| YouTube Channel

यजुः (yajuH)

 
Monier Williams Cologne
English
यजुः in comp. for यजुस्.
Hindi
Hindi
Yajur वेद
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यजुर्वेदः, यजुः
noun
चतुर्षु वेदेषु एकः यस्मिन् यज्ञसम्बन्धिनां कर्मणां विधानं विवरणञ्च अस्ति।
"सः नित्यं यजुर्वेदं पठति।"
Synonyms:
 यजुः
noun
एकः अश्वः ।
"शशिनः दशाश्वेषु एकः यजुः अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यजुः, [स्]
क्ली,
 (इज्यतेऽनेनेति । यज् + “अर्त्ति-पॄवपियजीति ।” उणा० २ । ११८ । इतिउसिः ।) वेदविशेषः । इत्यमरः । १ । ६ । ३ ॥
“इज्यतेऽनेनेति यजुः । यजै ञौ देवार्च्चादानसङ्ग-कृतौ । त्रासुसिस् इति उस् ।” इति भरतः ॥
* ॥
अपि च । यजुराह जैमिनिः । शेषे वा यजुः-शब्दः । शेषे ऋक्सामभिन्ने मन्त्रजाते ततश्चयन्मन्त्रजातं प्रश्लिष्य पठितं गानादिविच्छेद-रहितं तत् यजुरिति । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
यजुर्व्वेदस्य षडशीतिर्भेदा भवन्ति । तत्र चरकानाम द्वादश भेदा भवन्ति । चरकाः १ आह्व-रकाः २ कठाः ३ प्राच्यकठाः ४ कपिष्ठलकठाः ५औपमन्याः ६ आष्ठालकठाः ७ चाराय-णीयाः ८ वारायणीयाः ९ वार्त्तान्तवेयाः १०श्वेताश्वतराः ११ मैत्रायणीयाश्चेति १२ । तत्रमैत्रायणीया नाम सप्त भेदा भवन्ति ।मानवाः १ दुन्दुभाः २ चैकेयाः ३ वाराहाः ४हारिद्रवेयाः ५ श्यामाः ६ श्यामायनीया-श्चेति ७ । तेषामध्ययनमष्टौ शतम् । यजुः-महस्राण्यधीत्य शाखापारो भवति । तान्येवद्विगुणान्यधीत्य पदपारो भवति । तान्येव त्रिगु-णान्यधीत्य क्रमपारो भवति । षडङ्गान्यधीत्यषडङ्गविद्भवति । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तंच्छन्दो ज्योतिषमित्यङ्गानि । तत्र प्राच्योदीच्यांनैरृत्यां निरृत्यः । तत्र वाजसनेया नाम सप्त-दश भेदा भवन्ति । जाबालाः १ औधेघाः २काण्वाः ३ माध्यन्दिनाः ४ शापीयाः ५तापायनीयाः ६ कापालाः ७ पौण्ड्रवत्साः ८आवटिकाः ९ पामावटिकाः १० पारा-शर्य्याः ११ वैधेयाः १२ वैनेयाः १३ औधेयाः १४गालवाः १५ वैजवाः १६ कात्यायनीया-श्चेति १७ । प्रतिपदमनुपदं छन्दो भाषा धर्म्मोमीमांसा न्यायस्तर्क इत्युपाङ्गानि भवन्ति ।उपज्योतिषम् १ साङ्गलक्षणम् २ प्रतिज्ञा ३अनुवाक्यम् ४ परिसंख्या ५ चरणच्यूहम् ६श्राद्धकल्पः ७ प्रवराध्यायश्च ८ शास्त्रम् ९क्रतुः १० संख्या ११ अनुगमः १२ यज्ञम् १३पाश्वानः १४ होत्रकम् १५ पशवः १५ उक्-थानि १७ कूर्म्मलक्षणम् १८ । इत्यष्टादशपरि-शिष्टानि ।“द्बे सहस्रे शते न्यूने मन्त्रे वाजसनेयके ।इत्युक्तं परिसंख्यातमेतत् सकलं सशुक्रियम् ॥
ग्रन्थांश्च परिसंख्यातं ब्राह्मणञ्च चतुर्गुणम् ।आदावारभ्य वेदान्तं ब्रह्मव्याहृतिपूर्व्वकम् ।वेदमध्याय एतेषां होमान्ते तु समारभेत् ॥
”तत्र तैत्तिरीयका नाम द्विभेदा भवन्ति ।औख्याः खाण्डिकेयाश्चेति । तत्र खाण्डिकेयानाम पञ्च भेदा भवन्ति । आपस्तम्बी १ बौधा-यनी २ सत्याषाढी ३ हिरण्यकेशी ४ औधेया-श्चेति ५ । तत्र कठानान्तूपगानविशेषः । चतु-श्चत्वारिंशत्युपग्रन्थान् ।“मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदस्त्रिगुणं यत्र पठ्यते ।यजुर्व्वेदः स विज्ञेयोऽन्ये शाखान्तराः स्मृताः ॥
”यजुर्व्वेदस्य धनुर्व्वेद उपवेदः । यजुर्व्वेदस्य भार-द्वाजगोत्रम् । रुद्रदैवत्यम् । त्रैष्टुभं छन्दः । यजु-र्व्वेदः कृशः । दीर्घः । कपाली । ताम्रवर्णः ।काञ्चननयनः । आदित्यवर्णः वर्णेन । पञ्चारत्नि-मात्रः । अस्य ध्यानम् ।“वन्दे रौद्रं त्रैष्टभं ताम्रवर्णंभारद्वाजं रुक्मनेत्रं कृशाङ्गम् ।यजुर्व्वेदं दीर्घमादित्यवर्णंकापालीनं पञ्च चारत्निमात्रम् ॥
”य इदं दैवतं रूपं गोत्रं प्रमाणं छन्दो वर्णंवर्णयति स विद्यां लभते स विद्यां लभते ।जन्मजन्मनि वेदपारो भवति । जन्मजन्मनिवेदधारो भवति । अव्रतो व्रती भवति ।अप्रयतः प्रयतो भवति । अब्रह्मचारी ब्रह्म-चारी भवति । जातिस्मरो जायते । इतिचरणव्यूहम् ॥
(ऋक्सामभिन्नो मन्त्रविशेषः ।इति केचित् ॥
)