| YouTube Channel

यक्ष्मा (yakSmA)

 
Spoken Sanskrit
English
यक्ष्मा { यक्ष्मन् } yakSmA { yakSman }
m.
 tuberculosis
यक्ष्मन् yakSman
m.
 consumption
यक्ष्मन् yakSman
m.
 pulmonary consumption
पुराणम्
English
यक्ष्मा / YAKṢMĀ (rājayakṣmā). The disease of consumption (Tuberculosis). There is a story in mahābhārata which says that this disease was created by dakṣa prajāpati. (For more details see under candra).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यक्ष्मा, [न्]
पुं,
 (यक्ष + “बाहुलकात् यक्षयते-रपि ।” उणा० ४ । १५० । इत्यत्र उज्ज्वलदत्तोक्त्यामनिन्प्रत्ययेन साधुः ।) रोगविशेषः । तत्पर्य्यायः ।क्षयः २ शोषः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ५१ ॥
राजयक्ष्मा ४ रोगराट् ५ ॥
अथ राजयक्ष्माधि-कारः । “तत्र राजयक्ष्मणो विप्रकृष्टं सन्निकृष्टञ्चनिदानमाह ।‘वेगरोधात् क्षयाच्चैव साहसाद्बिषमाशनात् ।त्रिदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतुचतुष्टयात् ॥
’वेगोऽत्र वातमूत्रपुरीषाणाम् ।‘वातमूत्रपुरीषाणि निगृह्णाति यदा नरः ॥
’इति चरकवचनात् ॥
क्षथात् क्षीयतेऽनेनेति क्षयः तेनातिव्यवाया-नशनेर्ष्यादयो धातुक्षयहेतवः क्षयशब्देनोच्यन्ते ।साहसात् बलवता समं मल्लयुद्धादितः । विषमा-शनात् बहु स्तोकमकाले वा भुक्तं तत् विषमा-शनम् । तस्मात् । त्रिदोषः सान्निपातिकः ।हेतुचतुष्टयात् अन्येऽपि हेतवः हेतुचतुष्टयएवान्तर्भवन्ति । यक्ष्मणः पर्य्यायाः राजयक्ष्म-क्षयशोषाः ॥
* ॥
यक्ष्मादीनां शब्दानां निरुक्ति-माह ।‘वैद्यो व्याधिमतां यस्मात् व्याधेर्यत्नेन यक्ष्यते ।स यक्ष्मा प्रोच्यते लोके शब्दशास्त्रविशारदैः ॥
’यक्ष्यते पूज्यते ।‘राज्ञश्चन्द्रमसो यस्मादभूदेष किलामयः ।तस्मात्तं राजयक्ष्मेति केचिदाहुर्मनीषिणः ॥
क्रियाक्षयकरत्वात्तु क्षय इत्युच्यते बुधैः ।संशोषणाद्रसादीनां शोष इत्यभिधीयते ॥
’ * ॥
संप्राप्तिमाह ।‘कफप्रधानैर्दोषैस्तु रुद्धेषु रसवर्त्मसु ।अतिव्यवायिनो वापि क्षीणे रेतस्यनन्तरा ।क्षीयन्ते धातवः सर्व्वे ततः शुष्यति मानवः ॥
’कफप्रधानैर्द्दोषैः रसवर्त्मसु रुद्धेषु अनन्तरासर्व्वे धातवः क्षीयन्ते ततो मानवः शुष्यति ।कारणभूतस्य रसस्य क्षये कार्य्याणां रक्तादी-नामनुक्रमेण क्षीयमाणत्वात् ॥
* ॥
मार्गाव-रोधे रसक्षयहेतुमाह चरकः ।‘रसश्रोतःसु रुद्धेषु स्वस्थानस्थो विदह्यते ।स ऊर्द्ध्वं कासवेगेन बहुरूपः प्रवर्त्तते ॥
’स्वस्थानस्थः हृदयस्थः । कासं विनापि रसक्षयोभवति मार्गावरोधकुपितवातेन रसस्य शोष-णात् । उक्तञ्च ।‘वायोर्द्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन च ।अनुलोमक्षयं दृष्ट्वा प्रतिलोमक्षयावहः ॥
