्वात् मित्त्वम् अस्य च"यमोपरिवेषणे'' इति परिवेषणादन्यत्र मित्त्वनिषेधात् आयामयते आयामयतीति भवति "न पादम्या'' इत्यत्रायामग्रहणेन "अणावकर्मकात्'' इति कर्त्रभिप्रायप्राप्तस्य परस्मैपदस्य निषेध इति यथायोगमत्रात्मनेपदपरस्मैपदे भवतः (आयच्छते) दीर्घो भवति,  व्याप्रियतइति वार्थः आयच्छते स्वरूपाणि द्राघयति व्यापारयति वेत्यर्थः "आङो यमहनः''इति अकर्मकात् [स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम्] इति अकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकाच्चाङपूर्वादस्मात्तङ् इह स्वमङ्गं स्वाङ्गं न तु अद्रवन्मूर्त्तिमदित्यादिना लक्षितं पारिभाषिकमिति देवदत्तस्य पाणिमायच्छतीत्यत्र न भवति उपयच्छते कन्यां,  परिणयतीत्यर्थः  ( सूत्रम्) उपाद्यमः स्वकरणे (इति सूत्रम्) इति तङ् अत्र भाष्यम्,  इह कस्मान्नभवति स्वं शटकं तमुपयच्छति,  अयं यदा स्वं करोति तदा भवितव्यमेव अत्र वृत्तिकारशिवस्वामिभ्यामिदं भाष्योक्तमस्वस्य स्वत्वेन करणं प्रसिद्धिवशात्पाणिग्रहणविषयउपसंहृतम्( 1 ) ( 1 ) संस्कृतमिति पाठः कैयटे तु निष्पादनलक्षणोऽत्र करोत्यर्थो गृह्यते इति,  सामान्येनापि वार्त्तिककारेण पाणिग्रहणविशिष्टं स्वकरणं शिवस्वामिजयादित्यावूचतुः प्रसिद्धत्वादुपायंस्त नतीरित्यादिप्रयोगस्तु साधर्म्यात् भाष्यकारस्तु स्वकरणमात्रे विशिष्टे स्थित इत्युक्तं,  भट्टिकाव्ये च शास्त्रण्युपायंस्त जित्वराणीरति सामान्येन प्रयुज्यते संयच्छते व्रीहीन् उपयच्छते भारम् आयच्छते वस्त्रम् "समुदाङ्भ्यो यमो ग्रन्थ''इति समादिभ्यो यमेस्तङ् यदा तु कर्त्रभिप्रायत्वमुपपदेन प्रतीयते तदा "विभाषोपपदेन प्रतीयमान'' इति स्वान् व्रीहीन्संयच्छतीत्यपि इहाङो ग्रहणमस्वाङ्गकर्मकार्थम् स्वाङ्गकर्मकात् "आङो यमहनः'' इत्येव सिद्धम् अग्रन्थइति वचनात् उद्यच्छति चिकित्सां वैद्य इति अत्र परस्मैपदमेव,  विचिकित्सामधिगन्तुमुद्यमं करोतीत्यर्थः यदायं यमिर्बन्धने वर्तते गन्धनं सूचनं परेण प्रछाद्यमानस्य आविष्करणं तदा "यमो गन्धने'' इत्यात्मनेपदम् परस्मैपदस्य सिचः कित्वादनुनासिकलोपः (उदायत उदायसातामित्यादि ) झलि सिज्लोपः उपयमनार्थत्वे तु "विभाषोपयमने" इति तङ् तङ्परस्य यमेः सिचः कित्त्वविकल्पनात् उपायत कन्याम्,  उपायंस्त कन्यामित्युभयं भवति उपयमनमिह दारकर्म ( यम्यम् ) "गदमद'' इत्यादिना यत् उपसृष्टात्तु ण्यति विनियाम्यमिति त्वया नियम्या इति प्रयोगः नियमशब्दात् करोतीति णौ यति द्रष्टव्यः धातोर्णौ "यमोपरिवेषणे'' इति मित्त्वनिषेधात् वृद्ध्या भाव्यम् ( वायंयमः) "वाचि यमो व्रते''इति खच् "वाचंयमपुरन्दरौ च'' इति निपातनादलुक् ( संयमः संयामः ) "यमस्समुपनिविषु च'' पक्षेऽच्,  तदभावे घञ् एवं समुपनिविभ्योप्युदाहार्यम् ( संयत् ) सम्पदादित्वात् "अन्येभ्योऽपि दृश्यते'' इति वा क्विपि "गमः क्वौ'' इत्यत्र [गमादीनामिति वक्तव्यम्] इति उक्तत्वात् अनुनासिकलोपे तुक् ( यच्छतीति यमः ) अच् (याम्यम् ) प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु [ यमेश्चेति वक्तव्यम् ] इति ण्यः ( यमुना ) "अर्जियमिशीङ्भ्यश्च'' इति उनन् प्रत्ययः यन्त्रम्  "गृधृजी'' इत्यादीना त्रः प्रत्ययः 964

