| YouTube Channel

यत (yata)

 
शब्दसागरः
English
यत
mfn.
 (-तः-ता-तं)
1. Governed, controlled.
2. Limited, restrained.
n.
(-तं) The stirr ing of an elephant by means of the rider's feet.
E.
यम् to check, क्त
aff.
Capeller Eng
English
यत॑
a.
 held, restrained, checked, controlled.
Yates
English
यत (तः-ता-तं)
p. Restrained.
Spoken Sanskrit
English
यत yata
n.
 spurring or guiding of an elephant by means of the rider's feet
Wilson
English
यत(ई)यती r. 1st cl. (यतते) To resolve or determine in consequence
of a wish or desire, to apply or endeavour
1 strenuously, to energize, to persevere. r. 10th cl. (यातयति)
1 To distress or afflict.
2 To beat.
3 To order.
4 To collect, to assemble.
5 To work, to make or manufacture.
6 To prevent, to remove.
7 To return, to give back, to requite.
8 To barter or exchange.
9 To purify.
With निर् or नि prefixed, To chastise, to punish, to inflict pain.
यत
mfn.
 (-तः-ता-तं)
1 Governed, controlled.
2 Limited, restrained.
E.
 यम to check, क्त
aff.
Apte
English
यत [yata], p. p. [यम्-क्त]
Restrained, curbed, controlled, subdued
निराशीर्यतचित्तात्मा
Bg.*
 4.21.
Striving, diligent
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः
Mb.
 * 12.31.111.
Limited, moderate
see यम्. -तम् The spurring of an elephant by means of the rider's feet
Mātanga
L.
Comp.
 -आत्मन्
a.
 governing oneself, self-restrained, curbing the senses
(तस्मै) यतात्मने रोचयितुं यतस्व
Ku.*
 3.16
1.54. -आहार
a.
 moderate or temperate in eating, abstemious. -इन्द्रियa. one who has restrained his senses or subdued his passions, pure, chaste. -गिर्
a.
 silent. -चित्त, -मनस्, -मानस
a.
 subdued in mind. -मैथुन
a.
 abstaining from sexual intercourse. -वाच्
a.
 restraining one's speech, observing silence, reticent
see वाग्यत. -व्रत
a.
observing vows
इन्द्रो$न्यः सर्वदेवानां भवेदिति यतव्रताः
Mb.
 * 1.31. 13
keeping to one's engagements or promised observances.
Apte 1890
English
यत p. p. 1 [यम्-क्त] Restrained, curbed, controlled, subdued.
2 Limited, moderate, see यम्.
तं The spurring of an elephant by means of the rider's feet.
Comp.
आत्मन् a. governing oneself, self-restrained, curbing the senses
(तस्मै) यतात्मने रोचयितुं यतस्व Ku. 3. 16, 1. 54.
आहार a. moderate or temperate in eating, abstemious.
इंद्रिय a. one who has restrained his senses or subdued his passions, pure, chaste.
चित्त,
मनस्,
मानस a. subdued in mind.
वाच् a. restraining one's speech, observing silence, reticent
see वाग्यत.
व्रत a. {1} observing vows. {2} keeping to one's engagements or promised observances.
Monier Williams Cologne
English
यत a See under √ यम्,
p.
 845.
यत॑ b
mfn.
 restrained, held in, held forth, kept down or limited, subdued, governed, controlled
&c.
 ,
RV.
&c.
&c.
 (cf. comp. below)
यत॑
n.
 restraint (?) See यतं-कर॑
the spurring or guiding of an elephant by means of the rider's feet,
L.
Monier Williams 1872
English
यत यत। See under rt. यम्, p. 809.
यत, अस्, आ, अम्, restrained, held in, curbed,
kept in check, governed, &c.
limited, moderate,
temperate
(अम्), n. the spurring or guiding of an
elephant by means of the rider's feet.
—यत-गिर्,
ईर्, ईर्, ईर्, one who restrains speech, keeping silence
[cf. यत-वाच्।]
—यतङ्-कर, अस्, m., Ved. one
who regulates, a regulator, (Sāy. = यमन-कर्तृ।)
—यत-चित्त, अस्, आ, अम्, one who controls the
thoughts or restrains the feelings, subdued in mind.
—यतचित्तात्मन् (°त-आत्°), आ, आ, अ, one who con-
trols the soul and spirit, of subdued or well-governed
mind.
—यत-मन्यु, उस्, उस्, उ, restraining or con-
trolling anger.
—यत-मानस, अस्, आ, अम्, = यत-
चित्त above.
—यत-मैथुन, अस्, आ, अम्, abstain-
ing from sexual intercourse or restraining all desire
for it.
—यत-रश्मि, इस्, इस्, इ, Ved. having well
held or guided reins.
—यतवाक्-त्व, अम्, n. the
state of being restrained in speech, reticence.
—यत-
वाच्, क्, क्, क्, restraining speech, observing silence,
reticent.
—यत-व्रत, अस्, आ, अम्, observing vows,
keeping to engagements, holding to any promised
observance.