’अनुलोमक्षयं दर्शयित्वा प्रतिलोमक्षयमप्याह ।अतिव्यवायिनो वा रेतसि क्षीणे प्रतिलोमक्रमे-णानन्तरा सर्व्वे धातवो रसपर्य्यन्ताः क्षीयन्ते ।तद्यथा । शुक्रे क्षीणे मज्जा क्षीयते मज्जनिक्षीणेऽस्थि क्षीयते । एवं पूर्व्वं पूर्व्वं क्षीयते ।ननु कार्य्यस्य शुक्रस्य क्षये कथं कारणभूतानांमज्जादीनां क्षयः । उच्यते । शुक्रक्षयाद्बायुःकुप्यति । यदुक्तम् ।‘वायोर्धातुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन चेति ।’स वायुः सान्निध्यक्रमेण मज्जादीन् सर्व्वान्धातून् संशोषयति । ततस्तदनन्तरं मानवःशुष्यति ॥
* ॥
पूर्व्वरूपमाह ।‘श्वासाङ्गसादकफसंस्रवतालुशोष-वम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्राः ।शोषे भविष्यति भवन्ति स चापि जन्तुःशुक्लेक्षणो भवति मांसपरो रिरंसुः ॥
स्वप्नेषु काकशुकशल्लकिनीलकण्ठ-गृध्रास्तथैव कपयः कृकलासकाश्च ।तं वाहयन्ति स नदीर्विजलाश्च पश्येत्शुष्कांस्तरून् पवनधूमदवार्द्दितांश्च ॥
’ * ॥
यक्ष्मणो लक्षणमाह्न ।‘अंसपार्श्वाभितापश्च सन्तापः करपादयोः ।ज्वरः सर्व्वाङ्गगश्चेति लक्षणं राजयक्ष्मणः ॥
’अंसयोः पार्श्वयोः अभितापः पीडा अत्रसकलधातुक्षयपूर्व्वकः सकलशरीरशोषोऽपिबोद्धव्यः । क्षीयन्ते धातवः सर्व्वे ततः शुष्यतिमानव इति संप्राप्तेः । एवं षड्रूपे एकादश-रूपे च बोद्धव्यम् । एतानि त्रीणि लक्षणानिप्रायोभावित्वेन चरकेणोक्तानि । सुश्रुतेनयक्ष्मणि षट्लक्षणान्युक्तानि ।‘भक्तद्वेषो ज्वरः कासः श्वासः शोणितदर्शनम् ।स्वरभेदश्च जायेत षड्रूपे राजयक्ष्मणि ॥
’ * ॥
उल्वणतया दोषाणां भेदादेकादश लक्षणा-न्याह ।‘स्वरभेदोऽनिलाच्छूलं सङ्कोचश्चांसपार्श्वयोः ।ज्वरो दाहोऽतिसारश्च पित्ताद्रक्तस्य चागमः ॥
शिरसः परिपूर्णत्वमभक्तच्छन्द एव च ।कासः कण्ठस्य चोद्धंसो विज्ञेयः कफकोपतः ॥
’अनिलादुल्वणात् एवं पित्तात् कफाच्च । यतआह सुश्रुतः ।‘एक एवमतः शोषः सन्निपातात्मको गदः ।उद्रेकात्तत्र लिङ्गानि दोषाणां निपतन्ति च ॥
’असाध्ययक्ष्मिणमाह ।‘एकादशभिरेभिर्व्वा षड्भिर्वापि समन्वितम् ।त्रिभिर्व्वा पीडितं लिङ्गैर्ज्ज्वरकासासृगामयैः ।जह्याच्छोषार्द्दितं जन्तुमिच्छेत् सुविपुलं यशः ॥
’तत्र विशेषमाह ।‘सर्व्वैरर्द्धैस्त्रिभिर्व्वापि लिङ्गैर्मांसबलक्षये ।युक्तो वर्ज्यश्चिकित्स्यस्तु सर्व्वरूपोऽप्यतोऽन्यथा ॥
’सर्व्वैर्लिङ्गैरेकादशभिः । अर्द्धैः षड्भिः त्रिभि-र्ज्ज्वरकासरुधिरवमनैः । अतोऽन्यथा मांसे बलेसति सर्व्वरूपोऽपि प्रत्याख्याय चिकित्स्यः ।‘महाशनं क्षीयमाणमतीसारनिपीडितम् ।शूनमुष्कोदरञ्चैव यक्ष्मिणं परिवर्जयेत् ॥