यमँ यम  (अर्थः)  च,  परिवेषणे
चकारेण मिदित्यपेक्ष्यत इति मैत्रेयादयः (अर्थविवरणम्) इह परिवेषणं परिवेष्टनं,  न  तु भोजना,  नापि वेष्टना
तत्र हि घटादित्वात्सिद्धम् न च वेष्टनेऽपि घटादित्वेन मित्त्वसिद्धिः हेतुमद्ण्यन्तस्य तद्विधानात् तस्य च वेष्टना ऽर्थो न तु वेष्टनमिति (यमयति चन्द्रम्) परिवेष्टतइत्यर्थः अन्यत्र नियामयति क्वचिद्यमो ऽपरिवेषण इति पठ्यते तदनार्षम् चकारेण मिदित्यपेक्ष्यतइति मैत्रेयादिविरोधात् र्कि च घटादौ यमो ऽपरिवेषण इति परिवेषणादन्यत्र मित्त्वं निषिध्यते,  अनेन तु तत्र च विधीयतइति विधिनिषेधयोर्विषयविभागो न प्रकल्पेत येषां तु दर्शनं घटादावपरिषणे मित्त्वं विधीयतइति तेषान्तु तत्रैवानेनापि मित्वं वधीयत इति वैय्यर्थ्यमेव प्रसज्येत इदं च घटादावपरिवेषणे मित्त्वविधानदर्शनं च तत्रैव दूषितम् 91

