| YouTube Channel

यति (yati)

 
शब्दसागरः
English
यति Pron. How many, as many, (declined only in the plural, nomi-
native and accusative यति).
यति
m.
 (-तिः)
1. A sage, whose passions are completely under subjec-
tion.
2. A religious mendicant, especially one of the Jaina sect.
3.
Stopping, ceasing, rest, term.
4. Restraining, controlling, cheek-
ing.
f.
 (-तिः)
1. A pause in poetry or metre, a stop, a rest.
2. Uni-
on, joining.
3. Restraint, check.
4. Guidance.
E.
 यत् endeavour,
&c.,
aff.
 इन्
or यम् to restrain,
aff.
 क्तिन् ।
Capeller Eng
English
1 य॑ति
pl.
 as many (correl. of त॑ति).
2 य॑ति
m.
 controller,
esp.
 of self
i.e.
 ascetic, devotee
N.
of a myth. race of ascetics etc.
3 य॑ति
f.
 restraint, control
pause, caesura.
Yates
English
यति तिः) 2.
m.
 A sage
stopping
restraining.
f.
 (ती) Poetic pause
union
sentiment
a widow.
Spoken Sanskrit
English
यति - yati -
m.
 - sage
यति - yati -
f.
 - pause
यति - yati -
f.
 - restraint
यति - yati -
f.
 - guidance
यति - yati -
f.
 - stopping
यति - yati -
f.
 - ceasing
यति - yati -
f.
 - control
यति - yati -
f.
 - widow
यति - yati -
m.
 - as often
यति - yati -
m.
 - disposer
यति - yati -
m.
 - ascetic
यति - yati -
m.
 - how many or often
यति - yati -
m.
 - striver
यति - yati -
m.
 - one who has restrained his passions and abandoned the world
यति - yati -
m.
 - as many as
यति - yati -
m.
 - devotee
यति yati
m.
 striver
Wilson
English
यति
m.
 (-तिः)
1 A sage, whose passions are completely under subjection.
2 A religious mendicant, especially one of the Jaina sect.
3 Stopping, ceasing, rest, term.
4 Restraining, controlling, checking.
f.
 (-तीः)
1 A pause in poetry or metre, a stop, a rest.
2 Union, joining.
3 Passion, sentiment.
4 A widow.
E.
 यत to endeavour, &c.,
aff.
 इन्, or यम् to restrain,
aff.
क्तिन्.
Apte
English
यति [yati], pron.
a.
 [यद्-परिमाणे$ति] (declined only in
pl.
nom.
acc.
 यति) As many, as
oft
 en, how many.
यतिः [yatiḥ],
f.
 [यम्-क्तिन्]
Restraint, check control.
Stopping, ceasing, rest.
Guidance.
A pause in music
स्थानत्रयं यतीनां च षडास्यानि रसा नव
Pt.*
 5.55.
(In prosody) A cæsura
यतिजिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभि- रुच्यते । सा विच्छेदविरामाद्यैः पदैर्वाच्या निजेच्छया ॥ Chand.
M.*
 1
म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्
यतिभङ्गप्रवृत्तस्य यतिभङ्गो न दोषभाक् Śaṁkaradigvijaya.
A widow.-तिः
m.
 [यतते मोक्षाय यत्-इन्]
An ascetic, one who has renounced the world and controlled his passions
यथा दानं विना हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः
Bv.*
 1.119.
N.
 of Viṣṇu.
Comp.
 -चान्द्रायणम्
N.
 of a particular kind of penance
अष्टावष्टौ समश्नीयात् पिण्डान् मध्यंदिने स्थिते । नियतात्मा हविष्याशी यतिचान्द्रायणं चरन् ॥
Ms.*
 11.218. -पात्रम् an ascetic bowl for collecting alms. -मैथुनम् the unchaste life of ascetics.
Apte 1890
English
यति pron. a. [यद्-परिमाणेऽति] (declined only in pl.
nom. acc. यति) As many, as often, how many.
यतिः f. [यम्-क्तिन्] 1 Restraint, check, control.
2 Stopping, ceasing, rest.
3 Guidance.
4 A pause in music.
5 (In prosody) A cæsura
यतिजिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते । सा विच्छेदविरामाद्यैः पदैर्वाच्या निजेच्छया ॥ Cand. M. 1
म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्.