’महाशनं क्षीयमाणमित्येकमसाध्यलक्षणम् ।अतीसारनिपीडितमिति द्बितीयम् । यतउक्तम् ।‘मलायत्तं बलं पुंसां शुक्रायत्तन्तु जीवनम् ।तस्माद्यत्नेन संरक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी ॥
’शूनमुष्कोदरमिति तृतीयम् ॥
* ॥
अरिष्ट-माह ।‘शुक्लाक्षमन्नद्वेष्टारमूर्द्ध्वश्वासनिपीडितम् ।कृच्छ्रेण बहु मेहन्तं यक्ष्मा हन्तीह मानवम् ॥
’मेहन्तं शुक्रं क्षरन्तम् । शुक्लाक्षत्वादीनिएकैकशोऽरिष्टलक्षणानि ॥
* ॥
अवधिमाह ।‘परं दिनसहस्रन्तु यदि जीवति मानवः ।सुभिषग्भिरुपक्रान्तस्तरुणः शोषपीडितः ॥
’शोषपीडितो मानवश्चेत्तरुणो भवति । सुभि-षग्भिरुपक्रान्तो भवति । तदा परं दिनसह-स्रम् । द्वितीयदिनसहस्रं यदि जीवति तत्रजीवनविकल्प इत्यर्थः । एतेन शोषपीडितोमानवश्चेत्तरुणो भवति । सद्वैद्यैश्चिकित्स्योभवति । तदा प्रथमदिनसहस्रं जीवेदेव इत्युक्त्वाचिकित्सामाह ।‘ज्वरानुबन्धरहितं बलवन्तं क्रियासहम् ।उपक्रमेदात्मवन्तं दीप्ताग्निमकृशं नरम् ॥
’आत्मवन्तं यत्नवन्तं धृतिमन्तं वा ॥
* ॥
अथ निदानविशेषैः शोषविशेषानाह ।‘व्यवायशोकवार्द्धक्यव्यायामाध्वप्रशोषितान् ।व्रणोरःक्षतसंज्ञौ च शोषिणौ लक्षणैः शृणु ॥
’व्रणोरःक्षतसंज्ञौ शोषिणौ । व्रणशोषी उरः-क्षतशोषी च ॥
* ॥
तत्र व्यवायशोषिणोलक्षणमाह ।‘व्यवायशोषी शुक्रस्य क्षयलिङ्गैरुपद्रुतः ।पाण्डुदेहो यथापूर्व्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः ॥
’शुक्रस्य क्षयलिङ्गैः सुश्रुतोक्तैः । तानि यथा, शुक्रक्षये मेढ्रवृषणयोर्वेदना अशक्तिर्मैथुनेचिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्पशुक्रदर्शनमिति ।यथापूर्व्वं क्षीयन्ते चास्य धातवः प्रथमं शुक्रंक्षीयते पश्चात् शुक्रक्षयजनितवायुना मज्जा-दयोऽपि धातवो यथापूर्व्वं क्षीयन्ते ॥
* ॥
शोकशोषिणो लक्षणमाह ।‘प्रध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोष्यपि तादृशः ।विना शुक्रक्षयकृतैर्विकारैरुपलक्षितः ॥
’प्रध्यानशीलः यस्याभावेन शोको जनितस्त-द्ध्यानपरः । स्रस्ताङ्गः शिथिलाङ्गः । तादृशःव्यवायशोषिसदृशः । तेन शुक्रादिसर्व्वधातुक्षय-युक्तो भवति । परं शुक्रक्षयकृतैर्विकारैर्मेढ्र-वृषणवेदनादिभिर्वर्जितो भवति । व्याधिस्व-भावात् ॥
* ॥
जराशोषिणो लक्षणमाह ।‘जराशोषी कृषो मन्दवीर्य्यबुद्धिबलेन्द्रियः ।कम्पनोऽरुचिमान् भिन्नकांस्यपात्रहतस्वरः ॥
ष्ठीवति श्लेष्मणा हीनं गौरवारुचिपीडितः ।संप्रस्रुतास्यनासाक्षः शुष्करूक्षमलच्छविः ॥
’मन्दशब्दः स्वल्पार्थः । शुष्करूक्षमलच्छविःशुष्करूक्षे मलच्छवी यस्य सः ॥
* ॥