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“यम उपरमे”@} 2 3 ‘यमो गन्धने’ 4 इति सूत्रे गन्धनरूपस्य 5 अर्थस्याप्युपादानात्,  धातोरस्योपसर्गवशात्,  स्वभावाद् वा तत्राप्यर्थे वृत्तिरिति ज्ञेयम्। 
 भ्वादिष्वेव पुरस्तात् 6 ‘यमोऽपरिवेषणे’ 7 इति यत् पठ्यते--तत्तु ‘यम उपरमे’ इत्युत्तरत्रात्रैव विकरणे पठितस्यार्थविशेषे घटादिपाठ--तन्निषेधार्थरूपप्रयोजनद्वय- बशादिति ज्ञेयम्। 
 उत्तरत्र चैतद् व्यक्तीभविध्यति। 
 ‘परिवेष्टने एव मित्’ इति काशकृत्स्नः। 
 इति केचित्।]] ‘यमेरुपरमे यच्छेद् यमयेत् परिवेषणे।’ 8 इति देवः। 
 यामकः-मिका,  9 यमकः-मिका,  10 आयामकः-मिका,  11 यियंसकः-सिका,  12 यंयमकः-यंंय्यमकः-मिका
   13 यन्ता-यन्त्री,  यमयिता-आयामयिता-त्री,  यियंसिता-त्री,  यंयमिता-त्री
   14 15 यच्छन्-न्ती,  नियमयन्-यामयन्-न्ती,  यियंसन्-न्ती
   -- यंस्यन्-न्ती-ती,  नियमयिष्यन्-यामयिष्यन्-न्ती-ती,  यियंसिष्यन्-न्ती-ती
   -- 16 आयच्छमानः,  17 18 भार्याम्] उपयच्छमानः,  19 पाणिम्] आयच्छमानः,  20 21 संयच्छमानः,  22 उद्यच्छमानः,  23 आयच्छमानः,  यमयमानः,  नियमयमानः,  24 आयामयमानः,  25 आयियंसमानः,  यंयम्यमानः
   आयंस्यमानः,  उपयंस्यमानः,  संयंस्यमानः-उद्यंस्यमानः-आयंस्यमानः,  आयामयिष्यमाणः,  यमयिष्यमाणः-नियमयिष्यमाणः,  आयियंसिष्यमाणः,  यंयमिष्यमाणः
   26 27 रिपुयत्-रिपुयतौ-रिपुयतः
   28 वियत्-वियतौ-वियतः
   29 यतम्-यतः-यतवान्,  नियमितः-आयामितः,  यियंसितः,  यंयमितः-तवान्
   30 यमः,  31 वाचंयमः 32,  33 यतिः,  34 आयामी,  35 वाग्यामः,  यमः,  नियमः-आयामः,  36 संयमनः,  यियंसुः,  यंयमः
   यन्तव्यम्,  यमयितव्यम्-आयामयितव्यम्,  यियंसितव्यम्,  यंयमितव्यम्
   यमनीयम्,  यमनीयम्-यामनीयम्,  यियंसनीयम्,  यंयमनीयम्
   37 यम्यम्,  38 अनियम्यम्-विनियम्यम्,  नियाम्यम्,  यम्यम्-आयाम्यम्,  यियंस्यम्,  यंयम्यम्
   39 ईषद्यमः-दुर्यमः-सुयमः
   -- -- -- यम्यमानः,  यम्यमानः-आयाम्यमानः,  यियंस्यमानः,  यंयम्यमानः
   आयामः,  40 उद्यमः,  41 संयामः 42 -उपयमः-उपयामः-नियमः-नियामः,  यमः-यामः,  यियंसः,  यंयमः
   यन्तुम्,  यमयितुम्-आयामयितुम्,  यियंसितुम्,  यंयमितुम्
   43 यतिः,  44 संयत्,  यमना-आयामना,  यियंसा,  यंयमा
   यमनम्,  45 यमनम्-आयामनम्,  यियंसनम्,  यंयमनम्
   46 यत्वा,  यमयित्वा-यामयित्वा,  यियंसित्वा,  यंयमित्वा
   47 प्रयत्य-प्रयम्य,  48 प्रयमय्य-प्रयाम्य,  प्रयियंस्य,  प्रयंयम्य
   49 यामम् २,  यत्वा २,  50 यमम् २-यामम् २-आयामम् २,  यमयित्वा २-यामयित्वा २,  यियंसम् २,  यियंसित्वा २,  यंयमम् २
   यंयमित्वा २
   51 इत्युनन्प्रत्ययः। 
 यमुना = नदीविशेषः।]] यमुना,  52 इति त्रप्रत्ययः। 
 यच्छतीति यन्त्रम् = शरीरसाधनम्,  पीडनञ्च।]] यन्त्रम्,  53 इति संज्ञायां क्वुनि रूपमेवम्। 
 यमकम् = शब्दालङ्कारविशेषः।]] यमकम्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१३४०)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-८१९-९८४। सक। अनि। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (१-२-१५)
 05 =>
  (गन्धनम् = सूचनम्’ परदोषाविष्कार इति यावत्।)
 06 =>
  (८१९ संख्यायां)
 07 =>
  (ग। सू। भ्वादौ)
 08 =>
  (श्लो। १४८)
 09 =>
  [[१। ‘यमोऽपरिवेषणे’ (ग। सू। भ्वादौ) इति पठ्यते। तस्य चायमर्थः-- ‘न कम्यमिचमाम्’ (ग। सू। भ्वादौ) इत्यतो नेति वर्तते। उपरमार्थे पठितो यो यमधातुः स एव परिवेषणरूपार्थभिन्नार्थ एव घटादिपाठं न प्राप्नोति--अर्थात् परिवेषणार्थे घटादिः--इति। तथा च ‘नियमयन् ब्राह्मणान्’ इत्यादिषु परिवेषणार्थकत्वात् घटादित्वम्। तेन मित्त्वात्,  ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाह्रस्वे रूपमेवं सर्वत्र बोध्यम्। यदा तु परिवेषणभिन्नार्थकत्वं--तदानीं आयामयन् (= द्राघयन्,  व्यापारयन् वा इत्यर्थः) इत्यादिषु मित्त्वनिषेधात् उपधावृद्धिरेवेति बोध्यम्। एवमुत्तरत्रापि।]]
