यज्ञ (yajJa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 यज्ञ m.
  (-ज्ञः) A sacrifice,  a ceremony in which oblations are presented.
E.
  यज् to worship,  aff.
   नङ् ।

Capeller Eng

English

 यज्ञ॑ m.
  worship,  devotion,  homage,  praise,  prayer
sacrifice,  oblation. 

Yates

English

 यज्ञ (ज्ञः) 1.
m.
  Sacrifice
Vishnu.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	 sacrifice
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  praise
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  act of worship or devotion
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  prayer
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  devotion
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  worship
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  fire
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  worshipper
यज्ञ 	-	 yajJa 	-	 m.
  	-	  offering

Wilson

English

 यज्ञ
m.
  (-ज्ञः) A sacrifice,  a ceremony in which oblations are
presented.
E.
  यज to worship,  aff.
   नङ्.

Apte

English

यज्ञः [yajñḥ],  [यज्-भावे न]

A sacrifice,  sacrificial rite
 any offering or oblation
 यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः
 तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः &c.
 
 यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः Bg.*
  3.14.

An act of worship,  any pious or devotional act. (Every householder,  but particularly a Brāhmaṇa,  has to perform five such devotional acts every day
 their names are: भूतयज्ञ,  मनुष्ययज्ञ,  पितृयज्ञ,  देवयज्ञ,  and ब्रह्मयज्ञ,  which are collectively called the five 'great sacrifices'
 see महायज्ञ,  and the five words separately.)

N.
  of Agni.

Of Viṣṇu
 ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे Bhāg.*
  3.22.3. Comp.
   -अंशः a share of sacrifice ˚भुज् m.
  a deity,  god
 निबोध यज्ञांशभुजामिदानीम् Ku.*
  3.14.-अ(आ)गारः,  -रम् a sacrificial hall.

अङ्गम् a part of a sacrifice.

any sacrificial requisite,  a means of a sacrifice
 यज्ञाङ्गयोनित्वमवेक्ष्य यस्य Ku.*
  1.17.

(गः) the glomerous figtree (उदुम्बर).

the Khadira tree.

the black-spotted antelope.

अन्तः the completion of a sacrifice.

an ablution at the end of a sacrifice for purification. 

a supplementary sacrifice. ˚कृत् m.
  N.
  of Viṣṇu. -अरिः an epithet of Śiva. -अर्ह a.
 

deserving sacrifice.

fit for a sacrifice. (m.   dual) an epithet of the Aśvins. -अवयवः N.
  of Viṣṇu.-अशनः a god. -आत्मन् m.
  -ईश्वरः N.
  of Viṣṇu.-आयुधम् an implement of a sacrifice. These are said to be ten in number
 स्पयश्च कपालानि च अग्निहोत्रहवणी च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला एतानि वै दश यज्ञायुधानीति (quoted in ŚB. on MS.*  4.7.)

ईशः N.
  of Viṣṇu.

of the sun.  -इष्टम् a kind of grass (दीर्घरोहिततृण). -उपकरणम् any utensil or implement necessary for a sacrifice. -उपवीतम् the sacred thread worn by members of the first three classes (and now even of other lower castes) over the left shoulder and under the right arm
 see Ms.*
  2.63
 वामांसावलम्बिना यज्ञोपवीतेनोद्भासमानः K.
 कौशं सूत्रं त्रिस्त्रिवृतं यज्ञोपवीतम् ...... Baudhāyana
 (originally यज्ञोपवीत was the ceremony of investiture with the sacred thread). -उपासक a.
  performing sacrifices. -कर्मन् a.
  engaged in a sacrifice. (n.  ) a sacrificial rite. -कल्प a.
  of the nature of a sacrifice or sacrificial offering. -कालः the last lunar day of every fortnight (full-moon and newmoon). -कीलकः a post to which the sacrificial victim is fastened. -कुण्डम् a hole in the ground made for receiving the sacrificial fire. -कृत् a.
  performing a sacrifice. (m.  )

a priest conducting a sacrifice.

क्रतुः a sacrificial rite
 Ait. Br.7.15.

a complete rite or chief ceremony.

an epithet of Viṣṇu
 ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपम् Bhāg.*
  5.7.5. -क्रिया a sacrificial rite. -गम्य a.
  accessible by sacrifice (Viṣṇu). -गुह्यः N.
  of Kṛiṣṇa.  -घ्नः a demon who interrupts a sacrifice. -त्रातृ m.
  N.
  of Viṣṇu. -दक्षिणा a sacrificial gift,  the fee given to the priests who perform a sacrifice.

दीक्षा admission or initiation to a sacrificial rite.

performance of a sacrifice
 (जननम्) तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् Ms.*
  2.169. -द्रव्यम् anything (e. g.  a vessel) used for a sacrifice. -द्रुह् m.
  an evil spirit,  a demon.  -धीर a.
  conversant with worship or sacrifice.

पतिः one who institutes a sacrifice. See यजमान.

N.
  of Viṣṇu. -पत्नी the wife of the institutor of a sacrifice.

पशुः an animal for sacrifice,  a sacrificial victim. 

a horse. -पात्रम्,  -भाण्डम् a sacrificial vessel. -पुंस्,  -पुमान् m.
  N.
  of Viṣṇu. -पुरुषः,  -फलदः epithets of Viṣṇu. -बाहुः N.
  of Agni.

भागः a portion of a sacrifice,  a share in the sacrificial offerings.

a god,  deity. ˚ईश्वरः N.
  of Indra.  ˚भुज् m.
  a god,  deity. -भावनः N.
  of Viṣṇu. -भावित a.
  honoured with sacrifice
 इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः Bg.*
  3.12. -भुज् m.
  a god. -भूमिः f.
  a place for sacrifice,  a sacrificial ground. -भूषणः white darbha grass.-भृत् m.
  an epithet of Viṣṇu. -भोक्तृ m.
  an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa.  -महीत्सवः a great sacrificial caremony. -योगः the Udumbara tree. -रसः,  -रेतस् n.
  Soma.  -वराहः Viṣṇu in his boar incarnation.  -वल्लिः,  -ल्ली f.
  the Soma plant. -वाटः a place prepared and enclosed for a sacrifice. -वाह a.
  conducting a sacrifice.

वाहनः an epithet of Viṣṇu.

a Brahmaṇa. 

N.
  of Śiva.  -वीर्यः N.
  of Viṣṇu. -वृक्षः the fig-tree.-वेदिः,  -दी f.
  the sacrificial altar. -शरणम् a sacrificial shed or hall,  a temporary structure under which a sacrifice is performed 
 M.*
  5. -शाला a sacrificial hall. -शिष्टम्,  -शेषः -षम् the remains of a sacrifice
 यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः Bg.*
  3.13
 यज्ञशेषं तथामृतम् Ms.*
  3.285.-शील a.
  zealously performing sacrifice
 यद् धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद् विदुर्बुधाः Ms.*
  11.2. -श्रेष्ठा the Soma plant.-संस्तरः the act of setting up the sacrificial bricks
 यज्ञ- संस्तरविद्भिश्च Mb.
 *  1.7.42. -सदस् n.
  a number of people at a sarifice. -संभारः materials necessary for a sacrifice. -सारः an epithet of Viṣṇu. -सिद्धिः f.
  the completion of a sacrifice. -सूत्रम् see यज्ञोपवीत
 अन्यः कृष्णाजिन- मदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः Rām.*
  1.4.21. -सेनः an epithet of king Drupada.  -स्थाणुः a sacrificial post. -हन् m.
 , -हनः epithets of Śiva.  -हुत् m.
  a sacrificial priest.

Apte 1890

English

 यज्ञः [यज्-भावे न] 1 A sacrifice,  sacrificial rite
 any offering or oblation
 यज्ञेन यज्ञमयजंत देवाः
 तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः &c. 
2 An act of worship,  any pious or devotional act. (Every householder,  but particularly a Brāhmaṇa,  has to perform five such devotional acts every day
 their names are: 
भूतयज्ञ,  मनुष्ययज्ञ,  पितृयज्ञ,  देवयज्ञ,  and ब्रह्मयज्ञ,  which are collectively called the five ‘great sacrifices’
 see महायज्ञ,  and the five words separately). 
3 N. of Agni. 
4 Of Viṣṇu. 
Comp. 
अंशः a share of sacrifice. °भुज् m. a deity,  god,  Ku. 3. 14. 
अ (आ) गारः 
रं a sacrificial hall. 
अंगं {1} a part of a sacrifice. {2} any sacrificial requisite,  a means of a sacrifice
 यज्ञांगयोनित्वमवेक्ष्य यस्य Ku. 1. 17. (
गः) {1} the glomerous figtree (उदुंबर). {2} the Khadira tree. {3} N. of Viṣṇu. 
अंतः {1} the completion of a sacrifice. {2} an ablution at the end of a sacrifice for purification. {2} a supplementary sacrifice °कृत् m. N. of Viṣṇu. 
अरिः an epithet of Śiva. 
अर्ह a. {1} deserving sacrifice {2} fit for a sacrifice. (
m. dual) an epithet of the Aśvins. 
अवयवः N. of Viṣṇu. 
अशनः a god. 
आत्मन् m. 
ईश्वरः N. of Viṣṇu. 
ईशः {1} N. of Viṣṇu. {2} of the sun. 
इष्टं a kind of grass ( दीर्घरेहिततृण). 
उपकरणं any utensil or implement necessary for a sacrifice. 
उपवीतं the sacred thread worn by members of the first three classes (and now even of other lower castes) over the left shoulder and under the right arm
 see Ms. 2. 63
 (originally यज्ञोपवति was the ceremony of investiture with the sacred thread). 
उपासक a. performing sacrifices. 
कर्मन् a. engaged in a sacrifice. (
n.) a sacrificial rite. 
कल्प a. of the nature of a sacrifice or sacrifical offering. 
कालः the last lunar day of every fortnight (full-moon and new moon). 
कीलकः a post to which the sacrificial victim is fastened. 
कुंडं a hole in the ground made for receiving the sacrificial fire. 
कृत् a. performing a sacrifice. (
m.) {1} N. of Viṣṇu. {2} a priest conducting a sacrifice. 
क्रतुः {1} a sacrificial rite. {2} a complete rite or chief ceremony. {3} an epithet of Viṣṇu. 
क्रिया a sacrificial rite. 
घ्नः a demon who interrupts a sacrifice. 
त्रातृ m. N. of Viṣṇu. 
दक्षिणा a sacrificial gift,  the fee given to the priests who perform a sacrifice. 
दीक्षा {1} admission or initiation to a sacrificial rite. {2} performance of a sacrifice
 Ms. 2. 169. 
द्रव्यं anything (e. g. a vessel) used for a sacrifice. 
द्रुह् m. an evil spirit,  a demon. 
पतिः {1} one who institutes a sacrifice. see यजमान. {2} N. of Viṣṇu. 
पशुः {1} an animal for sacrifice,  a sacrificial victim. {2} a horse. 
पात्रं,  
भांडं a sacrificial vessel. 
पुंस् 
पुपान् m. N. of Viṣṇu. 
पुरुषः,  
फलदः epithets of Viṣṇu. 
बाहुः N. of Agni. 
भागः {1} a portion of a sacrifice,  a share in the sacrificial offerings. {2} a god,  deity. °ईश्वरः N. of Indra. °भुज् m. a god,  deity. 
भावनः N. of Viṣṇu. 
भुज् m. a god. 
भूमिः f. a place for sacrifice,  a sacrificial ground. 
भूषणः white darbha grass. 
भृत् m. an epithet of Viṣṇu 
भोक्तृ m. an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa. 
योगः the Udumbara tree. 
रसः,  
रेतस् n. Soma. 
वराहः Viṣṇu in his boarincarnation. 
वल्लिः ल्ली f. the Soma plant. 
वाटः a place prepared and enclosed for a sacrifice. 
वाह a. conducting a sacrifice. 
वाहनः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a Brāhmaṇa. {3} N. of Śiva. 
वीर्यः N. of Viṣṇu. 
वृक्षः the fig-tree. 
वेदिः,  
दी f. the sacrificial altar. 
शरणं a sacrificial shed or hall,  a temporary structure under which a sacrifice is performed
 M. 5. 
शाला a sacrificial hall. 
शेषः 
षं the remains of a sacrifice
 यतशेषं तथ मृतं Ms. 3. 285. 
श्रेष्ठा the Soma plant. 
सदस् n. a number of people at a sacrifice. 
संभारः materials necessary for a sacrifice. 
सारः an epithet of Viṣṇu. 
सिद्धिः f. the completion of a sacrifice. 
सूत्रं see यज्ञोपवीत. 
सेनः an epithet of king Drupada. 
स्थाणुः a sacrificial post. 
हन् m.,  
हनः epithets of Śiva. 