6 A widow.
तिः [यतते मोक्षाय यत्-इन्] 1 An ascetic, one who has renounced the world and controlled his passions
यथा दानं विगा हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः Bv. 1. 119.
2 N. of Viṣṇu.
Monier Williams Cologne
English
1. य॑ति
m.
 (for 2. and 3. See col. 2 and
p.
 845) a disposer,
RV.
 vii, 13, 1 (Sāy. ‘a giver’)
‘a striver’, an ascetic, devotee, one who has restrained his passions and abandoned the world,
Up.
Mn.
MBh.
&c.
 (cf.
IW.
 131)
N.
 of a mythical race of ascetics (connected with the Bhṛgus and said to have taken part in the creation of the world),
RV.
&c.
&c.
N.
 of a son of Brahmā,
BhP.
of a son of Nahuṣa,
MBh.
Hariv.
Pur.
of a son of Viśvāmitra,
MBh.
N.
 of Śiva,
MBh.
=
 निकार or कार,
L.
2. य॑ति (fr. 3. य correlative of त॑ति
declined only in
pl.
nom.
acc.
 य॑ति), as many as (=
Lat.
 quot), as often, how many or often,
RV.
 (for 1. and 3. यति See col. 1 and
p.
 845).
3. य॑ति
f.
 (for 1. and 2. See
p.
 841, cols. 1 and 2) restraint, control, guidance,
TS.
Br.
stopping, ceasing, a pause (in music),
Saṃgīt.
a caesura (in prosody),
Piṅg.
य॑ति f(इ, ई). a widow,
L.
Monier Williams 1872
English
यति 1. यति (fr. the pronom. base 3. य
correlative of तति, q. v.
declined in plur. only, all
the cases except the nom. voc. acc. taking termina-
tions, e. g. inst. यतिभिस्, dat. and abl. यतिभ्यस्,
gen. यतीनाम्, loc. यतिषु, see Gram. 227. a),
as many (= Lat. quot)
as often
how many
how
often. (For 2. यति see p. 809, col. 1.)
2. यति, इस्, f. (for 1. see p. 805, col. 1), restraint,
control, check
guidance
stopping, ceasing, rest,
term
a pause (in music)
cæsura (in prosody)
a
widow, (in this sense also यती
cf. यतिनी)
(इस्),
m. an ascetic, devotee, one who has restrained his
passions and abandoned the world
N. of a mythical
race of ascetics (connected with the Bhṛgus and,
according to one legend, said to have taken part in
the creation of the world)
N. of a son of Brahmā
of a son of Nahuṣa
of a son of Viśvāmitra
(with
Jainas) N. of a class of ascetics
N. of Śiva
=
निकार.
—यति-चान्द्रायण, अम्, n., N. of a par-
ticular kind of penance (Manu XI. 218).
—यति-
त्व, अम्, n. the state of a Yati or ascetic.
—यति-
धर्म, अस्, m. the duty of an ascetic or devotee.
—यति-धर्मन्, आ, m., N. of a son of Śva-phalka.
—यतिधर्म-समुच्चय, अस्, m., N. of a work
on the duties of ascetics.
—यति-पञ्चक, अम्, n.,
N. of five stanzas on the subject of ascetics.
—यति-
पात्र, अम्, n. an ascetic's vessel, a wooden vessel
for collecting alms, (sometimes a hollow bamboo or
an earthen bowl or a gourd is used for that purpose.)
—यति-भ्रष्ट, अस्, आ, अम्, wanting the cæsura
(in grammar or prosody).
—यति-मैथुन, अम्, n.
the copulation or cohabitation of devotees, the un-
chaste life of ascetics.
—यति-वर्य, अस्, m., N.
of the author of a commentary on Śiro-maṇi's
Dīdhiti.
—यति-विलास, अस्, m. a proper N.
—यति-
सान्तपन, अम्, n., N. of a particular kind of
penance, (a पञ्च-गव्य lasting for three days.)
—यत्य्-अनुष्ठान-पद्धति, इस्, f., N. of a trea-
tise on the duties of ascetics by Śaṅkara Ānanda.
