यज्ञोपवीतं (yajJopavItaM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritयज्ञोपवीतं, (यज्ञधृतं उपवीतम् ।) यज्ञ-सूत्रम् । पैता इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पवि-त्रम् २ ब्रह्मसूत्रम् ३ द्विजायनी ४ । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
तस्य निरूपणं यथा । उप-वीतमाह गोभिलः । यज्ञोपवीतं कुरुते सूत्रंवस्तं वा अपि वा कुशरज्जुमेव । यज्ञोपवीतंविशिष्टविन्यासधारणकर्म्मतया कुरुते । किंतत् सूत्रम् । सूत्रं विशेषयति छन्दोगपरिशिष्टम् ।“ऊर्द्ध्वन्तु त्रिवृतं कार्य्यं तन्तुत्रयमधोवृतम् ।त्रिवृतञ्चोपवीतं स्यात्तस्यैको ग्रन्थिरिष्यते ॥
”वामावर्त्तवलितं तन्तुत्रयं त्रिगुणं कृत्वा दक्षिणा-वर्त्तवलितं कार्य्यं एवं त्रिवृतं त्रिसवं उपवीतंस्यात् । एको ग्रन्थिरिति नानात्वनिषेधार्थम् ।तथा बौधायनः ।“कौषं सौत्रं त्रिस्त्रिवृतं यज्ञोपवीतमानाभेः ॥
”कौषं कृमिकोषोद्भवं पट्टसूत्रादिमयमित्यर्थः ।सौत्रं कार्पासोद्भवम् । तथा मनुः ।“कार्पासमुपवीतं स्यात् विप्रस्योर्द्ध्ववृतं त्रिवृत् ।शणसूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्याविकसौत्रिकम् ॥
”त्रिस्त्रिवृतमित्युक्तत्वात् मनुवचनेऽपि त्रिवृन्मात्रंत्रिसवत्वेन विशेष्यम् । यत्तु पैठीनसिवचनम् ।कार्पासमुपवीतं षट्तन्तु त्रिवृतं ब्राह्मणस्य ।क्षौमं राजन्यस्य । आविकं वैश्यस्य । तन्नव-तन्त्वसम्भवे षट्तन्तुविधायकम् । नवतन्तुत्वंव्यक्तमाह देवलः ।“यज्ञोपवीतं कुर्व्वीत सूत्राणि नव तन्तवः ।एकेन ग्रन्थिना तन्तुर्द्विगुणस्त्रिगुणोऽथवा ॥
”एकेन ग्रन्थिना युक्त इति शेषः । द्विगुण-स्त्रिगुणोऽथवेति । तन्तुबलेन द्बिसवस्त्रिसवो वाकर्त्तव्यः । द्विसवत्वं त्रिसवत्वासम्भवे । गोभिलेवाशब्दो विकल्पार्थः । अपिशब्दो वस्त्रकुश-रज्वोः सूत्रानुकल्पत्वप्रदर्शनार्थः । एवकार-स्त्रिसवत्वव्यवच्छेदार्थः । द्बितीयो वाशब्दःअनुक्तमौञ्जबालादिसमुच्चयार्थः । तथा निगम-परिशिष्टम् । वाससा यज्ञोपवीतानि कुरुते तद-भावे त्रिवृता सूत्रेण । कुशमुञ्जबालप्रतिसर-रज्जुभिर्व्वा । बालोऽत्र गोबालः । यथा देवलः ।“कार्पासक्षौमगोबालशररज्जुतृणोद्भवम् ।सदा सम्भवतो धार्य्यमुपवीतं द्बिजातिभिः ॥
”तदभाव इति करणाद्वस्त्राभावे कुशरज्जुभिरितिबोद्धव्यम् । इति श्राद्धविवेकः ॥
* ॥
अथोप-नयनदिनम् । तत्र गर्भाष्टमेऽब्दे ब्राह्मणस्योप-नयनं शस्तम् । क्षत्त्रियस्य गर्भैकादशे । गर्भ-द्वादशे वैश्यस्य शस्तम् । अत्रासामर्थ्ये ब्राह्म-णस्य षोडशवर्षपर्य्यन्तमेव । क्षत्त्रियस्य द्वाविं-शतिवर्षपर्य्यन्तम् । वैश्यस्य चतुर्व्विंशतिवर्ष-पर्य्यन्तं तदनुष्ठानकालः । तत्र मासाः माघ-फाल्गुनचैत्रवैशाखज्यैष्ठाषाढा विहिताः । तत्रतिथयः द्बितीयैकादशीद्वादशीपञ्चमीदशमी-तृतीया विहिताः । तत्र वाराः बृहस्पति-शुक्ररवीणां प्रशस्ताः । सामगानां मङ्गल-वारोऽपि । तत्र नक्षत्राणि । स्वाती ज्येष्ठाधनिष्ठा अश्विनी अनुराधा हस्ता रेवती पुष्याचित्रा श्रवणा मृगशिरः शतभिषा पूर्व्वफल्गुनीउत्तरफल्गुनी पूर्व्वभाद्रपदा उत्तरभाद्रपदारोहिणी पूर्व्वाषाढा । तत्र लग्नानि वृषसिंह-तुलाधनुर्मीनसंज्ञकानि । तत्र पक्षः शुक्लः ।