Monier Williams Cologne

English

 यज्ञ॑ m.
  worship,  devotion,  prayer,  praise

 act of worship or devotion,  offering,  oblation,  sacrifice (the former meanings prevailing in Veda,  the latter in post-Vedic literature
 cf.
   महा-य्°),  RV.
   &c.
   &c.
  

 a worshipper,  sacrificer,  RV.
   iii,  30,  15
 32,  12

 fire,  L.
 

 =
  आत्मन्,  L.
 

 Sacrifice personified,  MBh.
  
 Hariv.

 (with प्राजापत्य) N.
  of the reputed author of RV.
   x,  130,  Anukr.
 

 N.
  of a form of Viṣṇu,  Pur.
 

 of Indra under Manu Svāyambhuva,  ib.

 of a son of Ruci and Ākūti,  ib.

Monier Williams 1872

English

 यज्ञ,  अस्,  m. prayer,  devotion,  homage,  praise, 
(used in the older language with these meanings
cf. Zend यश्न)
 worship of a deity,  respect or
reverence for a deity,  act of worship or devotional
act in general,  (the five most important acts of de-
votion which ought to be performed daily by every
twice-born man are भूत-य्°,  मनुष्य-य्°,  पितृ-
य्°,  देव-य्°,  ब्रह्म-य्°,  q. q. v. v.
 cf. महा-य्°)
a sacrifice (this is the most common sense of the
word),  any offering or oblation,  (चिन्ता-यज्ञ,  a
sacrifice in thought,  mental offering)
 Sacrifice (per-
sonified)
 a form of Viṣṇu
 N. of a son of Ruci
by Ākūti
 of Indra under Manu Svāyambhuva
(according to native authorities also) N. of Agni
 =
आत्मन्
 यज्ञ प्राजापत्य,  N. of the reputed
author of the hymn Ṛg-veda X. 130.
—यज्ञ-
कर्मन्,  अ,  n. a sacrificial act,  sacrificial rite or
ceremony
 (आ,  आ,  अ),  occupied or engaged in a
sacrifice.
—यज्ञ-कल्प,  अस्,  आ,  अम्,  resembling or
like a sacrifice,  of the form or nature of an offering.
—यज्ञ-काम,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. ‘sacrifice-loving, ’
desiring sacrifice,  eager for worship.
—यज्ञ-कार, 
अस्,  ई,  अम्,  occupied or engaged in a sacrifice.
—यज्ञ-काल,  अस्,  m. ‘sacrifice-time, ’ a season for
sacrifice
 N. of the last lunar day in each half of a
month.
—यज्ञ-कीलक,  अस्,  m. ‘sacrifice-post, ’ the
post to which the victim is fastened.
—यज्ञ-कुण्ड, 
अम्,  n. a hole in the ground for receiving the sacri-
ficial fire.
—यज्ञ-कृत्,  त्, त्, त्,  ‘sacrifice-doing, ’ wor-
shipping,  performing or arranging a sacrifice,  em-
ployed or occupied in a sacrifice
 causing or occa-
sioning sacrifices
 (त्),  m. an epithet of Viṣṇu
 a
priest conducting a sacrifice
 N. of a king.
—यज्ञ-
कृन्तत्र,  अम्,  n. a fragment or portion of a sacri-
fice.
—यज्ञ-केतु,  उस्,  m.,  Ved. (perhaps) one who
is conversant with sacrifice
 having the sacrifice for
a mark or sign,  the announcer of a sacrifice,  (Sāy.
= यज्ञः प्रज्ञापको यस्य)
 N. of a Rākṣasa
(in Rāmāyaṇa VI. 18,  14).
—यज्ञ-कोप,  अस्,  m., 
N. of a Rākṣasa.
—यज्ञ-क्रतु,  उस्,  m. a sacri-
ficial rite or ceremony in honour of the gods
 a
complete rite or chief ceremony
 a personification
of Viṣṇu
 (अवस्),  m. pl. the Yajña and Kratu
sacrifices.
—यज्ञ-क्रिया,  f. sacrificial act,  any sacri-
ficial rite or ceremony.
—यज्ञ-गाथा,  f. a sacrificial
verse or any memorial verse connected with the
ritual of a sacrifice.
—यज्ञ-गिरि,  इस्,  m.,  N. of a
mountain.
—यज्ञ-घ्न,  अस्,  ई,  अम्,  ‘sacrifice-
destroying, ’ interrupting sacrifices
 (अस्),  m. a demon
who interrupts sacrifices,  a malicious or evil-omened
demon.
—यज्ञ-छाग,  अस्,  m. a goat for sacrifice.
—यज्ञ-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  ‘sacrifice-knowing, ’ con-
versant with sacrifices,  understanding the worship of
the gods.
—यज्ञ-तति,  इस्,  f.,  Ved. a sacrificial offer-
ing,  performance of a sacrifice.
—यज्ञ-तनू,  ऊस्, 
f. a form of worship
 epithet of certain Vyāhṛtis
of certain sacrificial bricks (इष्टका).
—यज्ञ-
तन्त्र-सुधा-निधि,  इस्,  m.,  N. of a work on
Vedic ritual by Sāyaṇācārya.
—यज्ञ-तन्त्र-सूत्र, 
अम्,  n.,  N. of a Sūtra work.
—यज्ञ-त्रातृ,  ता,  m.
‘sacrifice-protector, ’ N. of Viṣṇu.
—यज्ञ-दक्षि-
णा,  f. a sacrificial gift or present,  a fee or donation
given to the priests engaged in the performance
of a ceremony.
—यज्ञ-दत्त,  अस्,  m. ‘sacrifice-
given, ’ a proper N. (commonly used in examples).
—यज्ञदत्तक,  अस्,  m. (a diminutive),  dear little
Yajña-datta.
—यज्ञदत्त-वध,  अस्,  m. ‘Yajña-
datta's death, ’ N. of an episode of the Rāmāyaṇa.
—यज्ञदत्त-शर्मन्,  आ,  m. a proper N. (often
used in examples).
—यज्ञ-दीक्षा,  f. initiation into
sacrifices,  admission to sacrificial rites,  due perform-
ance of the sacrifice (see Manu II. 169).
—यज्ञ-
देव,  अस्,  m. a proper N.
—यज्ञ-द्रव्य,  अम्,  n.
any sacrificial utensil,  anything used for sacrifice,  a
sacrificial vessel.
—यज्ञ-द्रुह्,  -ध्रुक् or -ध्रुट्, 
m. an enemy of sacrifices,  a Rākṣasa.
—यज्ञ-
धर,  अस्,  आ,  अम्,  bringing the sacrifice,  bearing an
offering
 (अस्),  m.,  N. of Viṣṇu.
—यज्ञ-धीर, 
अस्,  आ,  अम्,  Ved. experienced in or conversant with
the worship of the gods
 constant in sacrifice.
—यज्ञ-नारायण,  अस्,  m. a proper N.
—यज्ञ-
नारायण-दीक्षित,  अस्,  m.,  N. of a preceptor.
—यज्ञ-निर्वाह,  अस्,  m. the accomplishment or
carrying out of a sacrifice.
—यज्ञ-निर्वृत्ति,  इस्,  f.
completion or reward of a sacrifice,  fruit of a sacri-
ficial offering.
—यज्ञ-निष्कृत्,  त्,  त्,  त्,  Ved. arrang-
ing the sacrifice.
—यज्ञ-नी,  ईस्,  ईस्,  इ,  Ved. conduct-
ing worship,  directing the sacrifice
 (ईस्),  m. a par-
taker of the sacrifice,  (Sāy. = यज्ञस्य निर्वाह-
कः।)
—यज्ञ-नेमि,  इस्,  m. ‘surrounded by sacri-
fices, ’ an epithet of Kṛṣṇa.
—यज्ञ-पति,  इस्,  m. lord
of the sacrifice,  (applied to the person who institutes
and bears the expence of a sacrificial ceremony)
 N.
of Soma and of Viṣṇu (as gods in whose honour
an offering is made)
 of an author.
—यज्ञ-पत्नी, 
f. the wife of the person who institutes a sacrifice, 
(as taking part in the ceremony.)
—यज्ञ-पथ, 
अस्,  m.,  Ved. path of worship,  way of sacrifice.
—यज्ञ-पद् or यज्ञ-पाद्,  Ved. (perhaps) walk-
ing on sacrifices,  (a feminine form यज्ञ-पदी is
given.)
—यज्ञ-परिभाषा,  f.,  N. of a Sūtra work
by Āpastambha.
—यज्ञ-परुस्,  उस्,  n.,  Ved. a joint
or part of a sacrifice.
—यज्ञ-पशु,  उस्,  m. an
animal for sacrifice,  victim
 a horse.
—यज्ञ-पात्र, 
अम्,  n. a sacrificial vessel.
—यज्ञपात्रीय,  अस्,  आ, 
अम्,  proper or suitable for a sacrificial vessel.
—यज्ञ-
पार्श्व,  अम्,  n.,  N. of a work
 (अस्),  m.,  N. of an
author (according to some).
—यज्ञ-पुंस् पुमान्, 
m. ‘soul of sacrifice, ’ N. of Viṣṇu.
—यज्ञ-पुच्-
छ,  अम्,  n.,  Ved. the tail,  i. e. the last part or con-
clusion of a sacrifice.
—यज्ञ-पुरश्-चरण,  अम्, 
n.,  N. of a work.
—यज्ञ-पुरुष or यज्ञ-पू-
रुष,  अस्,  m.,  N. of Viṣṇu.
—यज्ञ-प्रयाण, 
अम्,  n.,  N. of the eighty-fifth chapter of the Uttara-
kāṇḍa of the Rāmāyaṇa.
—यज्ञ-प्री,  ईस्,  ईस्,  इ,  Ved.
taking pleasure in sacrifices.
—यज्ञ-फल-द,  अस्, 
आ,  अम्,  yielding the fruit of sacrifices
 (अस्),  m.
‘recompensing or rewarding for sacrifice, ’ an epithet
of Viṣṇu.
—यज्ञ-बन्धु,  उस्,  m.,  Ved. com-
panion of sacrifice.
—यज्ञ-बाहु,  उस्,  m. ‘arm of
sacrifice, ’ N. of Agni
 of Priya-vrata.
—यज्ञ-
भङ्ग,  अस्,  m.,  N. of the Fifth Act of Vaidya-nātha's
Citra-yajña-nāṭaka.
—यज्ञ-भाग,  अस्,  m. a part
or portion of a sacrifice
 (अस्,  आ,  अम्),  having a
share in a sacrifice,  partaking of an offering
 (अस्), 
m. a god,  deity.
—यज्ञभाग-भुज्,  क्,  क्,  क्,  en-
joying a share in a sacrifice
 (क्),  m. a god,  deity.
—यज्ञभागेश्वर (°ग-ईश्°),  अस्,  m.,  N. of Indra.
—यज्ञ-भाजन or यज्ञ-भाण्ड,  अम्,  n. a
sacrificial vessel or utensil.
—यज्ञ-भावन,  अस्,  आ, 
अम्,  causing or promoting sacrifice
 (अस्),  m. an
epithet of Viṣṇu.
—यज्ञ-भावित,  अस्,  आ,  अम्, 
honoured with sacrifices (said of the gods).
—यज्ञ-
भुज्,  क्,  क्,  क्,  enjoying sacrifice,  taking pleasure in
offerings
 (क्),  m. a god,  deity (especially Viṣṇu).
—यज्ञ-भूमि,  इस्,  f. ‘sacrifice-ground, ’ a place
for sacrifice.
—यज्ञ-भूषण,  अस्,  m. ‘sacrifice-
ornament, ’ white Darbha grass.
—यज्ञ-भृत्,  त्,  m.
‘sacrifice-bearer, ’ an arranger or institutor of a sacri-
fice,  one who institutes or bears the expence of a
sacrifice
 an epithet of Viṣṇu.
—यज्ञ-भोक्तृ, 
ता,  m. ‘enjoyer of sacrifice, ’ N. of Kṛṣṇa.
—यज्ञ-
मण्डल,  अम्,  n. a sacrificial ring or circle,  place
for sacrifice.
—यज्ञ-मनस्,  आस्,  आस्,  अस्,  having the
mind or attention set on sacrifices.
—यज्ञ-मन्-
मन्,  आ,  आ,  अ,  Ved. intent on sacrifices,  delighting
in sacrifice,  (Sāy. = यज्ञार्थम् मतिमत्,  यज्वन्।)
—यज्ञ-मय,  अस्,  ई,  अम्,  consisting of sacrifices, 
containing sacrifice.
—यज्ञ-महोत्सव (°हा-उत्°), 
अस्,  m. a great sacrificial feast or ceremony.
—यज्ञ-
मालि,  इस्,  m. a proper N.
—यज्ञ-मुख,  अम्,  n., 
Ved. an introduction to a sacrifice,  commencement
of a sacrifice.
—यज्ञ-मुष्,  ट्,  ट्,  ट्,  ‘sacrifice-steal-
ing, ’ robbing a sacrifice
 (ट्),  m. a demon who lies
in wait and carries off a sacrifice.
—यज्ञ-मूर्ति, 
इस्,  m. a proper N.
—यज्ञ-मेनि,  Ved. = आयुध
(according to the commentator).
—यज्ञ-यशस, 
अम्,  n.,  Ved. the beauty or splendor of a sacrifice.
—यज्ञ-योग्य,  अस्,  आ,  अम्,  suited or proper for a
sacrifice
 (अस्),  m. Ficus Glomerata.
—यज्ञ-रस, 
अस्,  m. ‘juice or fluid of sacrifice, ’ the Soma.
—यज्ञ-
राज्,  ट्,  m. ‘king of the sacrifice, ’ the moon,  (per-
haps for यज्व-राज्
 cf. यज्वनाम् पतिः under
यज्वन्।)
—यज्ञ-रुचि,  इस्,  m.,  N. of a Dānava.
—यज्ञ-रेतस्,  अस्,  n. ‘seed of sacrifice, ’ the Soma.