Macdonell
English
यति 1. yá-ti,
a.
pl.
 (nm. ac. yáti) as many as.
यति 2. yát-i,
m.
 disposer (V.):
pl.
 N. of 🞄an ancient race connected with the Bhṛgus
🞄sg. (striver), one who has renounced the world, 🞄ascetic, anchorite.
यति 3. yá-ti,
f.
 guidance (V.)
pause (in 🞄music)
caesura (in prosody).
Benfey
English
1. यति यति, i. e. यम् + ति (or perhaps
rather a curtailed form of यतिन्),
I.
m.
1. A sage of subdued passions,
Hit. ii. d. 171.
2. A religious mendi-
cant, Rām. 3, 52, 26.
II.
f.
1. (i. e. यम्
+ ति), A pause (in music), Pañc. v. d.
44.
2. also यती यती, A widow.
2. यति य + ति (यद्),
adj.
 As many.
Hindi
Hindi
भिक्षुक
Apte Hindi
Hindi
यति
सर्व* वि* - यद् परिमाणे अति
"जितने, जितनी बार, जितने कि"
यतिः
स्त्री*
 - यम् + क्तिन्
"प्रतिबंध, रोक, नियंत्रण"
यतिः
स्त्री*
 - -
"रोकना, ठहरना, आराम"
यतिः
स्त्री*
 - -
दिग्दर्शन
यतिः
स्त्री*
 - -
संगीत में विराम
यतिः
स्त्री*
 - -
विश्राम
यतिः
स्त्री*
 - -
विधवा
यतिः
पुं*
 - -
संन्यासी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
यति
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂನ್ಯಾಸಿ /ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು
निष्पत्तिः - > यती (प्रयत्ने) - "इन्" (उ० ४-११७)
व्युत्पत्तिः - > यतते मोक्षाय
प्रयोगाः - > "ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ६-८७
यति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಖವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಸೌಕರ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಪದಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವ ವಿರಾಮ /ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ನಾಲಗೆಗೆ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಕೊಡುವ ವಿರಾಮ
निष्पत्तिः - > यम - (उपरमे) - "क्तिन्" (३-३-९४)
व्युत्पत्तिः - > यम्यतेऽत्र जिह्वा
विस्तारः - > "ज्ञेयः पादश्चतुर्थोंऽशो यतिर्विच्छेदसञ्ज्ञिकाः" - वृ० र०
यति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಾಗೃಹ /ಸೆರೆಮನೆ
यति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಯಮ /ಸೈರಣೆ/ತಾಳ್ಮೆ
विस्तारः - > "कारासंयमयोर्यतिः" - वैज०
यति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಿಭವ /ಅವಮಾನ
विस्तारः - > "यतिः स्त्री पाठविच्छेदे निकारयतिनोः पुमान्" - मेदि०
L R Vaidya
English
yati {% (I) pron. (declined only in the plural
nom. and acc. यति) %} How many, as many.
yati {% (II) f. %} 1. Restraint, check
2. guidance
3. stopping, rest
4. a pause in music, a cæsura (in prosody), (यतिर्जिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते Ch.M.i.)
5. a widow.
yati {% (III) m. %} One who has abandoned the world, an ascetic, a twice-born in the fourth order of life, यतिपार्थिवलिंगधारिणौ R.viii.16.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
यति m. (r. यम् cohibere, refraenare suff. ति) cujus animi
appetitus cohibiti sunt, temperans. BH. 4. 28.
Indian Epigraphical Glossary
English
Yati (BL), a monk.
Lanman
English
1yáti [519], pron. as many, quot. [pron.
root ya, 510, 1157. 4.]