तच्चन्द्रादिशोभने अनध्यायादीन् परित्यज्यकर्त्तव्यम् । इति ज्योतिषतत्त्वमतम् ॥
* ॥
अथोपनयनम् । तत्र गोभिलः । गर्भाष्टमेषुब्राह्मणमुपनयेत् गर्भैकादशेषु क्षत्त्रियं गर्भ-द्वादशेषु वैश्यम् । आषोडशात् ब्राह्मणस्यान-तीतः कालो भवति आद्वाविंशात् क्षत्त्रियस्यआचतुर्व्विंशात् वैश्यस्य । अत ऊर्द्ध्वं पतित-सावित्रीका भवन्ति । नैतानुपनयेयुर्नाध्याप-येयु र्न एभिर्व्विवाहयेयुः ॥
आषोडशादित्यभि-विधावाङ् । तथा च विष्णुधर्म्मोत्तरम् ।“षोडशाब्दो हि विप्रस्य राजन्यस्य द्विविंशतिः ।विंशतिः सचतुर्थी च वैश्यस्य परिकीर्त्तिता ॥
सावित्री नातिवर्त्तेत अत ऊर्द्ध्वं निवर्त्तते ॥
”अत्र षोडशवर्षाणामुपनयनाङ्गता प्रतीयते ।“पतिता यस्य सावित्री दश वर्षाणि पञ्च च ।ब्राह्मणस्य विशेषेण तथा राजन्यवैश्ययोः ॥
प्रायश्चित्तं भवेदेषां प्रोवाच वदतां वरः ॥
”इति यमवचनेन तदनङ्गता प्रतीयते अनयोर्गर्म-जन्मगणनाभ्यामविरुद्धता । तथा च माण्डव्यः ।“व्रतबन्धविवाहे च वत्सरपरिगणनमाहुराचार्य्याः ।आधानपूर्व्वकमेके प्रसूतिपूर्व्वं सदान्ये तु ॥
”यत्तु द्बिजानामित्युपक्रम्य पैठीनसिवचनम् ।द्वादशषोडशविंशतिश्चेदतीता अवरुद्धकालाभवन्ति । तद्द्वादशवर्षाद्युपरि ब्राह्मणादीनां महा-व्याहृतिहोमप्रायश्चित्तार्थं षोडशवर्षोपरि गुरु-प्रायश्चित्तमिति । तथा च शङ्खलिखितौ । व्रात्य-श्चान्द्रायणं चरेत् गोप्रदानञ्च कुर्य्यात् । चान्द्रा-यणाशक्तौ धेन्वष्टकं तन्मूल्यं वा सार्द्धद्बाविंशति-कार्षापणाः गोमूल्यं कार्षापण एकः मिलित्वासार्द्धत्रयोविंशतिकार्षापणाः देयाः । पितृमातृ-रहितस्य निःस्वस्य देशोपप्लवादिना पतित-सावित्रीकस्य वा विषये तु मनुविष्णू ।“येषां द्बिजानां सावित्री नानुतिष्ठेद् यथाविधि ।तांश्चारयित्वा त्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपना-ययेत् ॥
कृच्छ्रं प्राजापत्यम् । तदशक्तौ धेनुत्रयं तन्मूल्यंवा नव कार्षापणाः । अकृतप्रायश्चित्तं प्रत्याहनैतानित्यादि । तत्र बहुवचनं तत्कर्त्तृसंसर्गिणांप्रायश्चित्तप्रदर्शनार्थम् । तथा च स्मृत्यन्तरम् ।“व्रात्याचार्य्यस्य भुक्त्वान्नं कृच्छ्रपादेन शुध्यति ।यश्चोपनयते व्रात्यान् त्रिभिः कृच्छ्रैः स शुध्यति ॥
”भुजबलभीमकृत्यचिन्तामण्योः ।“स्वातीशक्रधनाश्विमित्रकरभे पौष्णेज्यचित्रा-हरि-ष्विन्दौ तोयपतौ भगेऽदितिसुते भाद्रद्बये सागरे ।केन्द्रस्थे भृगुजेऽङ्गिरःशशिसुते चन्द्रे च तारे शुभेकर्त्तव्यं व्रतकर्म्म मङ्गलतिथौ वाराः सितार्के-ज्यकाः ॥