—यज्ञर्त (°न-ऋत),  अस्,  आ,  अम्,  Ved. suitable or
proper for sacrifice (?)
 set apart for sacrifice (?).
—यज्ञ-लिङ्ग,  अस्,  m. ‘having sacrifice for his
attribute, ’ N. of Kṛṣṇa.
—यज्ञ-वचस्,  अस्,  n., 
Ved. a sacrificial word or speech
 (आस्),  m.,  N. of a
preceptor (having Rājastambāyana as his patronymic).
—यज्ञ-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  Ved. having or possessing
sacrifice,  worshipping.
—यज्ञ-वनस्,  Ved. loving
sacrifice.
—यज्ञ-वराह,  अस्,  m. Viṣṇu in the
boar-incarnation
 [cf. यज्ञ-सूकर।]
—यज्ञ-
वर्धन,  अस्,  ई,  अम्,  Ved. increasing or promoting
sacrifice.
—यज्ञ-वर्मन्,  आ,  m.,  N. of a king.
—यज्ञ-वल्क,  अस्,  m. a proper N.
—यज्ञ-वल्ली, 
f. = सोम-वल्ली,  Cocculus Cordifolius.
—यज्ञ-वाट, 
अस्,  m. ‘sacrifice-enclosure, ’ a place prepared and
enclosed for a sacrifice.
—यज्ञ-वाम,  अस्,  m. a
proper N.
—यज्ञ-वास्तु,  उ,  n.,  Ved. a place for
worship or sacrifice,  sacrificial ground.
—यज्ञ-वाह, 
अस्,  आ,  अम्,  conducting or accompanying the sacrifice, 
conveying the sacrifice to the gods
 (अस्),  m.,  N. of
one of Skanda's attendants.
—यज्ञ-वाहन,  अस्,  m.
the conductor of a sacrifice,  a Brāhman
 ‘having
sacrifice for a vehicle, ’ epithet of Viṣṇu
 of Śiva.
—यज्ञ-वाहस्,  आस्,  आस्,  अस्,  Ved. bringing or offer-
ing sacrifice,  a worshipper,  offerer of sacrifice
 re-
ceiving sacrifice (said of the gods and of the Maruts).
—यज्ञ-वाहिन्,  ई,  इनी,  इ,  conducting or accompany-
ing the sacrifice,  conveying the sacrifice to the gods.
—यज्ञ-विद्,  त्,  त्,  त्,  ‘sacrifice-knowing, ’ skilled in
sacrifice.
—यज्ञ-विद्या,  f. knowledge of sacrifice, 
skill in sacrifice.
—यज्ञ-विभ्रष्ट,  अस्,  आ,  अम्, 
Ved. one whose sacrifice has failed or is profitless.
—यज्ञ-वीर्य,  अस्,  m. ‘whose might is sacrifice, ’
epithet of Viṣṇu.
—यज्ञ-वृक्ष,  अस्,  m. ‘sacri-
fice-tree, ’ the banian or Indian fig-tree.
—यज्ञ-
वृद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. exalted with sacrifices, 
delighted with offerings (said of Indra).
—यज्ञ-
वृध्,  Ved. pleased with sacrifices or abounding in
sacrifices.
—यज्ञ-वेदि,  इस्,  or यज्ञ-वेदी,  f. an
altar for sacrifice,  a place prepared for a sacrifice.
—यज्ञ-वेशस,  अम्,  n.,  Ved. interruption of wor-
ship or sacrifice,  desecration or profanation of sacrifice.
—यज्ञ-वोढवे (वोढवे,  dat. c. of वोढु,  used
as an inf. of rt. वह्),  Ved. to accompany or attend
the sacrifice,  to convey the offering to the gods.
—यज्ञ-व्रत,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. observing the
sacrifice,  conforming to the ritual or observance of
sacrifice.
—यज्ञ-शत्रु,  उस्,  m. an enemy of sacri-
fices
 N. of a Rākṣasa.
—यज्ञ-शरण,  अम्,  n.
‘sacrifice-shed, ’ a building or temporary structure
under which sacrifices are performed.
—यज्ञ-शाला, 
f. a sacrificial hall
 = अग्नि-शरण,  a house or place
for keeping the sacrificial fire.
—यज्ञ-शास्त्र,  अम्, 
n. the science of sacrifice,  ordinances or rules relating
to sacrifices.
—यज्ञशास्त्र-विद्,  त्,  त्,  त्,  knowing
the rules or ordinances for sacrifices.
—यज्ञ-शिष्ट, 
अस्,  आ,  अम्,  (anything) left from a sacrifice or oblation.
—यज्ञ-शिष्टाशन (°ट-अश्°),  अम्,  n. the eating
of the remains of a sacrifice,  a repast on the remnants
of a sacrifice (Manu III. 118).
—यज्ञ-शील,  अस्,  आ, 
अम्,  accustomed to perform sacrifices,  frequently per-
forming sacrifices
 (अस्),  m.,  N. of a Brāhman.
—यज्ञ-शेष,  अस्,  अम्,  m. n. the remains or
residue of a sacrifice (Manu III. 285).
—यज्ञ-श्री, 
ईस्,  ईस्,  इ,  promoting or favourable to sacrifice,  (Sāy.
= यज्ञस्य सम्पद्-रूपः)
 (ईस्),  m.,  N. of a
king.
—यज्ञ-श्रेष्ठा,  f. Cocculus Cordifolius.
—यज्ञ-संशित,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. excited by
offerings or sacrifices.
—यज्ञ-संस्था,  f.,  Ved. the
constitution or basis of a sacrifice,  form of a sacrifice.
—यज्ञ-सदन,  अम्,  n. a sacrificial hall.
—यज्ञ-
सदस्,  अस्,  n. an assembly or number of people at
a sacrifice.
—यज्ञ-समृद्धि,  इस्,  f.,  N. of the
eighty-sixth chapter of the Uttara-kāṇḍa of the
Rāmāyaṇa.
—यज्ञ-सम्भार,  अस्,  m. apparatus or
materials for a sacrifice.
—यज्ञ-साध्,  त्,  त्,  त्,  Ved.
‘sacrifice-effecting, ’ accomplishing sacrifices.
—यज्ञ-
साधन,  अस्,  ई,  अम्,  ‘sacrifice-effecting, ’ accomplish-
ing sacrifices
 occasioning or causing sacrifices,  (used
as an epithet of Viṣṇu.)
—यज्ञ-सार,  अस्,  m.
‘essence of sacrifice, ’ N. of Viṣṇu
 Ficus Glome-
rata.
—यज्ञ-सारथि,  N. of a Sāman.
—यज्ञ-
सिद्धि,  इस्,  f. the completion or accomplishment of
a sacrifice,  the due performance of a sacrificial cere-
mony
 obtaining the objects of a sacrifice.
—यज्ञ-
सूकर,  अस्,  m. Viṣṇu in his incarnation as a boar
(= यज्ञ-वराह).
—यज्ञ-सूत्र,  अम्,  n. a sacred
cord worn over the left shoulder and under the right
arm at sacrifices,  the sacrificial thread or cord,  (see
यज्ञोपवीत।) — यज्ञ-सेन,  अस्,  m.,  N. of Dru-
pada
 of a king of Vidarbha
 of a Dānava
 of
Viṣṇu
 of various men.
—यज्ञ-सोम,  अस्,  m.,  N.
of several Brāhmans.
—यज्ञ-स्थल,  अम्,  n. a place
for sacrifice
 N. of an Agra-hāra
 of a Grāma
 of
a town.
—यज्ञ-स्थाणु,  उस्,  m. a sacrificial post or
stake.
—यज्ञ-स्थान,  अम्,  n. a place for sacrifice.
—यज्ञ-स्वामिन्,  ई,  m.,  N. of a Brāhman.
—यज्ञ-
हन्,  आ,  -घ्नी,  अ,  destroying sacrifice,  injuring or
vitiating sacrifice,  interrupting worship
 (आ),  m.,  N.
of Śiva.
—यज्ञ-हन,  अस्,  आ,  अम्,  = यज्ञ-हन्
above
 (अस्),  m.,  N. of a Rākṣasa.
—यज्ञ-हृ-
दय,  अस्,  आ,  अम्,  ‘whose heart is sacrifice, ’ liking
sacrifice above everything else,  loving sacrifice.
—यज्ञ-होतृ,  ता,  m. an offerer at a sacrifice
invoker of the (gods who are) worthy of worship, 
(Sāy. = यष्टव्यानां देवानाम् आह्वातृ)
 N. of
a son of Manu Uttama.
—यज्ञांश (°ञ-अं°),  अस्, 
m. a part or share of a sacrifice.
—यज्ञांश-भुज्, 
क्,  m. ‘enjoying a share in sacrifices, ’ a god,  deity.
—यज्ञागार (°ञ-अग्° or -आग्°),  अम्,  n. a shed for
sacrifice.
—यज्ञाङ्ग (°ञ-अङ्°),  अम्,  n. ‘sacrifice-
limb, ’ a part of a sacrifice,  any means or instrument
or implement of a sacrifice
 (अस्),  m. the glomerous
fig-tree,  Ficus Glomerata
 Acacia Catechu
 Clero-
dendrum Siphonanthus
 N. of Viṣṇu or Kṛṣṇa
of Śiva
 (आ),  f. Cocculus Cordifolius.
—यज्ञात्मन्
(°ञ-आत्°),  आ,  m. ‘soul of sacrifice, ’ N. of Viṣṇu.
—यज्ञात्म-मिश्र,  अस्,  m.,  N. of the father of
Pārthasārathi-miśra.
—यज्ञानुकाशिन् (°ञ-अन्°),  ई, 
इनी,  इ,  Ved. looking at or inspecting sacrifices,  (accord-
ing to a commentator = यज्ञ-तत्त्व-प्रकाशन-
समर्थ।) — यज्ञान्त (°ञ-अन्°),  अस्,  m. the con-
clusion or termination of a sacrifice
 a supplementary
sacrifice.
—यज्ञान्त-कृत्,  त्,  m.,  N. of Viṣṇu.
—यज्ञायतन (°ञ-आय्°),  अम्,  n. a place for sacri-
fice.
—यज्ञायुध (°ञ-आय्°),  अम्,  n.,  Ved. ‘sacri-
fice-instrument, ’ any vessel or utensil employed at a
sacrifice,  (ten are usually enumerated.)
—यज्ञायु-
धिन्,  ई,  इनी,  इ,  Ved. having or furnished with sacri-
ficial utensils.
—यज्ञारि (°ञ-अरि),  इस्,  m. ‘foe of
sacrifices, ’ epithet of Śiva.
—यज्ञार्थ (°ञ-अर्°), 
अस्,  आ,  अम्,  serving for a sacrifice
 (अम्),  ind. for
the sake of sacrifice.
—यज्ञार्ह (°ञ-अर्°),  अस्,  आ, 
अम्,  deserving sacrifice
 suitable or fit for sacrifice
(औ),  m. du. epithet of the two Aśvins.
—यज्ञाव-
यव (°ञ-अव्°),  अस्,  m. ‘whose limbs consist of
sacrifices, ’ epithet of Viṣṇu.
—यज्ञावसान (°ञ-
अव्°),  अम्,  n.,  N. of the ninety-third chapter of the
Uttara-kāṇḍa of the Rāmāyaṇa.
—यज्ञाशन (°ञ-
अश्°),  अस्,  m. ‘consumer of sacrifices, ’ a god,  deity.
—यज्ञा-साह्,  ट्,  ट्,  ट्,  Ved. mighty in sacrifice
bearing the sacrifice,  (Sāy. = यज्ञस्य वोढृ or
धारयितृ।) — यज्ञेश (°ञ-ईश),  अस्,  m. ‘lord of
worship or of sacrifice, ’ epithet of Viṣṇu
 of the sun.
—यज्ञेश्वर (°ञ-ईश्°),  अस्,  m. ‘lord of worship or
of sacrifice, ’ epithet of Viṣṇu
 N. of an author
(ई),  f.,  N. of a particular magical incantation.
—यज्ञेश्वरार्य (°र-आर्°),  अस्,  m. a proper N.
—यज्ञेषु (°ञ-इषु),  उस्,  m. a proper N.
—यज्-
ञेष्ट (°ञ-इष्°),  अम्,  n. a species of fragrant grass
(= दीर्घ-रोहिषक).
—यज्ञोडुम्बर (°ञ-
उड्°),  अस्,  m. = उडुम्बर,  Ficus Glomerata.
—यज्-
ञोपकरण (°ञ-उप्°),  अम्,  n. ‘sacrifice-instrument, ’
any utensil or implement useful or necessary for sacri-
fice.
—यज्ञोपवीत (°ञ-उप्°),  अम्,  n. the solemn
investiture of youths of the first three castes,  Brāh-
mans,  Kṣatriyas,  and Vaiśyas,  with a peculiar thread
or cord worn over the left shoulder and hanging
down diagonally across the body to the right hip,  by
which they are considered regenerated and admitted
to the twice-born classes,  see उप-नय
 (in the
later language) the sacred thread itself,  (originally,  it
appears,  worn at sacrifices and restricted to the first
three tribes,  as explained above
 in modern times
assumed by other mixed castes in various parts of
India,  as by the Vaidyas or medical caste in Bengal
according to Manu II. 44,  a Brāhman's thread should
be of cotton,  a Kṣatriya's of flax or hemp,  a Vaiśya's
of woollen thread,  and the youths should be invested
at particular ages,  see उप-नय and cf. यज्ञ-
सूत्र
 this thread is commonly called Janeo,  which
is probably corrupted fr. यज्ञोप्°।)
—यज्ञोपवीत-
वत्,  आन्,  अती,  अत्,  or यज्ञोपवीतिन्,  ई,  इनी,  इ,  invested
with the sacred thread
 [cf. उपवीतिन्।]
—यज्ञोपा-
सक (°ञ-उप्°),  अस्,  m. an honourer of sacrifices, 
one who performs a sacrifice.