 10 =>
  [[२। मैत्रेयरक्षित-काशिकाकार-न्यासकार-धातुवृत्तिकार-सिद्धान्त- कौमुदीकारमतानुसारेणात्र प्रयोगे मित्त्वनिषेधात् रूपमेवम्। क्षीरस्वामी तु ‘यमोऽपरिवेषणे’ (ग। सू। भ्वादिः) इत्यत्र पूर्वस्मात् गणसूत्रात् ‘न’ इत्यननुवर्त्य आयमयन् इत्येव साधुरिति विपरीतेन साधयति--तथाहि-- “यमयति,  नियमयति,  परिवेषणे तु--यामयति श्राद्धेऽन्नम्,  आयामयति चन्द्रम्।” इति। तदेतत् पुरुषकारादिषु बहुधा खण्डितमिति नेह प्रतन्यते।]]
 11 =>
  [[३। सन्नन्तात् द्वित्वादिके मकारस्य नत्वे,  ‘नश्चापदान्तस्य--’ (८-३-२४) इति अनु- स्वारे च रूपमेवम्।]]
 12 =>
  [[४। यङन्तात् ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति नुगागमः,  तस्य पदान्तवद्भावेन परसवर्णविकल्पः।]]
 13 =>
  [[५। तृजादिषु ‘यमिर्ञमन्तेष्वनिडेक इष्यते’ (व्याघ्रभूतिकारिका,  भाष्ये ७-२-१०) इति वचनाद् धातोरनिट्त्वम्। मकारस्यानुस्वारे परसवर्णे चैवं रूपम्।]]
 14 =>
  [पृष्ठम्१०७१+ २६]
 15 =>
  [[१। शतरि,  ‘इषगमियमां छः’ (७-३-७७) इति छकारेऽन्तादेशे तुकि,  तस्य श्चुत्वेन चकारे च रूपमेवम्। एवं शानजन्तेष्वपि प्रक्रियोह्या।]]
 16 =>
  [[२। ‘आङो यमहनः’ (१-३-२८) इति अकर्मकादस्मादाङ्पूर्वकादात्मनेपदं शानच्। अकर्मकादित्युक्तत्वात् आयच्छन् कूपाद् रज्जुम्’ इत्यत्र शतैव।]]
 17 =>
  [[आ। ‘श्रियमायच्छमानाभिरुत्तमाभिरनुत्तमाम्।।’ भ। का। ८। ४६।]]
 18 =>
  [[[३। ‘उपाद् यमः स्वकरणे’ (१-३-५६) इत्यात्मनेपदम्। स्वकरणम् = स्वीकरणम्। पाणिग्रहणमिति भट्टोजिप्रभृतयः। तत्तु भाष्याद्यनारूढत्वादुपेक्ष्यमिति शेखरकारादयः। स्वकरणभिन्नार्थे ‘देवदत्तो यज्ञदत्तस्य भार्यामुपयच्छन्’ इत्यत्र शतैव।]]
 19 =>
  [[[४। ‘स्वाङ्गकर्मकाच्च--’ (वा। १-३-२७) इति वचनादात्मनेपदम्।]]
 20 =>
  [व्रीहीन्]
 21 =>
  [[५। ‘समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे’ (१-३-७५) इति सम् उत् आङ् पूर्वकादस्मात् यमधातोः ग्रन्थभिन्नविषये वर्तमानात् आत्मनेपदम्। ‘अग्रन्थे’ इत्युक्तत्वात् ‘उद्यच्छन् चिकित्सां वैद्यः’ इत्यादिषु शतैव। ‘स्वान् व्रीहीन् संयच्छन्’ इत्यादिषु तु ‘विभाषोपपदेन प्रतीयमाने’ (१-३-७७) इति पक्षे शताऽपि साधुरेवेति ज्ञेयम्।]]
 22 =>
  [भारम्]
 23 =>
  [वस्त्रम्]
 24 =>
  [[६। ‘न पादम्याङ्यम--’ (१-३-८९) इति ण्यन्तात् परस्मैपदनिषेधः। ‘अणा- वकर्मकात् चित्तवत्कर्तृकात्’ (१-३-८८) इति प्राप्तस्य परस्मैपदस्यापवादोऽयम्। केचित् तु कर्त्रभिप्रायक्रियाफलार्थतया अत्रात्मनेपदमिति न
\n\n  परं तु परगामिनि क्रियाफले परस्मैपदमपीति वदन्ति।]]
 25 =>
  [[७। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सनः प्रकृतेर्निदान एव सन्नन्तादत्रापि शानजिति ज्ञेयम्।]]
 26 =>
  [पृष्ठम्१०७२+ ३०]
 27 =>
  [[१। रिपून् यच्छति = उपरतं करोति इत्यर्थे कर्मण्युपपदे,  ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विप्। ‘गमादीनाम्--’ (वा। ६-४-४०) इति वचनादनुनासिकलोपे तुकि रूपमेवम्।]]
 28 =>
  [[२। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति क्विपि रूपमेवम्। वियत् = विष्णुपदम्।]]
 29 =>
  [[३। निष्ठायाम्,  ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ (६-४-३७) इत्यनुनासिकलोपे रूपम्। एवमेव क्त्वाक्तिन्प्रभृतिष्वपि रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया।]]
 30 =>
  [[४। यच्छतीति यमः। कर्तरि पचाद्यच्।]]
 31 =>
  [[५। ‘वाचि यमो व्रते’ (३-२-४०) इति वाग्रूपे कर्मण्युपपदे खच्प्रत्ययः। ‘वाचंयम- पुरन्दरौ च’ (६-३-६९) इत्यनेनामन्तत्वं निपात्यते। निपातनाद् द्वितीयायाः अलुक्। वाचंयमः = मौनव्रती।]]
 32 =>
  [[आ। ‘वाचम्यमान् स्थण्डिलशायिनश्च युयुक्षमाणाननिशं मुमुक्षून्।’ भ। का। ३-४१।]]
 33 =>