2yáti, m. ascetic, man who has restrained
his passions and abandoned the world
see āśrama and 65^3N. [‘striver, one who
takes pains, one who castigates himself, ’
√yat, 1155: its mg was perhaps shaded
towards that of ‘restrainer’ by a popular
connection of the word with √yam,
1157^1, cf. 954d.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
°यति f. Bezähmung, Amit. XIX, 8
XXIX, 26.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
dka' thub
१) तपस् २) तपःस्थ ३) तपस्या ४) तपस्विन् ५) तपस्विनी ६) तप्त ७ )ताप ८) तापस ९) दुष्कर् १०) प्रव्रजित ११) यति १२) विप्र १३) शमण
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
महानन्द (पुं), अमृत (क्ली), सिद्धि (स्त्री), कैवल्य (क्ली), अपुनर्भव (पुं), शिव (क्ली), निःश्रेयस् (क्ली), श्रेयस् (क्ली), निर्वाण (क्ली), ब्रह्मन् (पुं), निर्वृति (स्त्री), महोदय (पुं), सर्वदुःखक्षय (पुं), निर्याण (क्ली), अक्षर (क्ली), मुक्ति (स्त्री), मोक्ष (पुं), अपवर्ग (पुं), मुमुक्षु (पुं), श्रमण (पुं), यति (पुं), वाचंयम (पुं), व्रतिन् (पुं), साधु (पुं), अनगार (पुं), ऋषि (पुं), मुनि (पुं), निर्ग्रन्थ (पुं), भिक्षु (पुं), मुमुक्षुस्व (क्ली), तपस् (क्ली), योग (पुं), शम (पुं)
--source--
वैखानसो वानप्रस्थो भिक्षुः सांन्यासिको यतिः ।
कर्मन्दी रक्तवसनः परिव्राजकतापसौ ॥ ८०९ ॥
पाराशरी पारिकाङ्क्षी मस्करी पारिरक्षकः ।
-wordlist-
वैखानस (पुं), वानप्रस्थ (पुं), भिक्षु (पुं), सान्न्यासिक (पुं), यति (पुं), कर्मन्दिन् (पुं), रक्तवसन (पुं), परिव्राजक (पुं), तापस (पुं), पाराशरिन् (पुं), पारिकाङ्क्षिन् (पुं), मस्करिन् (पुं), पारिरक्षिक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
तपस्विन्
तपस्विन्, संयत, शान्त, मुनि, लिङ्गिन्, यति, व्रतिन्
तपस्वी संयतः शान्तो मुनिर्लिङ्गी यतिर्व्रती ।
verse 2.1.1.344
page 0041
कर्मसंन्यासिक
कर्मसंन्यासिक, यति
वैखानसो वानप्रस्थः कर्मसंन्यासिको यतिः ॥ ३९४ ॥
verse 2.1.1.394
page 0046
नाममाला
Sanskrit
ऋषि, मुनि, यति, भिक्षु, तापस, संशित, व्रतिन्, तपस्विन्, संयमिन्, योगिन्, वर्णिन्, साधु
ऋषिर्मुनिर्यतिर्भिक्षुस्तापसः संशितो व्रती ।
तपस्वी संयमी योगी वर्णी साधुश्च पातु वः ॥ ३ ॥
verse 0.1.1.3
page 0003
Mahabharata
English
Yati^1, son of Nahusha. § 143 (Nahusha): I, 75, 3155 (eldest son of Nahusha), 3156 (yogam āsthāya brahmabhūtaḥ, became a muni).
Yati^2, a son of Viśvāmitra. § 721b (Viśvāmitrop.): XIII, 4, 257.
Yati^3 (“the ascetic”) = Śiva: XIV, 196.
पुराणम्
English
यति १ / YATI I. A king who was the eldest son of nahuṣa and the eldest brother of yayāti. mahābhārata, Ādi Parva, Chapter 75, Verse 31, mentions that he became a yogī and lived in the forest.
यति २ / YATI II. One of the sons of viśvāmitra. (mahābhārata, anuśāsana parva, Chapter 4, Verse 58).
यति ३ / YATI III. A community-group. They were perhaps enemies of yajñas. There are references to them in various parts of the ṛgveda.
Vedic Reference
English
Yati is the name of an ancient clan which is connected with
the Bhṛgus in two passages of the Rigveda, ^1 where the Yatis
certainly seem to be real persons. In another hymn, ^2 however,
they already appear as almost mythical. In the Yajurveda
Saṃhitās, ^3 and elsewhere, ^4 the Yatis are a race whom Indra, in
an evil moment, gave over to the hyænas (Sālāvṛka): exactly
what is referred to is uncertain. Yati is mentioned with Bhṛgu
in a verse of the Sāmaveda.^4
1) viii. 3, 9
6, 18
Weber, Indische
Studien, 3, 465, n.