Macdonell

English

 यज्ञ yaj-ñá,  m.
  worship (in prayer or praise)
 🞄sacrificial rite,  sacrifice (to,  of,  by,  —°).

Benfey

English

 यज्ञ यज्ञ,  i. e. यज् + न,  m.
  A sacri-
fice,  Man.  1,  22
 23.
 -- Comp.
 
अ-,  m.
 
time when the sacrifice is over,  Man. 
3,  120.
ऋषि-,  m.
  inaudible muttering
of prayers,  Man.  4,  21
 cf.  3,  81.
ग्रह-,  m.
  a sacrifice offered to the
planets,  Yājñ. 1,  294.
जप-,  murmur-
ing prayers,  Man.  2,  85.
नाम(न्)-,  m.
 
a nominal sacrifice only (not real), 
Bhag. 16,  7.
पञ्च(न्)-,  m.
  (pl.), 
the five great sacraments,  Man.  3,  67.
पाक-,  m.
  a domestic sacrifice,  Man.  2, 
86
 11,  118.
प्रस्ताव-,  m.
  sacrifice-
like treating of a subject,  i. e. treating
a subject where those who partake of
it must propound and prove their
views,  as at sacrifices every one must
give presents,  Pañc. ii. d. 176.
महा-, 
m.
  an essential ceremony,  a sacrament, 
Man.  1,  112
 2,  28.
विधि-,  m.
  a cere-
monial act of worshipping,  Man.  2,  85.