—यत-स्रुच्, क्, क्, क्, Ved. raising or
lifting up the sacrificial ladle, stretching out or extend-
ing the ladle
[cf. उद्यत-स्रुच्।]
—यतात्मन् (°त-
आत्°), आ, आ, अ, self-restrained, restraining or curbing
the soul, governing one's self.
—यतात्म-वत्, आन्,
अती, अत्, having a subdued mind, self-restrained.
—य-
ताहार (°त-आह्°), अस्, आ, अम्, abstaining from food,
temperate in eating, abstemious.
—यतेन्द्रिय (°त-
इन्°), अस्, आ, अम्, having the organs of sense restrained,
of subdued passions, chaste, pure.
Macdonell
English
यत ya-tá, pp. (√ yam) restrained etc.: (a)- 🞄gir,
a.
 restraining speech, silent.
Hindi
Hindi
नियंत्रित
Apte Hindi
Hindi
यत
भू*क*कृ* - यम् + क्त
"प्रतिबद्ध, दमन किया हुआ, नियंत्रित, पराभूत"
यत
भू*क*कृ* - -
"सीमित, संयत, मर्यादित"
यतम्
भू*क*कृ* - -
महावत द्वारा हाथी को एड़ लगना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
यत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾವಟಿಗನು ಆನೆಯನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ನಡೆಸುವುದು
विस्तारः - > "आरोहा गजजीविनाः । पादकर्म यतं तेषाम्" - वैज०
यत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವಿಧೇಯ /ವಿನೀತ /ನಮ್ರ
विस्तारः - > "प्रणेयः प्रश्रियो वश्यो विधेयो निभृतो यतः" - वैज०
यत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವಿಶ್ರಾಂತಿಹೊಂದಿದ /ವಿರಾಮ ಹೊಂದಿದ
यत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ /ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ
विस्तारः - > "बद्धोपरतयोर्यतः" - वैज०
यत
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ /ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ /ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ
प्रयोगाः - > "यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः"
उल्लेखाः - > गीता० ५-२८
L R Vaidya
English
yata {% (I) a. (f. ता) %} 1. Bound
2. restrained, curbed, controlled, (pp. of यम् q.v.).
yata {% (II) n. %} The stirring of an elephant by means of the rider’s feet.
Bopp
Latin
यत v. यम्.
Kridanta Forms
Sanskrit
यम् (य॒मँ꣡ उपरमे यमोऽपरिवेषणे न मित् १९५३ - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = यमनम्
अनीयर् = यमनीयः - यमनीया
ण्वुल् = यामकः - यामिका
तुमुँन् = यन्तुम्
तव्य = यन्तव्यः - यन्तव्या
तृच् = यन्ता - यन्त्री
क्त्वा = यत्वा
ल्यप् = प्रयम्य / प्रयत्य
क्तवतुँ = यतवान् - यतवती
क्त = यतः - यता
शतृँ = यच्छन् - यच्छन्ती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 यत्
मूलधातुः:
 यत
धात्वर्थः:
 निराकारोपस्करयोः
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 यातयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
यतँ यत निकार, उपस्कारयोः
- यातयति यातना अन्यत्र यतते निरश्च धान्यधनयोः निर्यातयति प्रतिदाने पूर्ववदुदाहृतम् 197
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
यत (*n.) das Lenken des Elefanten mit dem Fuße, S I, 394, 6
500, 7 (hier aber mit आरोहक = Reiter erklärt).
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
निषादिनां पादकर्म यतं वीतं तु तद्द्वयम् ॥ १२३१ ॥
-wordlist-
यत (क्ली), वीत (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पादकर्मन्
पादकर्मन्, यत
पादकर्म यतं प्रोक्तं यातमङ्कुशवारणम् ।
verse 2.1.1.222
page 0027
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यतः,
व्य,
 (यद् + “पञ्चम्यास्तसिल् ।” ५ । ३ । ७ ।इति तसिल् । “तद्धितश्चासर्व्वविभक्तिः ।” १ । १ ।३८ । इति तसिल्प्रत्ययान्तस्याव्ययत्वम् ।)हेतुः । यस्मात् । इत्यमरः । ३ । ४ । ३ ॥
(यथा, मनुः । २ । ११७ ।“लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च ।अददीत यतो ज्ञानं तं पूर्व्वमभिवादयेत् ॥