2) x. 72, 7.
3) Taittirīya Saṃhitā, ii. 4, 9, 2
vi. 2, 7, 5
Kāṭhaka Saṃhitā, viii. 5
xi. 10
xxv. 6
xxxvi. 7
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, viii. 1, 4
xiii. 4, 16
Aitareya Brāhmaṇa, vii. 28, 1
Kauṣī-
taki Upaniṣad, i. 3, etc.
Muir, Sanskrit
Texts, 12, 437 et seq.
4) ii. 304. In the parallel passage,
Av. ii. 5, 3, the reading Yatīr is found,
possibly an error for Yatīn, or merely
a blunder. Cf. Muir, op. cit., 5, 49,
n. 92
Whitney, Translation of the
Atharvaveda, 44
Āśvalāyana Śrauta
Sūtra, vi. 3, 1.
Cf. Macdonell, Vedic Mythology, p. 146.
4) ii. 304. In the parallel passage,
Av. ii. 5, 3, the reading Yatīr is found,
possibly an error for Yatīn, or merely
a blunder. Cf. Muir, op. cit., 5, 49,
n. 92
Whitney, Translation of the
Atharvaveda, 44
Āśvalāyana Śrauta
Sūtra, vi. 3, 1.
Cf. Macdonell, Vedic Mythology, p. 146.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यति, त्रि, बहुवचनान्तयावच्छब्दार्थकः । यतगुलिइति भाषा । यच्छब्दात् निपातनात् डतिप्रत्य-येन निष्पन्नम् । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
(यथा, ऋग्वेदे । १० । १५ । १३ ।“त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः ।”“यति ते यावन्तस्ते भवन्ति ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)
यतिः,
पुं,
 (यतते चेष्टते मोक्षार्थमिति । यत् +“सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणा ० ४ । ११७ । इतिइन् ।) निर्ज्जितेन्द्रियग्रामः । तत्पर्य्यायः ।यती २ । इत्यमरः । २ । ७ । ४४ ॥
भिक्षुः ३संन्यासिकः ४ कर्म्मन्दी ५ रक्तवसनः ६ परि-व्राजकः ७ तापसः ८ पराशरी ९ परिकाङ्क्षी१० मस्करी ११ पारिरक्षकः १२ । इति हेम-चन्द्रः ॥
निकारः । विरतिः । इति तत्रैवनानार्थे ॥
* ॥
तस्य वाराणस्यां वासो यथा, --“अष्टौ मासान् विहारस्य यतीनां संयतात्म-नाम् ।एकत्र चतुरो मासानब्दं वा निवसेत् पुनः ॥
अविमुक्ते प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते ।यतिभिर्मोक्षकामैश्च अविमुक्तं निषेव्यते ॥
”इति मात्स्ये अविमुक्तमाहात्म्ये १५९ अध्यायः ॥
यतिधर्म्मो यथा, --“अलावुं दारुपात्रञ्च मृण्मयं वैदलं तथा ।एतानि यतिपात्राणि मनुः स्वायद्भुवोऽब्रवीत् ॥
एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्जत विस्तरे ।भक्ष्य प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥
विधूमे सन्नमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥
अलाभे न विषादी स्याल्लाभे चैव न हर्षयेत् ।प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्बिनिर्गतः ॥
अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेतैव सर्व्वशः ।अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि वध्यते ॥
अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च ।ह्रियमाणानि विषयैरिन्द्रियाणि निवर्त्तयेत् ॥
इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्बेषक्षयेण च ।अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ॥
अवेक्षेत गतीर्नॄणां कर्म्मदोषसमुद्भवाः ।निरये चैव पतनं यातनाश्च यमक्षये ॥
विप्रयोगं प्रियैश्चैव संयोगञ्च तथाप्रियैः ।जरया चाभिभवनं व्याधिभिश्चोपपीडनम् ॥
देहादुत्क्रमणञ्चास्मात् पुनर्गर्भे च सम्भवम् ।योनिकोटिसहस्रेषु सृतीश्चास्यान्तरात्मनः ॥
अधर्म्मप्रभवञ्चैव दुःखयोगं शरीरिणाम् ।धर्म्मार्थप्रभवञ्चैव सुखसंयोगमक्षयम् ॥
सूक्ष्मताञ्चान्ववेक्षेत योगेन परमात्मनः ।देहेषु च समुत्पत्तिमुत्तमेष्वधमेषु च ॥