Hindi

एक बलिदान

Apte Hindi

Hindi

यज्ञः
पुं*
  - यज् + (भावे) नङ्
"याग या मख,  यज्ञ सम्बन्धी कृत्य"

यज्ञः
पुं*
  - -
पूजा का कार्य

यज्ञः
पुं*
  - -
अग्नि का नाम

यज्ञः
पुं*
  - -
विष्णु का नाम

यज्ञः
पुं*
  - यज्+न
"यज्ञ, यज्ञीय संस्कार"

यज्ञः
पुं*
  - यज्+न
पूजा की प्रक्रिया

यज्ञः
पुं*
  - यज्+न
अग्नि

यज्ञः
पुं*
  - यज्+न
विष्णु

Shabdartha Kaustubha

Kannada

यज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾಜ /ದೇವಪೂಜೆ
निष्पत्तिः - > यज (देवपूजादौ) - "नङ्" (३-३-९०)
व्युत्पत्तिः - > इज्यन्ते देवता अत्र
प्रयोगाः - > "यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः" "दुदोह गां स यज्ञाय"
उल्लेखाः - > श्रुतिः,  रघु० १-२६
यज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹಸ್ಥನು ಪ್ರತಿದಿನ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು
यज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು /ನಾರಾಯಣ
निष्पत्तिः - > यज (देवपूजादौ) - "नङ्" (३-३-९०)
व्युत्पत्तिः - > स्वाराधनधर्मसमृद्धिरिक्तानां तदर्थिनां स्वयमेव यज्ञः तादृशो धर्मः
प्रयोगाः - > "यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः"
उल्लेखाः - > वि० स०
विस्तारः - > "जपयज्ञस्वरूपत्वात् यज्ञ इत्युच्यते बुधैः" - निरुक्तिः
यज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮ /ಜೀವ
यज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
विस्तारः - > "यज्ञोऽग्न्यात्महरीष्टिषु" - वैज०

L R Vaidya

English

 yajYa {% m. %} 1. A sacrifice,  R.i.26,  Bg.ix.20
 2. any devotional act generally
 (the five daily acts of devotion enjoined to a Brāhmaṇa are- भूतयज्ञ,  मनुष्ययज्ञ,  पितृयज्ञ,  देवयज्ञ and ब्रह्मयज्ञ
 they are collectively called the five ‘great sacrifices’
 See महायज्ञ)
 3. a name of Vishṇu.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२१,  क्रतु,  प्रकृति,  बृन्द,  मख,  मूर्च्छ,  मूर्च्छना,  यज्ञ,  वृन्द,  समिधः,  समित्,  स्वर्,  स्वः,  स्वर्ग

Bopp

Latin

 यज्ञ m. (r. यज् s. न,  v. euph. r. 93.) sacrificium. BR. 2. 24.
BH. 9. 15. 20.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

आत्मन्
पु
आत्मन्,  ब्रह्मवाच्,  देह,  मनस्,  यज्ञ,  धृति
आत्मेति ब्रह्मवाग्देहे मनो-यज्ञधृतिष्वपि ॥ १० ॥
verse 2.1.1.10
page 0008

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 यज्ञ (?):
		Dhruvabhramaṇayantra.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 yajña,  nt. (otherwise m.),  sacrifice: mahāyajñāni yajamāno Mv 〔ii.405.10〕 (vs,  but so far from being m.c.,  the added syllable spoils the meter
 first half of anuṣṭubh
 no v.l.).

Lanman

English

 yajñá,  m. worship,  devotion (so in Veda)
later,  esp. act of worship,  sacrifice,  offering
(these the prevailing mgs). [√yaj,  1177a, 
201.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

mchod sbyin
१) क्रतु २) यजन ३) यज्ञ

mchod sbyin byas
१) इष्टि २) यज्ञ ३) यष्टृ ४) याज्ञिक

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
यज्ञो यागः सवः सत्त्रं स्तोमो मन्युर्मखः क्रतुः ।
संस्तरः सप्ततन्तुश्च वितानं बर्हिरध्वरः ॥ ८२० ॥
-wordlist-
 
यज्ञ (पुं),  याग (पुं),  सव (पुं),  सत्त्र (क्ली),  स्तोम (पुं),  मन्यु (पुं),  मख (क्ली),  क्रतु (पुं),  संस्तर (पुं),  सप्ततन्तु (पुं),  वितान (पुंक्ली),  बर्हिस् (क्ली),  अध्वर (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

याग
याग,  यज्ञ,  क्रतु,  स्तोम,  सप्ततन्तु,  मख,  अध्वर,  वितान,  संस्तर,  बर्हिस्,  सव,  सत्त्र
यागो यज्ञः क्रतुः स्तोमः सप्ततन्तुर्मखोऽध्वरः ।
वितानं संस्तरो बर्हिः सवः सत्त्रं च कथ्यते ॥ ४१४ ॥
verse 2.1.1.414
page 0048

Mahabharata

English

Yajña (“sacrifice”,  personif.): V,  3881 (BR. quote XII,  791,  2316 (gāthā yº-gītāḥ?)).--Do.^2 = Śiva (1000 names^1--2). --Do.^3 = Kṛshṇa (Vishṇu): XII,  1510,  13143
 XIII,  6997 (1000 names),  7053 (do.).--Do.^4 = Mahāpurusha (Mahāpurushastava).