  [[६। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति कर्तरि संज्ञायां क्तिच्प्रत्ययः,  बाहुलकात् ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति न प्रवर्तते। नितरां मन आदिकं यच्छतीति यतिः। अनुनासिकलोपोऽपि बाहुलकादेवेति ज्ञेयम्। केचित् तु ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति क्तिन्,  बाहुलकात् पुंंल्लिङ्गत्वमिति वदन्ति।]]
 34 =>
  [[७। तच्छीलादिषु कर्तृषु,  ‘सम्पृचानुरुधाङ्यम--’ (३-२-१४२) इत्यादिना,  आङ्पूर्वकादस्माद् घिनुण्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
 35 =>
  [[८। व्रतभिन्नार्थे विवक्षिते,  वाचं यच्छतीत्यर्थे ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
 36 =>
  [[९। ण्यन्तात्,  नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि-ल्युप्रत्यये अनादेशे च रूपम्।]]
 37 =>
  [[१०। ‘गदमदचरयमश्चानुपसर्गे’ (३-१-१००) इति हलन्तलक्षणण्यदपवादतया यत्प्रत्ययः। यद्यपि,  ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इत्येवात्र यत् सिद्धः,  तथापि स यत् अनुपसृष्टादेव धातोरिति समर्थनाय पृथक् यमधातोरुपादानमिति ज्ञेयम्। एवं निरूढत्वात्,  उपसृष्टे तु नियाम्यम् इत्यादिकानि ण्यदन्तान्येव साधूनि।]]
 38 =>
  [[११। ‘--अनुपसर्गे’ (३-१-१००) इत्युक्तत्वात्,  कथमत्र सोपसर्गस्थले यत्प्रत्ययस्योप- पत्तिरिति शङ्कित्वा,  ‘तेन न तत्र भवेद् विनियम्यम्।’ इति व्याघ्रभूतिकारिकायां ‘विनियम्यम्’ इत्युक्तत्वात्,  विपूर्वकात्,  निपूर्वकाच्च यदेवेति व्याख्यातारः समर्थयन्ति। तेन,  ‘अनियम्यस्य नायुक्तिः--’ (न्यायकुसुमाञ्जलिः ३-१९) ‘त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा--’ इत्यादिप्रयोगा उपपन्ना इति ज्ञेयम्।]]
 39 =>
  [पृष्ठम्१०७३+ २९]
 40 =>
  [[१। उत्पूर्वकादस्माद् घञि,  यद्यपि वृद्धौ सत्याम्--उद्यामः इति न्याय्यम्
\n\n  तथापि ‘अड उद्यमे’ (भ्वादिः-अक। सेट्।) इत्यादिनिर्देशबलादत्र भावेऽबेवेति व्याख्यानेषु समर्थितम्]]
 41 =>
  [[२। ‘यमः समुपनिविषु च’ (३-३-६३) इति वैकल्पिकोऽप्प्रत्ययः। पक्षे घञ्। तेन रूपद्वयमत्र सर्वत्रेति ज्ञेयम्। बाहुलकात्,  संज्ञायां पुंसि घप्रत्यये वा यमः इत्यपि साधुः। यमोऽस्यास्तीति यमी।]]
 42 =>
  [[आ। ‘संयामवन्तो यतिवत्,  निनादानपरेऽमुचन्।।’ भ। का। ७। ५७।]]
 43 =>
  [[३। स्त्रियां भावादौ क्तिन्प्रत्ययेऽनुनासिकलोपे च रूपमेवम्। यतिः = वृत्तेषु विच्छित्ति- विशेषद्योतकोऽवसानविशेषः।]]
 44 =>
  [[४। ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे स्त्रियां क्विपि,  ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-४०) इत्यनुनासिकलोपे तुकि च रूपमेवम्। बाहुलकादत्र क्विबिति ज्ञेयम्। संयत् = युद्धम्। सुरूपिणी कन्या च।]]
 45 =>
  [[B। ‘निशम्यया मञ्जुगिरा कदा नः स यामयेद्वा यमनादिकार्ये।।’ धा। का। २। १८।]]
 46 =>
  [[५। क्त्वायामनुनासिकलोपे रूपमेवम्। “उदिदिति श्रीभोजः। यत्वा,  यमि- त्वा।” इति क्षीरस्वामी। तन्मते धातोरस्य वलाद्यार्धधातुकेषु सर्वत्र यमिता-यन्ता इत्यादिकानि रूपाणि ज्ञेयानि। परं तु भाष्ये (७-२-१०) अनिट्कारिकाप्रकरने यमधातोरस्योपसंग्रहणात् पक्षोऽयमप्रामाणिक इति,  यमि- त्वा इत्यादयः प्रयोगा अपाणिनीया इति,  यदि तेषां प्रामाणिकत्वं,  तदा व्याकर- णान्तररीत्या,  बाहुलकाद्वा निर्वाहः करणीय इति च ज्ञेयम्।]]
 47 =>
  [[६। ‘वा ल्यपि’ (६-४-३८) इत्यत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात्,  मकारान्तानामनिटां विकल्पेनानुनासिकलोपः। तेनानुनासिकलोपपक्षे तुकि,  तदभावपक्षे च रूपद्वय- मत्रेति ज्ञेयम्।]]
 48 =>
  [[७। ण्यन्ताल्ल्यपि,  मित्त्वपक्षे उपधाह्रस्वे,  ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
 49 =>
  [पृष्ठम्१०७४+ २६]
 50 =>
  [[१। ण्यन्तात् मित्त्वपक्षे,  ‘चिण्णमुलोः--’ (६-४-९३) इति दीर्घविकल्पनाद्रूपद्वयमिति बोध्यम्।]]
 51 =>
  [[२। ‘अजियमिशीङ्भ्यश्च’ [द। उ। ५-६१]
 52 =>
  [[३। ‘गृधृवीपचिवचियमि--’ [द। उ। ८। ८९]
 53 =>
  [[४। ‘क्वुन् शिल्पिसंज्ञयोः--’ [द। उ। ३। ५]