”अदितिसुत उत्तरफल्गुनी । सागरः पूर्व्वा-षाढा । दीपिकायाम् ।“जीवार्केन्दूडुशुद्धौ हरिशयनबहिर्भास्करेचोत्तरस्थेस्वाध्याये वेदवर्णाधिप इह शुभदे क्षौरिभेनादितौ च ।शुक्रार्केज्यर्क्षलग्ने रविमदनतिथिं प्रोज्झ्यषष्ठाष्टमेन्दूंनो जीवास्तातिचारेऽर्कसितगुरुदिने काल-शुद्धौ व्रतं स्यात् ॥
”रविमदनतिथिं सप्तमीं त्रयोदशीम् । षष्ठाष्ट-मेन्दुं लग्नापेक्षया । कृत्यचिन्तामणौ ।“माघे द्रविणशीलाढ्यः फाल्गुने च दृढव्रतः ।चैत्रे भवति मेधावी वैशाखे कोविदो भवेत् ॥
ज्यैष्ठे गहननीतिज्ञ आषाढे क्रतुभाजनः ।शेषेष्वन्येषु रात्रिः स्यान्निषिद्धं निशि च व्रतम् ॥
”राजमार्त्तण्डः ।“पुनर्व्वसौ कृतो विप्रः पुनःसंस्कारमर्हति ॥
”आश्वलायनः । उदगयने आपूर्य्यमाणे पक्षेकल्याणे नक्षत्रे चूडोपनयनगोदानविवाहाः ।विवाहः सार्व्वकालिक इत्येके । आपूर्य्यमाणेपक्षे शुक्ले पक्षे । वृद्धगर्गः ।“स्मृतिषूक्ताननध्यायान् सप्तमीञ्च त्रयोदशीम् ।पक्षयोर्माघमासस्य द्बितीयां परिवर्ज्जयेत् ॥
”श्रीपतिव्यवहारसमुच्चये ।“कार्त्तिकस्याश्विनस्यापि फाल्गुनाषाढयो-रपि ।कृष्णपक्षे द्बितीयायामनध्यायं विदुर्ब्बुधाः ॥
”भुजबलः ।“चैत्रकृष्णद्बितीयायां तिसृष्वेवाष्टकासु च ।मार्गे च फाल्गुने चैव आषाढे कार्त्तिके तथा ॥
पक्षयोर्माघमासस्य द्बितीयां परिवर्ज्जयेत् ।नाकालवृष्टौ कुर्व्वीत व्रतबन्धशुभक्रियाम् ॥
”उपनयने उत्तरायणशुक्लपक्षयोर्विधानात् कार्त्ति-कादौ कृष्णपक्षे च द्वितीयानिषेधः पुनः-संस्कारमर्हति इत्युक्तप्रायश्चित्तरूपोपनयनपरः ।वैश्योपनयनपरश्च । तथा च गर्गः ।“विप्रस्य क्षत्त्रियस्यापि मौर्ञ्जा स्यादुत्तरायणे ।दक्षिणे च विशां कार्य्यं नानध्याये न संक्रमे ।अनध्यायेऽपि कुर्व्वीत यस्य नैमित्तिकं भवेत् ॥
”अपिना दक्षिणायनकृष्णपक्षयोः समुच्चयः ।नैमित्तिकं प्रायश्चित्तरूपम् । चैत्रशुक्लतृतीयाआषाढशुक्लदशमी मन्वन्तरादित्वेन निषिद्धा ।वैशाखशुक्लतृतीया युगादित्वेन निषिद्धा ।षष्ठ्यामशुचिरुग्भार्य्यो रिक्तासु बहुदोषभाक् ।सामगानां कुजवारेऽप्युपनयनम् । शाखाधि-पत्वात् । यथा च ।“शाखाधिपे बलिनि केन्द्रगतेऽथवास्मिन्वारेऽस्य चोपनयनं कथितं द्बिजानाम् ।मीचस्थितेऽरिगृहगेऽथ पराजिते वाजीवे भृगावुपनयः स्मृतिकर्म्महीनः ॥
”अस्य शाखाधिपस्य । कृत्यचिन्तामणौ ।“जन्मोदये जन्मसु तारकासुमासेऽथवा जन्मनि जन्मभे वा ।व्रतेन विप्रो न बहुश्रुतोऽपिविद्याविशेषैः प्रथितः पृथिव्याम् ॥
अस्तं गते दैत्यगुरौ गुरौ वाऋक्षेऽपि वा पापयुतेऽप्यनुक्ते ।व्रतोपनीतो दिवसैः प्रणाशंप्रयाति देवैरपि रक्षितो यः ॥
”उदये लग्ने । व्रतेन उपनयनेन । इति संस्कार-तत्त्वम् ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.