पुराणम्

English

यज्ञ / YAJÑA. An incarnation of Mahāviṣṇu. Svāyambhuva manu had two sons,  priyavrata and uttānapāda and three daughters,  ākūti,  Devahūti and prasūti. ruci prajāpati married ākūti. yajña was their son. devī bhāgavata,  8th skandha mentions that this yajña was an incarnation of Ādi nārāyaṇa.
yajña had a sister named dakṣiṇā. They were twins. They married each other. The twelve sons who were born to them were the devas known as Yāmas,  during the Svāyambhuva manvantara. (viṣṇu purāṇa,  Part 1,  Chapter 7).
Yajña's twelve sons were:--Toṣa,  Pratoṣa,  Santoṣa,  bhadra,  śānti,  Iḍaspati,  Iddhma,  kavi,  vibhu,  Sraghna,  sudeva and Virocaka. Their father yajña was the indra of Svāyambhuva manvantara. (bhāgavata,  4th skandha).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  यज्ञः
Root:  यज्ञ
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ fire
⇒ prayer
⇒ praise
⇒ worship
⇒ devotion
⇒ offering
⇒ sacrifice
⇒ worshipper
⇒ act of worship or devotion
Shloka(s): 
2|7|13|2 ► यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः॥ (ब्रह्मवर्गः)
3|3|39|1 ► इष्टिर्यागेच्छयोः सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|113|2 ► क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|141|2 ► स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|154|1 ► प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि। (नानार्थवर्गः)
3|3|162|1 ► निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|168|1 ► मखेषु यूपखण्डेऽपि स्वरुर्गुह्येऽप्यवस्करः। (नानार्थवर्गः)
3|3|181|2 ► सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|207|2 ► अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|7|13|2 ⇢ यज्ञः (यज्ञ) (पुं) ⇒ fire, prayer, praise, worship, devotion, offering, sacrifice, worshipper, act of worship or devotion
➠ 2|7|13|2 ⇢ सवः (सव) (पुं) ⇒ sun, moon, year, order, progeny, impulse, command, commander, offspring, instigator, stimulator, instigation, vivification, any sacrifice, pouring it out, setting in motion, kind of sacrifice, one who sets in motion or impels
➠ 2|7|13|2 ⇢ अध्वरः (अध्वर) (पुं) ⇒ sacrifice, not crooked, not injuring, uninterrupted, religious ceremony
➠ 2|7|13|2 ⇢ यागः (याग) (पुं) ⇒ grant, bestowal, offering, sacrifice, presentation, any ceremony in which offerings or oblations are presented
➠ 2|7|13|2 ⇢ सप्ततन्तुः (सप्ततन्तु) (पुं) ⇒ offering, sacrifice, 7-threaded, consisting of 7 parts
➠ 2|7|13|2 ⇢ मखः (मख) (पुं) ⇒ feast, active, jocund, restless, cheerful, vigorous, festival, sacrifice, sprightly, any occasion of joy or festivity
➠ 2|7|13|2 ⇢ क्रतुः (क्रतु) (पुं) ⇒ plan, will, power, might, desire, design, ability, purpose, worship, offering, intention, sacrifice, resolution, inspiration, deliberation, intelligence, consultation, determination, understanding, enlightenment, intelligence personified, sacrificial rite or ceremony
➠ 3|3|39|1 ⇢ इष्टिः (इष्टि) (स्त्री) ⇒ wish, hurry, order, desire, fruits, seeking, impulse, request, despatch, invitation, desideratum, going after, sacrificing, desired rule, acceleration, any desired object, endeavouring to obtain, name applied to the statement of grammarians who are considered as authoritative
➠ 3|3|113|2 ⇢ वितानः (वितान) (पुं) ⇒ sad, dull, empty, stupid, wicked, vacant, abandoned, out of tune
➠ 3|3|113|2 ⇢ वितानम् (वितान) (नपुं) ⇒ sad, dull, empty, stupid, wicked, vacant, abandoned, out of tune
➠ 3|3|141|2 ⇢ स्तोमः (स्तोम) (पुं)
➠ 3|3|154|1 ⇢ मन्युः (मन्यु) (पुं) ⇒ rage, mood, mind, zeal, fury, grief, anger, wrath, sorrow, mettle, spirit, ardour, passion, distress, sacrifice, affliction, high spirit, indignation, high spirit or temper
➠ 3|3|162|1 ⇢ संस्तरः (संस्तर) (पुं) ⇒ bed, couch, layer, cover, covering, strewing, extension, spreading, scattering, propagation, scattered mass, sacrifice or the ritual arrangements for a sacrifice
➠ 3|3|168|1 ⇢ स्वरुः (स्वरु) (पुं) ⇒ arrow, stake, sunshine, sacrifice, thunderbolt, kind of scorpion, large piece of wood cut from the trunk of a tree
➠ 3|3|181|2 ⇢ सत्रम् (सत्र) (नपुं)
➠ 3|3|207|2 ⇢ हवः (हव) (पुं) ⇒ call, order, command, calling, sacrifice, direction, invocation, burnt offering, fire or the god of fire
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनुष्ययज्ञः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ यागे_यजमानः
जातिः ➡ क्रिया
अन्यसंबन्धाः ➡ हव्यपाकः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ हव्यपाकः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ यजनशीलः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 यज्ञः,  पुं,
   इज्यते हविर्दीयतेऽत्र । (इज्यन्ते देवताअत्र इति वा । यज् + “यजयाचयतविच्छप्रच्छ-रक्षो नङ् ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् ।) यागः ।तत्पर्य्यायः । सवः २ अध्वरः ३ यागः ४ सप्त-तन्तुः ५ मखः ६ क्रतुः ७ । इत्यमरः । २ । ७ । १३ ॥
इष्टिः ८ इष्टम् ९ वितानम् १० मन्युः ११ आहवः१२ सवनम् १३ हवः १४ अभिषवः १५ होमः१६ हवनम् १७ महः १८ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
 स त्रिविधः । सात्त्विको राजसिकस्ताम-सिकश्च । सात्विकयज्ञो यथा,  --“अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥
”राजसिकयज्ञो यथा,  --“अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।इज्यते भरतश्रेष्ठ ! तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥
”तामसिकयज्ञो यथा,  --“विधिहीनमसृष्ठान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् १७ अध्यायः ॥
 * ॥
स च नानाविधः । यथा,  --“द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः शंसितव्रताः ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् ४ अध्यायः ॥
 * ॥
पञ्च यज्ञा यथा,  --“अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
”इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥
 * ॥
(तथाच मनुः । ४ । २१ -- २२ ।“ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञञ्च सर्व्वदा ।नृयज्ञं पितृयज्ञञ्च यथाशक्ति न हापयेत् ॥
एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः ।अनीहमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति ॥
”अपरपञ्चयज्ञा उक्ता यथा,  शिवपुराणे वायु-संहितायामुत्तरभागे । १८ । ८९ -- १०६ ।“कर्म्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्त्तिताः ॥
कर्म्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा ॥
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।कर्म्मयज्ञो द्बिधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः ॥
कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।अकामो रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्चुतः ॥
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्चुतः ॥
जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्टवशादिह ॥
ज्ञानं लब्ध्वा चिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।तस्मान्मुक्तौ शिवाज्ञप्तः कर्म्मयज्ञोऽपि देहिनाम् ॥
अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।तस्मात् पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत् ॥
ध्यानं ज्ञानञ्च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः ॥
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।बहिः कर्म्मकरा यद्बन्नातीवफलभागिनः ॥
दृष्टा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्म्मिणः ।ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत् प्रत्यक्षमैश्वरम् ॥
तथेह कर्म्मिणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ।ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान् पाषाणमृन्मयान् ॥
नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।आत्मस्थं यः शिवन्त्यक्त्वा बहिरभ्यर्च्चयेन्नरः ॥
हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत् कूर्परमात्मनः ।ज्ञानात् ध्यानं भवेत् ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्त्तते ॥
तदुभाभ्यां भवेन्मक्तिस्तस्मात् ध्यानरतो भवेत् ।द्वादशान्ते तथा मूर्द्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे ॥
नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा ॥
बहिर्य्यागोपचारेण देवं देवीञ्च पूजयेत् ।अथवा पूजयेन्नित्यं लिङ्गे वा कृतकेपि वा ॥
वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ॥
अथवान्तर्ब्बहिश्चैव पूजयेत् परमेश्वरम् ।अन्तर्य्यागरतः पूजां बहिः कुर्व्वीत वा न वा ॥
”)अस्योत्पत्तिर्यथा,  --ऋषय ऊचुः ।“कथं यज्ञवराहस्य देहो यज्ञत्वमाप्तवान् ।त्रेतात्वमगमन् पुत्त्रा वराहस्य कथं त्रयः ।तन्नोऽद्य श्रोष्यमाणानां कथयस्व महामते ! ॥
श्रीमार्कण्डेय उवाच ।शृणुध्वं द्विजशार्दूला यत् पृष्टोऽहं महाद्भुतम् ।यज्ञेषु देवास्तिष्ठन्ति यज्ञे सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ॥
यज्ञेन ध्रियते पृथ्वी यज्ञस्तारयति प्रजाः ।अन्नेन भूता जीवन्ति पर्जन्यादन्नसम्भवः ॥
पर्जन्यो जायते यज्ञात् सर्व्वं यज्ञमयं ततः ।स यज्ञोऽभूद्बराहस्य कायात् शम्भुविदारितात् ॥
यथाहं कथये तद्वः शृण्वन्त्ववहिता द्विजाः ।विदारिते वराहस्य काये भर्गेण तत्क्षणात् ॥
ब्रह्मविष्णुशिवा देवाः सर्व्वैश्च प्रमथः सह ।निन्युर्जलात् समुद्धृत्य तच्छरीरं नभः प्रति ॥
तद्बिभेजुः शरीरन्ते विष्णोश्चक्रेण खण्डशः ।तस्याङ्गसन्धयो यज्ञा जातास्ते वै पृथक् पृथक् ॥
यस्माद्यस्माच्च ये यज्ञास्तत् शृण्वन्तु महर्षयः ।भ्रूनासासन्धिना जातो ज्योतिष्टोमो महाध्वरः ॥
हनुश्रवणसन्ध्योस्तु वह्निष्टोमो व्यजायत ।चक्षुर्भ्रुवोः सन्धिना तु व्रात्यष्टोमो व्यजायत ॥
राजः पौनर्भवष्टोमस्तस्य पोत्रोष्ठसन्धिना ।वृद्धष्टोमबृहष्टोमौ जिह्वामूलाद्व्यजायत ॥
अतिरात्रं सवैराजमधोजिह्वान्तरादभूत् ॥
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
स्नानं तर्पणपर्य्यन्तं नित्ययज्ञाश्च सर्व्वशः ।कण्ठसन्धेः समुत्पन्ना जिह्वातो विधयस्तथा ॥
 ॥
वाजिमेधो महामेधो नरमेधस्तथैव च ।प्राणिहिंसाकरा येऽन्ये ते जाताः पादसन्धितः ॥
राजसूयोऽथ कारीषो वाजपेयस्तथैव च ॥
पृष्ठसन्धौ समुत्पन्ना ग्रहयज्ञास्तथैव च ॥
प्रतिष्ठोत्सर्गयज्ञाश्च दानश्राद्धादयस्तथा ।हृत्सन्धितः समुत्पन्नाः सावित्रीयज्ञ एव च ॥
सर्व्वेषां साधका यज्ञाः प्रायश्चित्तकराश्च ये ।ते मेढ्रसन्धितो जाता यज्ञास्तस्य महात्मनः ॥
रक्षःसत्रं सर्पसत्रं सर्व्वञ्चैवाभिचारिकम् ।गोमेधो वृक्षजापश्च खुरेभ्यो ह्यभवन्निमे ॥
मायेष्टिः परमेष्टिश्च गीष्पतिर्भोगसम्भवः ।लाङ्गूलसन्धौ संजाता अग्निष्टोमस्तथैव च ॥
नैमित्तिकाश्च ये यज्ञाः संक्रान्त्यादौ प्रकी-र्त्तिताः ।लाङ्गूलसन्धौ ते जातास्तथा द्बादशवार्षिकम् ॥
तीर्थप्रयोगसामौजयजुःसङ्कर्षणस्तथा ।आर्कमाथर्व्वणञ्चैव नाभिसन्धेः समुद्गताः ॥
ऋचोत्कर्षः क्षेत्रयज्ञः पञ्चमार्गोऽतियोजनः ।लिङ्गसंस्थानहैरम्बयज्ञा जाताश्च जानुनि ॥
एवमष्टाधिकं जातं सहस्रं द्बिजसत्तमाः ॥
यज्ञानां सततं लोका यैर्भाव्यन्तेऽधुनापि च ।स्रुगस्य पोत्रात् संजाता नासिकायाः स्रुवोऽभवत् ॥
अन्ये स्रुक्स्रुवभेदा ये ते जाताः पोत्रनासयोः ।ग्रीवाभागेन तस्याभूत् प्राग्वंशो मुनिसत्तमाः ॥
इष्टापूर्त्तं यजुर्धर्म्मो जाताः श्रवणरन्ध्रतः ।दंष्ट्राभ्यो ह्यभवन् यूपाः कुशा रोमाणि चाभ-वन् ॥
उद्गाता च तथाध्वर्य्युर्होता समिध एव च ।अग्रदक्षिणवामाङ्गपश्चात्पादेषु सङ्गताः ॥
पुरोडाशाः सचरवो जाता मस्तिंष्कसञ्चयात् ।कर्षुर्नेत्रयुगाज्जाता यज्ञकेतुस्तथा खुरात् ॥
मध्यभागोऽभवद्वेदी मेढ्रात् कुण्डमजायत ।रेतोधारास्तथैवाज्यं स्वरान्मन्त्राः समुद्गताः ॥
यज्ञालयः पृष्ठभागात् हृत्पद्मात् यज्ञ एव च ।तदात्मा यज्ञपुरुषो मुञ्जाः कक्षात् समुद्गताः ॥
एवं यावन्ति यज्ञानां भाण्डानि च हवींषि च ।तानि यज्ञवराहस्य शरीरादेव चाभवन् ॥
एवं यज्ञवराहस्य शरीरं यज्ञतामगात् ।यज्ञरूपेण सकलमाप्यायितुमिदं जगत् ॥
एवं विधाय यज्ञन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।सुवृत्तं कनकं घोरमासेदुर्यत्नतत्पराः ॥
ततस्तेषां शरीराणि पिण्डीकृत्य पृथक् पृथक् ।त्रिदेवास्त्रिशरीराणि व्यधमन्मुखवायुभिः ॥
सुवृत्तस्य शरीरन्तु व्यधमन्मुखवायुना ।स्वयमेव जगत्म्रष्टा दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥
कनकस्य शरीरन्तु ध्मापयामास केशवः ।ततोऽभूद्गार्हपत्याग्निः पञ्चवैतानभोजनः ॥
घोरस्य तु वपुः शम्भुर्ध्मापयामास वै स्वयम् ।तत आहवनीयोऽग्निस्तत्क्षणात् समजायत ॥
एतैस्त्रिभिर्जगत् व्याप्तं त्रिमूलं सकलं जगत् ।एतत् यत्र त्रयं नित्यं तिष्ठति द्बिजसत्तमाः ।समस्ता देवतास्तत्र वसन्तेऽनुचरैः सह ॥
एतद्भद्रप्रदं नित्यमेतदेव त्रयात्मकम् ।एतत् त्रयीविधिस्नानमेतत् पुण्यकरं परम् ॥
यस्मिन् जनपदे चैते हूयन्ते अग्नयस्त्रयः ।तस्मिन् जनपदे नित्यं चतुर्व्वर्गो विवर्द्धते ॥
एतद्वः कथितं सर्व्वं यत् पृष्टं द्बिजसत्तमाः ।यथा यज्ञवराहस्य देहो यज्ञत्वमाप्तवान् ।तथा च तस्य पुत्त्राणां देहास्त्रेतात्वमागमन् ॥
”इति कालिकापुराणे ३० अध्यायः ॥
 * ॥
ब्रह्मण आदियज्ञा यथा,  --पुलस्त्य उवाच ।“पूर्व्वमेव मया ख्यातं यदा स्वायम्भुवो मनुः ।जातः परमधर्म्मात्मा शतरूपापतिः स्वयम् ॥
स्रष्टा प्रजापतिः पूर्व्वं सृष्टिकर्म्मण्ययोजयत् ।वत्स ! त्वमेव संकल्प्य स्वल्पां सृष्टिं कुरु ह्यथ ॥
स्वयं तु पुष्करं गत्वा कृत्वा यज्ञन्तु विस्तरम् ।ब्रह्मोद्गाता होताध्वर्य्युश्चत्वारो यज्ञवाहकाः ।एकैकस्य त्रयश्चान्ये परिवाराः स्वयं कृताः ॥
एते वै षोडश प्रोक्ता ऋत्विजो वेदचिन्तकाः ।शतानि त्रीणि षड्भिश्च यज्ञाः सृष्टाः स्वय-म्भुवा ॥
भीष्म उवाच ।यज्ञस्य ब्रह्मणो विप्र ! समाप्तिं वद साम्प्रतम् ॥
पुलस्त्य उवाच ।मन्वन्तरे व्यतीते तु यज्ञस्यावभृथोऽभवत् ।दक्षिणा ब्रह्मणा दत्ता प्राची होतुस्तु दक्षिणा ॥
अध्वर्य्यवे प्रतीची तु उद्गातुश्चोत्तरा तथा ।त्रैलोक्यं सकलं ब्रह्मा ददौ तेषान्तु दक्षि-णाम् ॥
धेनूनाञ्च शतं साष्टं दातव्यं यज्ञसिद्धये ।अध्वर्य्यूणां सहस्राणि स्वेच्छया दानमिष्यते ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डे ३१ अध्यायः ॥
 * ॥
ब्राह्मणादीनां स्वधर्म्मयज्ञा यथा,  --“आरम्भयज्ञाः क्षत्त्राः स्युर्हविर्यज्ञा विशःस्मृताः ।परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञास्तु ब्राह्मणाः ॥
”इति मात्स्ये ११८ अध्यायः ॥
 * ॥
हिंसायज्ञस्य अधर्म्मजनकत्वं यथा,  --“तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्त्तयत् प्रभुः ।दैवतैः सह संहृत्य सर्व्वसाधनसंभृतम् ॥
तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः ।महर्षयश्च तान् दृष्ट्वा दीनान् पशुगणांस्तदा ॥
विश्वं भुजन्ते त्वपृच्छन् कोऽयं यज्ञविधिस्तब ।अधर्म्मो बलवानेष हिंसाधर्म्मेप्सया तव ॥
न नः पशुबधस्त्विष्टस्तव यज्ञेश्वरोत्तम ! ।अधर्म्मो धर्म्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया ॥
नायं धर्म्मो ह्यधर्म्मोऽयं न हिंसा धर्म्म उच्यते ।आगमेन भवान् धर्म्मं प्रकरोतु यदीच्छति ॥
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्म्मेणाव्ययसेतुना ॥
एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः ॥
तेषां विवादः सुमहान् जज्ञे इन्द्रमहर्षि-णाम् ।जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते ॥
ते तु खिन्ना विवादेन तथ्यमुक्त्वा महर्षयः ।सन्ध्याय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम् ॥
ऋषय ऊचुः ।महाप्राज्ञ कथं दृष्टस्तव यज्ञविधिर्नृप ! ।उत्तानपादे ! प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो ! ॥
सूत उवाच ।श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषामविचार्य्य बलाबलम् ।वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह ॥
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ मूलफलैरपि ।हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमःएवं कृतोत्तरास्ते तु युक्त्वात्मानं ततो धिया ।अवश्यं भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा ॥
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ।धर्म्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधो गतः ॥
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः ।तस्मान्न हिंसा यज्ञस्य यदुक्तमृषिभिः पुरा ॥
”इति मात्स्ये ११९ अध्यायः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । वेनः २ अध्वरः ३ मेधः ४विदथः ५ नार्य्यः ६ सवनम् ७ होत्रा ८ इष्टिः९ देवताता १० मखः ११ विष्णुः १२ इन्दुः १३प्रजापतिः १४ धर्म्मः १५ । इति पञ्चदश यज्ञ-नामानि । इति वेदनिघण्टौ । ३ । १७ ॥
(विष्णुः । यथा,  महाभारते । १३ । १४९ । ११७ ।“यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 यज्ञ पु०
  यज--भावे न । यागे अमरः । स त्रिविधः “अफला-काङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनःसमाधाय स सात्त्विकः १ । अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्ष-मपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ! तं यज्ञं विद्धिराजसम् २ । विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं ३ परिचक्षते” गीता १७ अ० ।स च नानाविधः । “द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञा-स्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः”गीता ४ अ० । पञ्चगृहस्थकर्त्तव्या यज्ञा यथा “अध्यापनंब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिर्भौतोनृयज्ञोऽतिथिपूजनम्” गारुडे ११५ अ० । २ विष्णौ च