1 {@“यम च परिवेषणे”@} 2 3 चुरादिषु ज्ञपादिपञ्चकधातुप्रकरणे ‘यम च परिवेषणे’ 4 इति पठ्यते। 
 तस्यायमर्थः--परिवेषणे = परिवेष्टनेऽर्थे यमधातुश्चुरादिषु बोध्यः
   तस्य च क्रमप्राप्तो मित्त्वादिस्तु भवतीति। 
 परिवेषणभिन्नार्थे तु औत्स- र्गिके भ्वादिपाठे,  तस्माद्धेतुमण्णिचि नियामयति,  नियामकः इत्यादिकानि रूपाणि तिङन्तादिषु भवन्तीति ज्ञेयम्। 
 ‘यम च--’ इति दुर्गादिसम्मतः पाठः। 
 चकाररहितपाठस्तु क्षीरतरङ्गिणीदृष्टः। 
 ‘अपरिवेषणे’ इत्यपि केषाञ्चित्पाठ इति क्षीरतरङ्गिण्यादितो ज्ञायते
   स च पाठः पुरुषकार- माधवधातुवृत्तिप्रभृतिषु खण्डित इत्यलम्। 
 परिवेषणम् = वेष्टनम्। 
 भ्वादिषु पठितस्य ‘यमोऽपरिवेषणे’ इत्यस्य तु ‘परिवेषणम् = भोजनम्’ इत्यर्थ इति बोध्यम्।]] ‘यमेरुपरमे यच्छेत् यमयेत् परिवेषणे।’ 5 इति देवः। 
 यमकः-यमिका,  यियमयिषकः-षिका,  यमयिता-त्री,  यियमयिषिता-त्री
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचहयतिवत् 6 ज्ञेयानि। 
 शतरि 7 सुयमयन्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१३४१)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६२६। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (ग। सू। चुरादौ)
 05 =>
  (श्लो। १४८)
 06 =>
  (५१५)
 07 =>
  [[आ। ‘चण्डातकं सुयमयन् चहको बभाषे।’ धा। का। ३-२५।]]