”यद् + “इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ।” ५ । ३ । १४ ।इति तसिल्प्रत्ययेन । येन । यथा, भागवते ।२ । ५ । २ ।“यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ! ॥
”येभ्यः । यथा, भागवते । १ । १५ । २१ ।“तद्वै धनुस्त इषवः सरथो हयास्तेसोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति ॥
”यत्र । यथा, अभिज्ञानशकुन्तले ।“यतो यतः षट्चरणोऽभिवर्त्ततेततस्ततः प्रेरितवामलोचना ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
यत ताडने उपस्करे च
चु०
 स० सेट् । यातयति । अयी-यतत् त । निर् + परीवर्त्ते प्रतीरूपशोधने च ।
यत यत्ने
भ्वा०
 आत्म० अक० सेट् । यतते अयतिष्टईदित् निष्ठायामनिट् यत्तः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
यतँ यत निकार, उपस्कारयोः
- (अर्थविवरणम्) निकारः स्वेदनम्
यातयत्यरिम् यातना तीव्रवेदना यातयति राजा छिद्रम्, छादयतीत्यर्थः प्रतियातयति-प्रतिबिम्बयति, प्रतियातना=प्रतिबिम्बम् भ्वादौ यति प्रयत्ने (126) यतते निरश्च धान्यधनयोः प्रतिदाने-निर्यातयत्यूणम्, शोधयतीत्यर्थः, धान्यधने उपलक्षणम् 201
धातुवृत्तिः
Sanskrit
यतँ यत (अर्थः) निकार, उपस्कारयो
रिति मैत्रेयः क्रियानिघण्टौ तु "यत्ने प्रैषे निराकारे पातयेदप्युपस्कृतौ' इति क्षीरस्वामी तु निराकारोपसंस्कारयोरिति तु पाठो दृश्यते, निराकारः परिभवइति चाह (यातयति) निसश्च धान्यधनयोः प्रतिस्तदर्थत्वे सतीत्यर्थद्वयमाह एवं च भुवो विकल्कनइति पाठस्य संवादत्वेनोक्तमवकल्पयतीति धनपालोदाहरणं भुवोऽवकलकनइति पाठेऽप्युपपद्यते 200
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यत निकारोपस्कारयोः”@} 2 3 ‘निराकारे’ इति दैवपाठमुपाश्रित्य पुरुषकारे व्याख्यातम्-- “… ‘निराकारः = परिभवः।’ इति च क्षीरस्वामी।
उपस्कारोपसंस्कारयोः पुनः पाठकृतः 4 विप्रवदन्ते।
तथा च आख्यातनिघण्टुः-- ‘यत्ने प्रैषे निराकारे यातयेदप्युपस्कृतौ।’ इति।
श्लोकधातुपाठश्च-- ‘यत उपसंस्कारनिकारार्थः स निरश्च धान्यधनवाची।’ इति।” इति।
अत्रेदमवधेयम्--माधवधातु- वृत्ति-प्रौढमनोरमाप्रभृतिष्वप्येवमेव क्षीरस्वामिपाठ उद्ध्रियते।
परं तु क्षीरतरङ्गिण्यामधुना पाठोऽन्यादृश एवोपलभ्यत इत्युपर्येव प्रदर्शितम्।
प्रायः सर्वेऽप्याधुनिकाः वैयाकरणाः धातुविषये क्षीरस्वामिमतं पुरुषकारोपात्तस्थलेषु पुरुषकारवाक्यानुसारेणैवोद्धरन्ति
न तु स्वयं दृष्टत्वेनेत्य पि ज्ञायते।]] ‘--खेदे च’ इति क।
क।
द्रुमे।
5 ‘यतते तु प्रयत्नार्थे, निराकारे तु यातयेत्।’ 6 इति देवः।
‘निकारः = स्वेदनम्।’ इति क्षीरस्वामी।
‘यत्नः प्रैषो वा निकारः’ इति बालमनोरमा।
‘परिभवसंस्कारौ तौ’ इति धा।
का।
व्याख्या 7।
यातकः-तिका-यियातयिषकः-षिका
यातयिता-त्री, यियातयिषिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि समस्तान्यपि चौरादिककालयतिवत् 8 ज्ञेयानि।
यातना = तीव्रवेदना।
‘ण्यासश्रन्थः--’ 9 इति युचि रूपम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३३६)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७३६। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (= ग्रान्थिकाः)
05
=>
 [पृष्ठम्१०६८+ ३१]
06
=>
 (श्लो। ९६)
07
=>
 (३-४०)
08
=>
 (१७५)
09
=>
 (३-३-१०७)
Capeller
German
यत॑ s. यम्.
Grassman
German
(yatá) Part. II. von yam.
Burnouf
French
यत यत pp. de यम्।
यतव्रत a. fidèle à un vœu ou à ses vœux
qui accomplit
fidèlement les cérémonies pieuses.
Stchoupak
French
यत-
(यम्-) a. v. tenu, retenu, maintenu, maîtrisé, etc.
°गिर्- a. qui garde le silence.
°चित्तात्मन्- a. qui contrôle son esprit
°चेतस्- id.
°चित्तेन्द्रिय-क्रिय- a. qui a enrayé toute activité de la pensée et des
sens.
°मैथुन- a. qui s'abstient de contact charnel.
°वाच्- a. qui retient sa parole, silencieux.
°व्रत- a. qui tient ferme à son vœu.
यतात्मन्- a. maître de soi-même
यतात्मवन्त्- id.
यताहार-
m.
 abstinent (au point de vue des aliments).
यतेन्द्रिय- a. aux sens maîtrisés, chaste.