Grassman

German

 yajñá,  m.,  bisweilen yajaná zu lesen,  Götterverehrung,  die Reihe der Handlungen,  durch welche die Götter verehrt werden [yaj],  und als deren Mittelpunkt das Opfer erscheint,  Huldigung,  Opfer (im weiteren Sinne). Oft (z. B. {162, 5}
 und in Stellen wie mádhvā yajñám mimikṣatam vgl. mih) geht der Begriff der Opferhandlung in den concreten der Opfergabe,  des Geopferten über. Es seien insbesondere 2〉 diejenigen Stellen hervorgehoben,  in denen der Begriff der Verehrung in Worten der Andacht,  der in dem allgemeinen Begriff eingeschlossen liegt,  am deutlichsten hervortritt. Unvollständig sind die Stellen aufgeführt für yajñ-ás,  -ám,  -ásya,  -éṣu,  -aís. — Vgl. a-yajñá.
-ñás {18, 7}
 {107, 1}
 {156, 1} (stómas)
 {164, 35}
 {173, 11}
 {177, 4}
 {181, 1}
 {188, 2}
 {266, 12}
 {330, 3} (akāri)
 {452, 5}
 {462, 4}
 {479, 4}
 {481, 4}
 {509, 1}
 {523, 3}
 {532, 2}
 {550, 17}
 {559, 2}
 {586, 6}
 {626, 22}
 {633, 32}
 {634, 5}
 {638, 19}
 {677, 11}
 {698, 6}
 {840, 13}. — 2〉 {246, 2} jaritúr 〰 cétanas.
-(a)nás {956, 1}.
-ñám {1, 4}
 {3, 10}. _{3, 11}
 {10, 4} (bráhma)
 {12, 10}
 {13, 2}. _{13, 12}
 {15, 2}. _{15, 3}. _{15, 6}
 {20, 2}
 {22, 3}. _{22, 13}
 {34, 3}. _{34, 9}
 {40, 3}
 {41, 5}
 {47, 4}
 {84, 2}
 {91, 10} (neben vácas). _{91, 19}
 {105, 4}
 {122, 1} (prá bharadhvam)
 {142, 2}. _{142, 3}. _{142, 8} (yakṣatām) = {13, 8} = {188, 7}
 {162, 4}
 {164, 50}
 {170, 4} (tan)
 {192, 10}
 {193, 11}
 {196, 7}. _{196, 8} (cakṛmā́)
 {325, 2}
 [Page1076] {441, 9} {451, 6}
 {456, 16}. _{456, 18}
 {526, 2} (tanvānā́s)
 {916, 16}
 {936, 7}
 {956, 6}. — 2〉 yás te agne námasā 〰 ī́ṭṭe {366, 6}
 〰 gíras jaritúr suṣṭutím ca {397, 10}
 prá 〰 yajñíyebhias divás arcā marúdbhias {406, 5}.
-ñéna {162, 5}
 {164, 50}
 {212, 5}
 {266, 12}. _{266, 13}
 {357, 5}
 {446, 5}
 {493, 1}
 {888, 1}
 {916, 16}. — 2〉 návyasā 〰 ávas ichámānas {447, 1}
 〰 vācás padavī́yam āyan {897, 3}.
-(a)néna {193, 1} 〰 vardhata jātávedasam.
-ñā́-yajñā [I.] {168, 1}. — 2〉 〰 vas agnáye girā́girā ca ‥ śaṃsiṣam {489, 1}.
-ñā́ya {93, 6}
 {94, 9}
 {111, 2}
 {264, 15}
 {273, 8}
 {481, 1}
 {615, 4}
 {632, 19}
 {847, 1}
 {1002, 3}.
-ñā́t {883, 1}
 {916, 8}. _{916, 9}.
-ñásya devám ṛtvíjam {1, 1}
 sukrátum {12, 1}
 {639, 3}
 sā́dhanam {44, 11}
 {626, 3}
 {643, 9}
 ketús {96, 6}
 {113, 19}
 {127, 6}
 ketúm {443, 3}
 {448, 2}
 {490, 2}
 mūrdhán {194, 2}
 péśas {194, 6}
 netári {196, 2}
 netā́ {834, 6}
 níśitim,  úditim {456, 11}
 ágram {506, 2}
 prácetasā {630, 4}
 gárbhas {632, 11}
 nā́bhā {632, 32}
 {633, 29}
 ṛtvíjā {658, 1}
 prasā́dhanas {883, 2}
 dhūrṣú {931, 9}
 cetati {128, 4}.
-ñé {13, 3}. _{13, 7}
 {101, 9}
 {109, 5}
 {132, 1}. _{132, 3}
 {142, 5}
 {185, 7}
 {263, 16}
 {269, 6}
 {366, 1}
 {429, 8}
 {451, 1}
 {585, 5}
 {611, 4}
 {613, 1}
 {664, 13}
 {685, 7}
 {840, 5}
 {846, 5}
 {896, 7}
 {956, 6}
 {1018, 7}.
-ñé-yajñe {136, 1}
 {919, 2}
 {1028, 1}.
-(a)né yás udṛ́ci 〰 adhvareṣṭhā́s {903, 7}.
-ñā́sas {363, 2}
 {464, 8}
 {643, 10}
 {680, 10} (gíras).
-ñā́s {333, 2}
 {551, 7}.
-(a)nā́s {630, 4}
 {903, 1}.
-ñā́n {243, 6}.
-ñébhis {24, 14}
 {166, 14}
 {360, 10}
 {444, 2}
 {632, 20}
 {643, 8}
 {644, 18}
 {646, 13}
 {666, 17}
 {677, 10}
 {850, 2}. — 2〉 {443, 2} tuā́m 〰 gīrbhís ī́ḍate.
-ñaís {76, 1}
 {83, 5}
 {86, 2}
 {151, 7}. _{151, 8}
 {173, 10}
 {226, 12}
 {428, 7}
 {453, 4}
 {454, 4}
 {459, 15}
 {464, 6}
 {465, 6}
 {536, 6}
 {537, 1}
 {900, 1}
 {904, 1}
 {913, 4}. — 2〉 índram ná 〰 citáyantas āyávas stómebhis índram āyávas {131, 2}
 prá dyā́vā 〰 pṛthivī́ ‥ stuṣe {159, 1}
 prá stavanta 〰 {461, 10}
 {475, 2} purupraśastás 〰
 úpa stoṣāma yajatásya 〰 {518, 2}.
-ñā́nām adhvaraśríyam {44, 3}
 abhiśastipā́vā {76, 3}
 sā́dhadiṣṭim {236, 5}
 ketúm {237, 3}
 {664, 10}
 pitā́ {237, 4}
 yantā́ {247, 3}
 nā́bhim {448, 2}
 rathíe {664, 27}.
-ñā́naam hótā {457, 1}
 prátiardhis {852, 5}.
-ñéṣu {14, 11}
 {15, 7}
 {21, 2}
 {44, 10}
 {128, 7}
 {455, 2}
 {457, 3}. _{457, 4} (ījé 〰 yajñíyam). _{457, 7}
 {518, 7}
 {553, 2}
 {555, 4}
 {559, 1}
 {576, 12}
 {623, 4}
 {631, 1}
 {643, 22}
 {659, 8}
 {729, 4}
 {847, 4}. _{847, 6}. _{847, 7}
 {903, 8}
 {919, 3}.
-(a)néṣu prá 〰 śávasā madanti {573, 1}.