दूषितोऽपि चरेद्धर्म्मं यत्र तत्राश्रमे रतः ।समः सर्व्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्म्मकारणम् ॥
फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् ।न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥
संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा ।शरीरस्यात्यये चैव समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥
अह्ना रात्र्या च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतोयतिः ।तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् समाचरेत् ॥
प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत् कृताः ।व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ॥
दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।तथेन्द्रियाणां दह्यन्ते दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥
प्राणायामैर्द्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्विषम् ।प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान् ।उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयामकृतात्मभिः ।ध्यानयोगेन सम्पश्येत् गतिमस्यान्तरात्मनः ॥
सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्म्मभिर्न निवध्यते ।दर्शनेन विहीनस्तु संसारं प्रतिपद्यते ॥
अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्चैव कर्म्मभिः ।तपसश्चरणैश्चोग्रैः साधयन्तीह तत् पदम् ॥
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।चर्म्मावनद्धं दुर्गन्धिपूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥
नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा ।तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्बिमुच्यते ॥
प्रियेषु स्वेषु सुकृतमप्रियेषु च दुष्कृतम् ।विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥
यदा भावेन भवति सर्व्वभावेषु निष्पृहः ।तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥
अनेन विधिना सर्व्वांस्त्यक्त्वा सङ्गान् शनैः शनैः ।सर्व्वद्बन्द्बविनिर्म्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठते ॥
ध्यानिकं सर्व्वमेवैतत् यदेतदभिशब्दितम् ।न ह्यनध्यात्मवित् कश्चित् क्रियाफलमुपाश्नुते ॥
अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च ।आध्यात्मिकञ्च सततं वेदान्ताभिहितञ्च यत् ॥
इदं शरणमज्ञानामिदमेव विजानताम् ।इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम् ॥
अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः ।स विधूयेहपाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥
”इति मानवे ६ अध्यायः ॥
(ब्रह्मणः पुत्त्रविशेषः । यथा, श्रीमद्भागवते । ४ ।८ । १ ।“सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यतिः ।नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्द्ध्वरेतसः ॥
”नहुषपुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ । ७५ । ३० ।“यतिं ययातिं संयातिमायातिमयतिं ध्रुवम् ।नहुषो जनयामास षट्सुतान् प्रियवाससि ॥
”विश्वामित्रपुत्त्रः । यथा, महाभारते । १३ । ४ । ५७ ।“आराणिर्नाचिकश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा ।नवतन्तुर्वकनखः सयनो यतिरेव च ॥
”त्रि । कर्म्मसूपरतोऽयष्टा । यथा, ऋग्वेदे ।८ । ३ । ९ ।“येनायतिभ्यो भृगवे धने हितेयेन प्रस्कण्वमाविथ ॥
”“येन सुवीर्य्येण यतिभ्यः कर्म्मसूपरतेभ्योऽयष्टृभ्योजनेभ्यः सकाशात् धनमाहृत्य भृगवे महर्षयेप्रयच्छसि ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)