अध्व-शोषिणो लक्षणमाह ।‘अध्वप्रशोषी स्रस्ताङ्गः संभृष्टपरुषच्छविः ।प्रसुप्तगात्रावयवः शुष्कक्लोमगलाननः ॥
’संभृष्टस्येव परुषा छविर्यस्य सः । प्रसुप्तगात्रां-वयवः प्रसुप्तः स्पर्शाज्ञः । क्लोमं तिलकं पिपासा-स्थानम् ॥
* ॥
व्यायामशोषिणो लक्षणमाह ।‘व्यायामशोषी भूयिष्ठमेभिरेव समन्वितः ।लिङ्गैरुरःक्षतकृतैः संयुक्तश्च क्षतं विना ॥
’एभिरेव स्रस्ताङ्गत्वादिभिरध्वशोषिणो लक्षणै-रेव । भूयिष्ठं अत्यर्थम् ॥
* ॥
सनिदानं व्रणशोष-माह ।‘रक्तक्षयाद्वेदनाभिस्तथैवाहारयन्त्रणात् ।व्रणितस्य भवेच्छोषो याप्योऽसाध्यश्च स स्मृतः ॥
’उरःक्षतस्य निदानमाह ।‘धनुषायास्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम् ।युध्यमानस्य बलिभिः पततो विषमोच्चतः ॥
वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं चान्यं निगृह्णतः ।शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतःपरान् ॥
अधीयानस्य चात्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम् ।महानदीं वा तरतो हयैर्व्वा सह धावतः ॥
सहसोत्पततो दूरं तूर्णञ्चातिप्रनृत्यतः ।अथान्यैः कर्म्मभिः क्रूरैर्भृशमप्याहतस्य वा ॥
स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः ।विक्षते वक्षसि व्याधिर्ब्बलवान् समुदीर्य्यते ॥
’आयास्यतः आयासं कुर्व्वतः । दम्यं वृषादिकम् ।अन्यञ्च गजोष्ट्रादिकम् । शिला दीर्घपाषाणः ।अश्म प्रस्तरखण्डः । निर्घातोऽस्त्रविशेषः ।व्याधिः उरःक्षताखाः ॥
* ॥
उरःक्षतस्य लक्षण-माह ।‘उरो विरुज्यतेऽत्यर्थं भिद्यते च विभज्यते ।शूलं भवति तत्पादं शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते ॥
प्रपीड्यते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रकम्पते ।क्रमाद्वीर्य्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते ॥
ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधस्तथा ॥
दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहु ।कासमानस्य चाभीक्ष्णं कफः सासृक् प्रवर्त्तते ॥
स क्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात् ।अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्व्वरूपमिति स्मृतम् ॥
’विरुज्यते पीड्यते । भिद्यते विदार्य्यत इव ।विभज्यते द्बिधा क्रियत इव । स पुरुषः । क्षतःउरःक्षतवान् । अत्यर्थं क्षीयते क्षीणो भवति ।न केवलं सास्रकफक्षयादेव क्षीणो भवति ।तथा शुक्रौजसोः क्षयात् । स्त्र्यतिसेवनादिनाशुक्रौजसोः क्षयादपि क्षीणो भवति ॥
* ॥
उरः-क्षतस्य विशिष्टं लक्षणमाह ।‘उरोरुक् शोणितच्छर्द्दिः कासो वैशेशिकः क्षते ।क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहः ॥