 yajñá:
-ñás {298, 5}
-ñé {310, 4}
 {330, 11}
 {346, 10}
 {354, 2}
-ñé-yajñe {359, 9}
-ñébhis {445, 1}
-ñaís {227, 2}.

Burnouf

French

 यज्ञ यज्ञ (sfx. न) a. sacré,  saint,  pur, 
vénérable
 gr.
ἁγνός. -- S. m.
  le saint sacrifice.
		 Zd. yaçna.
यज्ञकृत् m.
  (कृ) prêtre officiant,  sacrificateur.
यज्ञक्रिया f.
  (कृ) acte d'offrande,  oblation. 
यज्ञपशु m.
  animal offert en sacrifice [cheval,  bouc].
यज्ञपुरुष m.
  Viṣṇu.
यज्ञभाजन n.
  vase sacré.
यज्नवराह m.
  Viṣṇu,  incarné sous la figure d'un sanglier.
यज्ञवाट m.
  l'enceinte sacrée.
यज्ञशिष्ट n.
  les restes du festin sacré.
यज्ञशिष्टामृत n.
  (अमृत) les restes de la sainte
table qui procurent l'immortalité.
यज्ञसार m.
  ficus glomerata,  bot.
यज्ञसूत्र n.
  le cordon sacré [qui distingue les trois
premières castes].
यज्ञसेन m.
  Drupada,  np.
यज्ञस्थान n.
  le saint lieu.
यज्ञहन् a. qui détruit le sacrifice.
यज्ञाङ्ग m.
  (अङ्ग) partie du sacrifice.
		 Ficus
glomerata
 siphonanthus indica,  bot.
यज्ञान्त m.
  (अन्त) rite supplémentaire d'un sacrifice
principal.
यज्ञारि m.
  (अरि) démon ennemi des sacrifices.
		 Śiva.
यज्ञिक a. (sfx. इक) propre ou relatif au sacrifice. -- S.
m.
  le पताश,  bot.
यज्ञिय a. (sfx. इय) propre,  destiné ou relatif au
sacrifice. -- S. m.
  le 3ᵉ yuga.
यज्ञियदेश m.
  l'Inde propre,  où s'accomplit le
saint-sacrifice et où se trouve l'antilope noire.
यज्ञियशाला f.
  temple,  chapelle,  enceinte sacrée.
यज्ञीडुम्बर m.
  ficus glomerata.
यज्ञीपवीत n.
  (उपवीत) le cordon sacré [qui
distingue les castes].
यज्ञोपवीतवत् et यज्ञोपवीतिन् a. investi du
cordon sacré.

Stchoupak

French

 यज्ञ-
 m.
  sacrifice,  oblation,  rite 
 Sacrifice personnifié 
 -वती-
f.
  n.
  d'une femme.
°कर्मन्- a. occupé à un sacrifice 
 nt. cérémonie sacrificielle.
°कल्प- a. qui ressemble à un sacrifice.
°काम- a. qui a le désir de sacrifier.
°कार- a. occupé à un sacrifice.
°कृत्- ag. qui exécute un sacrifice 
 qui est l'objet d'un sacrifice (dit
de Viṣṇu).
°केतु- m.
  n.
  d'un Rākṣasa 
 °कोप- id.
°क्रतु- m.
  rite,  œuvre sacrificielle 
 °क्रिया- f.
  id.
°क्षयित-कल्मष- a. qui efface ses péchés par le sacrifice.
°गाथा- f.
  verset rituel.
°घ्न- m.
  n.
  d'un démon (qui détruit le sacrifice).
°च्छाग- m.
  bouc pour sacrifices.
°तुरंग- m.
  cheval pour sacrifices.
°दक्षिणा- f.
  donation (au prêtre) pour sacrifice.
°दत्त- m.
  n.
  conventionnel d'un Brâhmane 
 n.
  d'un personnage du Rām. 
°दासी- f.
  n.
  d'une femme.
°दीक्षा- f.
  initiation au sacrifice.
°दृश्- ag. qui regarde un sacrifice.
°देव- m.
  n.
  d'un homme.
°द्रव्य- nt. objet servant au sacrifice.
°धीर- a. habile dans (les opérations du) sacrifice.
°पति- m.
  maître du sacrifice : celui qui l'institue ou celui à qui
l'on sacrifice (ép. de Viṣṇu.) 
 °पत्नी- f.
  épouse du sacrificateur (qui
participe au sacrifice).
°पशु- m.
  animal du sacrifice.
°पात्र- nt. vase sacrificiel.
°पुंस्- m.
  âme du sacrifice (Viṣṇu) 
 °पा̆रुष- id.
°प्रत्यूह- m.
  empêchement au sacrifice.
°बाहु- m.
  n.
  d'hommes.
°भाग- m.
  part,  participation au sacrifice 
 °भाग-भुज्- ag.
divinité 
 °भागेश्वर- m.
  ép. d'Indra.
°भाण्ड- nt. instruments du sacrifice.
°भावित- a. v. satisfait par le sacrifice.
°भुज्- ag. divinité,  not. Viṣṇu.
°भूमि- f.
  emplacement du sacrifice 
 °मण्डल- nt. id.
°भृत्- m.
  ép. de Viṣṇu.
°मुष्- ag. qui dérobe au cours d'un sacrifice.
°रुचि- m.
  n.
  d'un Dānava.
°रूप- a. qui a forme de sacrifice.
°रेतस्- nt. ép. du Soma.
°लिङ्ग- a. ép. de Viṣṇu.
°वचस्- m.
  n.
  d'un maître.
°वाट- m.
  lieu du sacrifice.
°वाह- ag. qui charrie,  qui porté le sacrifice (aux dieux) 
 -इन्-
id. 
 -न- m.
  Brâhmane 
 Viṣṇu.
°विघ्न- m.
  = °प्रत्याह-।
°विद्- ag. qui a la notion vraie du sacrifice.
°वीर्य- m.
  ép. de Viṣṇu.
°शत्रु- m.
  n.
  d'un Rākṣasa.
°शरण- nt. abri sous lequel a lieu le sacrifice.
°शाला- f.
  salle du sacrifice.
°शास्त्र- nt. science des sacrifices.
°शिष्ट- nt. résidus,  restes de l'offrande 
 °शेष- nt. id. 
°शिष्टामृत-भुज्- ag. qui se nourrit de l'ambroisie que sont les restes
du sacrifice.
°शील- a. zélé sacrifiant.
°श्री- m.
  n.
  d'un roi.
°सदन- nt. siège,  salle du sacrifice.
°सदस्- nt. assemblée sacrificielle.
°साधन- m.
  ép. de Viṣṇu 
 °सूकर- id.
°सूत्र- nt. cordon sacré (porté en écharpe sur l'épaule gauche,  lors
du sacrifice).
°सेन- °सोम- m.
  n.
  de divers personnages.
°स्थल- nt. n.
  de diverses localités.
°स्वामिन्- m.
  n.
  d'un Brâhmane.
°हन्- ag. ép. de Śiva.
°हृदय- a. qui aime le sacrifice.
°होत्र- m.
  n.
  d'un Manu.
यज्ञा-यज्ञिय- nt. n.
  d'un Sāman. 
यज्ञांश-भुज्- ag. divinité.
यज्ञागार- nt. emplacement du sacrifice.
यज्ञाङ्ग- nt. membre,  c'est-à-dire moyens d'accomplir le sacrifice.
यज्ञात्मन्- m.
  ép. de Viṣṇu 
 यज्ञावयव- id.
यज्ञायतन- nt. sanctuaire pour sacrifice.
यज्ञावसान- nt. n.
  d'un chapitre du Rām. 
यज्ञेश- m.
  Viṣṇu 
 यज्ञेश्वर- id.
यज्ञोत्सव- m.
  fête sacrificielle 
 -वन्त्- a. comportant des
sacrifices et des fêtes.
यज्ञोपकरण- nt. instruments du sacrifice.
यज्ञोपमन्त्रित- a. v. invité (à assister) au sacrifice.
यज्ञोपवीत- nt. investiture avec le cordon sacré
(यज्ञ-सूत्र-) 
 ce cordon même 
 -इन्वन्त्- a. investi de ce cordon. 

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.