Capeller

German

 1. य॑म m.
  Zügel,  Halter,  Lenker
 Hemmung, 
Unterdrückung,  Selbstbewzwingung
große Pflicht (Ph.).

Grassman

German

 yamá,  a.,  m.,  f. [von yam in der Bedeutung „verbinden“],  1〉 a.,  verbunden,  verschwistert,  als Zwillinge gepaart
 2〉 m. du.,  Zwillinge
 3〉 insbesondere werden die Aśvinen als Zwillinge bezeichnet
 4〉 f. du.,  Zwillingsschwestern
 5〉 m.,  als das erste Zwillingspaar erscheinen Yama und Yami (siehe yamī́),  sie werden ({836, 4}) als Kinder des gandharvá und der Wasserfrau (ápiā yóṣā) genannt
 6〉 Yama wird ferner als Sohn des vívasvat und der saraṇyū́ ({843, 1}) bezeichnet
 daher erscheint er mit dem Patronymikum vaivasvatá ({840, 1}
 {884, 1}
 {886, 10}
 vgl. {840, 5})
 als solcher erscheint er gleichfalls als Stammvater der Menschen ({961, 1}),  als der,  zu dem die seligen Geister der Verstorbenen (pitáras) gelangen,  der ihnen die Sitze bereitet ({844, 13}),  und daher als König ({840, 1}. _{840, 4}. _{840, 7}. _{840, 11}. _{840, 15}) des Reiches der Seligen erscheint
 er ist mit den Göttern vereint,  und trinkt mit ihnen unter schönbelaubtem Baume ({961, 1}). Er wird göttlich verehrt und wird neben andern Göttern,  besonders neben váruṇa ({840, 7})
 bṛ́haspáti ({839, 4}
 {840, 3}) genannt
 auch wird Agni ihm gleichgesetzt ({66, 8}
 {164, 46})
 aus dieser Anschauung entwickelte sich die Auffassung des Yama als des Todesgottes (vgl. yamā́ya mṛtyáve {991, 4})
 so wird der Tod als Pfad ({38, 5}) oder als [Page1097] Fussfessel ({923, 16}) des Jama bezeichnet
 ihm werden zwei vieräugige breitnasige Hunde zugeschrieben,  die den Pfad zu dem Reiche des Jama,  dem Reiche der Seligen,  bewachen und den Gottlosen nicht zwischen sich hindurchlassen,  die aber auch als des Jama Boten zu den Menschen gehen ({840, 10}—_{840, 12}). —
-a 5〉 {836, 13}. — 6〉 {840, 4}. _{840, 5}. _{840, 11}
 {980, 4}. _{980, 5}.
-ás 6〉 {66, 8} 〰 ha jātás,  〰 jánitvam
 {163, 3} 〰 asi arvan. _{163, 8}
 {839, 4}
 {840, 2}. _{840, 3}. _{840, 9}
 {841, 8}
 {844, 13}
 {877, 3}
 {918, 11}
 {940, 10}
 {961, 1}.
-ám {164, 46}
 {840, 1}. _{840, 7}. _{840, 13}
 {884, 1}
 {890, 3}.
-éna 6〉 {163, 2}
 {549, 9}. _{549, 12}
 {840, 8}. _{840, 10}.
-ā́ya 6〉 {840, 13}—_{840, 15}
 {991, 4}.
-ā́t 6〉 {886, 10}.
-ásya 5〉 kā́mas {836, 7}
 ájāmi {836, 9}. — 6〉 bhúvane {35, 6}
 pathā́ {38, 5}
 jātám amṛ́tam {83, 5}
 ājā́ {116, 2}
 sumántu {838, 6}
 dūtaú {840, 12}
 mātā́ {843, 1}
 priyás {847, 5}
 (hótā) {878, 3}
 páḍbīśāt {923, 16}
 yónau {949, 6}
 sā́danam {961, 7}.
-é [L.] 6〉 {840, 16}.
-aú 1〉 bhrātárā yuvám (indrāgnī) {500, 2}.
-ā́ [du.] 1〉 ajā́‿iva {230, 2} (aśvínā). — 2〉 {273, 3} (yamasū́s asūta). — 3〉 (?) {780, 5} (níhitas 〰 parás).
-áyos [G.] 2〉 〰 cid ná samā́ vīríāṇi {943, 9}. — 4〉 vibhā́vā {834, 4} (der Nacht und Morgenröthe).
-ā́s 1〉 ṣáḍ íd 〰 ṛṣáyas devajā́s {164, 15}
 〰 iva (marútas) {411, 4}.
-é [du. f.] 4〉 〰 iva (uṣā́sānáktā ?) {839, 2}.

 yáma,  m. [von yam],  1〉 Zügel
 2〉 Lenker
 3〉 Spender
 4〉 Lenkung in su-yáma.
-as 1〉 pṛṣṭhé sádas nasós 〰 {415, 2}.
-am 2〉 ráthānaam {712, 10} (agním). — 3〉 vājínam 〰 (índram) {644, 22}.