यतिः,
स्त्री,
 (यम्यते रसनात्रेति । यम् + “स्त्रियांक्तिन् ।” ३ । ३ । ९४ । इति क्तिन् । “अनु-दात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामिति ।” । ६ । ४ ।३७ । इति मकारलोपः ।) पाठविच्छेदः । इतिमेदिनी । ते, ४६ ॥
जिह्वेष्टविश्रामस्थानम् ।यथा, --“यतिर्जिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते ।सा विच्छेदविरामाद्यैः पदैर्व्वाच्या निजेच्छया ॥
क्वचिच्छन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूर्व्वकृतिभिःपदान्ते सा शोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति च ।पुनस्तत्रैवासौ स्वरविहितसन्धिः श्रयति तांयथा कृष्णः पुष्णात्वतुलमहिमा मां करुणया ॥
श्वेतमाण्डव्यमुख्यास्तु नेच्छन्ति मुनयो यतिम् ।इत्याह भट्टः स्वग्रन्थे गुरुर्मे पुरुषोत्तमः ॥
”इति च्छन्दोमञ्जरी । १ । १६ -- १८ ॥
(नियम्यते इति । यम् + क्तिन् । यतते चेष्टतेव्रतादिरक्षार्थं इति वा । यत + “सर्व्वधातुभ्यइन् ।” उणा० ४ । ११७ । इति इन् ।) विधवा ।रागः । सन्धिः । इति शब्दरत्नावली ॥
वाद्याङ्ग-प्रबन्धविशेषः । यथा, --“यतिरोढाप्यवच्छेदो गजरो रूपकं ध्रुवम् ।गनपः सारिगोणी च नादश्च कथितं तथा ।प्रहरणं वृन्दनञ्च प्रबन्धा द्बादश स्मृताः ॥
”यथा दं थातः । इत्येकताल्यां यतिः । इतिसङ्गीतदामोदरः ॥
(सा त्रिविधा । यथा, मार्कण्डेयपुराणे । २३ । ५३ ।“चतुर्विधं पदं तालं त्रिःप्रकारं लयत्रयम् ।यतित्रयं तथा तोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
यति
पु०
 यतते मोक्षाय यत--इन् । १ परिव्र जके संन्यासिनिअमरः । यम्यते जिह्वा यत्र यम--क्तिन् । २ छन्दोग्रन्थविख्यातेजिह्वाया २ विश्रामस्थाने उच्चारणकालविच्छेदे स्त्री ।सा च “क्वचित् छन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूर्वकृतिमिःपदान्ते सा शोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति च” इत्याद्यु-क्त्यासुप्तिङन्तपदान्ते एव छन्दोग्रन्थानुसारेण जिह्वाया-विश्रामरूपाच्चारणाभावरूपा । ३ विधवायां ४ रागे ५ सन्धौच शब्दच० ६ पाठविच्छेदे मेदि० । ७ निकारे ८ विष्णौहेमच० । ९ वाद्याङ्गप्रबन्धभेदे सङ्गीतदा० । यद् + परि-माणे--डति । १० यत्परिमाणे
त्रि०
 ब० व० ।
Capeller
German
1. य॑ति (nur Pl.) wieviele (rel.).
2. य॑ति
m.
 Ordner, Lenker
Büßer, Asket.
3. य॑ति
f.
 Lenkung
Pause, Cäsur.
Grassman
German
1. yáti [von yá], wie viele (relativ).
-i [N. p. m.] 〰 sthá {559, 4}
{844, 6}
〰 sthána {889, 6}
〰 té (erg. sánti) {841, 13}.
2. yáti, m. [von yam], 1〉 Lenker, Leiter
2〉 pl., Eigenname eines neben den bhṛ́gavas genannten alten Geschlechtes.
-is 1〉 {783, 7} neben parāyátis an einer auch metrisch unklaren Stelle.
-aye 1〉 〰 matīnā́m {529, 1} (vaiśvānarā́ya).
-ayas 2〉 {626, 18} (neben bhṛ́gavas)
yé devās 〰 yathā bhúvanāni ápinvata {898, 7}.
-ibhyas 2〉 {623, 9} neben bhṛ́gave.
Burnouf
French
यति यति
m.
 (यम्
sfx. ति) sage, ascète, pénitent
mendiant buddhiste ou jaina. -- F. action de dompter, de réfréner.
Pause, dans la mesure des vers.
Union, jonction.
Passion,
sentiment.
Veuve.
यतिन्
m.
 ascète, pénitent. -- F. यतिनी veuve.
यतिमैथुन
n.
 réunion d'ascètes, couvent de pénitents.
Stchoupak
French
१ यति-
m.
 ascète
pl.
n.
 d'une classe d'ascètes mythiques associés
aux Bhṛgu
n.
 de divers personnages.
°चान्द्रायण- nt. sorte de pénitence.
°धर्म-
m.
 devoirs d'un ascète.
२ यति-
f.
 césure (métr.)
pause (musique).