Burnouf

French

 यम यम a. (यम्) jumeau
		 camarade
		 qui fait la
paire
 lat. geminus. -- S. n.
  paire,  couple. -- S. m.
  répression, 
coercition
		 répression des désirs
 acte pieux propre à réprimer
les désirs.
		 Lettre accouplée à une autre [par ex. न् dans
घ्न,  क्न,  ज्ञ,  etc.].
		 Note correspondante d'une autre [et
éloignée d'elle d'une on de deux octaves].
		 Corneille.
		 Yama,  dieu
des morts,  régent du midi,  fils de Sūrya et frère de Manu,  cf. 
धर्मराज
 zd. Yima.
		 La planète Saturne.
यमक a. jumeau
		 camarade
		 qui fait le couple. -- S. m.
 
observance pieuse,  obligation.  -- S. n.
  allitération,  rime.
यमकालिन्दी f.
  l'épouse de Sūrya.
यमकीट m.
  ver.
यमज a. né d'un jumeau
		 jumeau.
यमत्व n.
  qualité de jumeau.
		 Le fait
 d'être ou
de se nommer Yama.
यमदूत m.
  messager de Yama.
यमदूतक m.
  messager de Yama.
		 Corneille. -- F. tamarix, 
bot.
यमदेवता f.
  l'astérisme de भरणी।
यमन n.
  (sfx. अन) action de maintenir,  de réprimer,  de
lier,  d'arrêter. -- S. m.
  Yama.
यमनिका f.
  (sfx. इक) mur ou tenture entourant un
pavillon. 
यमप्रिय m.
  ficus indica,  bot.
यमभगिनी f.
  la Yamunā [sœur de Yama].
यमयामि
 pqp. अयीयमम्,  (dénom. ) Réfréner,  contenir, 
		 Donner,  procurer,  अन्नम् des aliments à qqn.  d.
 cf.  यम्।
यमरथ m.
  buffle.
यमराज् et यमराज m.
  Yama.
यमल n.
  couple,  paire. -- F. [ई] sorte de vêtement.
यमवाहन m.
  (वह्) buffle.
यमव्रत n.
  un des devoir royaux [rendre la justice sans
acception de personne].
यमसादन n.
  la demeure de Yama,  les Enfers.
यमस्वऋ f.
  la Yamunā,  sœur de Yama.
		 Durgā.
यमानी f.
  livèche ajoaën,  bot.
यमान्लक m.
  (अन्त au c.) Śiva.

Stchoupak

French

 १ यम-
 m.
  fait de retenir 
 contrôle de
 soi 
 plus
génér. devoir moral,  règle,  observance 
 -वन्त्- a. qui se maîtrise.

 २ यम-
 -ई- -आ- a. jumeau,  formant paire ou couple 
 m.
  jumeau, 
l'un (d'une paire) 
 du. les Aśvin 
 Nakula et Sahadeva 
 n.
  du dieu de la mort
et du premier homme (frère de Yamī),  fils de Vivasvant 
 -ई- f.
  sœur 
de Yama 
 identifiée à la Yamunā 
 -क- a. jumelé 
 nt. répétition
de sons,  etc.,  not. en fin de vers,  sorte de rime paronomasie 
 -ता- f.
  fait
d'être Yama (-तां या- donner la mort à,  gén. ) 
 -त्व- nt. id.
°किं-कर- m.
  servant de Yama.
°केतु- m.
  signal de mort.
°क्षय- m.
  demeure de Yama (monde souterrain).
°ज- °जात- °जातक- a. et m.
  jumelé,  jumeau.
°जिह्वा- f.
  n.
  d'une femme.
°दंष्ट्र- m.
  n.
  d'une Asura 
 d'un Rākṣasa,  etc. 
 -आ- f.
  dents
de Yama.
°दण्ड- m.
  massue de Yama.
°दूत- m.
  messager de yama.
°दोला- f.
  balancement de la mort.
°धानी f.
  résidence de Yama.
°नगरातिथि- m.
  (hôte dans la ville de Yama) mort.
°पट- m.
  tapisserie représentant Yama (et les châtiments infernaux)
 
 -इक- homme qui colporte cette tapisserie.
°पुरुष- m.
  serviteur de Yama.
°राजन्- m.
  le roi Yama.
लोक- m.
  domaine de Yama 
 °विषय- id.
°व्रत- nt. méthode de Yama (consistant à châtier sans
considération de personnes,  l'un des devoirs royaux).
°शिख- m.
  n.
  d'un Vetāa.
°सदन- °सादन- nt. siège de Yama.
°सभा- f.
  tribunal de Yama.
°स्वसृ- f.
  Yamunā.
यमानुचर- m.
  sbire de Yama.
यमान्तक- m.
  Yama en tant que (dieu de la) mort.
यमालय- m.
  séjour de Yama.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.