’क्षते उरःक्षतवति । उरोरुक् शोणितच्छर्द्दिःकासो वैशेषिकः विशेषतो भवत्येव । तस्मिन्ने-वोरःक्षतवति सास्रकफशुक्रौजसां क्षयात् क्षीणेसरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहश्च भवति ॥
* ॥
निदानविशेषेणोरःक्षतस्य लक्षणविशेषमाह ।‘व्रणारोधात् क्षयाच्चैव कोष्ठात् प्रतिमलात्तथा ।क्षतोरस्कस्यान्नपाके निःश्वासो वाति पूतिकः ॥
’क्षयात् धातुक्षयहेतोरतिव्यवायादितः कोष्ठात्प्रतिमलात् कोष्ठात् प्रतिमलवातेन प्रतिलोम-मलात् पूतिकः पूतिगन्धः ॥
* ॥
उरःक्षतस्यसाध्ययाप्यासाध्यलक्षणमाह ।‘अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः ।परिसंवत्सरो याप्यः सर्व्वलिङ्गन्तु वर्जयेत् ॥
’ * ॥
अथ राजयक्ष्मचिकित्सा ।‘बलिनो बहुदोषस्य पञ्च कर्म्माणि कारयेत् ।यक्ष्मिणः क्षीणदेहस्य तत्कृतं स्याद्विषोपमम् ॥
मलायत्तं बलं पुंसां शुक्रायत्तन्तु जीवनम् ।तस्माद्यत्नेन संरक्षेत् यक्ष्मिणो मलरेतसी ॥
शालियष्टिकगोधूमयवमुद्गादयो हिताः ।मद्यानि जाङ्गलाः पक्षिमृगाः शस्ता विशो-षिणः ॥
सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम् ।दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिबेत् ॥
तेन षड्विनिवर्त्तन्ते विकाराः पीनसादयः ॥
द्रव्यतो द्विगुणं मांसं सर्व्वतोऽष्टगुणं जलम् ।पादस्थं संस्कृतञ्चाज्ये षडङ्गी यूष उच्यते ॥
’तद्यथा । यवपल १ कुलत्थपल १ छागमांस-पल ४ जलपल ४८ शेषपल १२ ततः पलमितेघृते संस्करणीयम् । तत्र कर्षमितं सैन्धवं देयंसौरभार्थं हिङ्गु च देयम् । पिप्पली नागरञ्चपृथक् माषमितं कल्कीकृत्य देयम् । दाडि-मामलकाभ्यामम्लत्वं साध्यम् । षडङ्गयूषः ॥
* ॥
‘ककुभत्वक् नागवला वानरीबीजं विचूर्णितंपयसा ।पक्वं मधुघृतयुक्तं ससितं यक्ष्मादिकासहरम् ॥
छागमांसं पयश्छागं छागं सर्पिश्च नागरम् ।छागोपसेवा शयनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ॥
मधुताप्यविडङ्गाश्मं जतुलोहघृताभयाः ।घ्नन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं सेव्यमाना हिताशिनः ॥
ताप्यं सुवर्णमाक्षीकम् ।‘शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहन् क्षयी ।क्षीराशी लभते पुष्टिमतुल्ये चाज्यमाक्षिके ॥
सितीपलातुगाक्षीरीपिप्पलीबहुलात्वचः ।अन्त्यादूर्द्ध्वं द्विगुणिताश्चूर्णिता मधुसर्पिषा ॥
लेहयेद्राजरोगार्त्तं कासश्वासक्षयातुरम् ।पार्श्वशूलिनमल्पाग्निं सुप्तजिह्वं रुचिच्युतम् ।हस्तपादाङ्गदाहे च ज्वरे रक्ते तथोर्द्ध्वगे ॥
’सितोपला मिश्री । बहुला सूक्ष्मैला । इतिसतोपलादिरवलेहः ॥
* ॥
‘जातीफलं विडङ्गानि चित्रकं तगरं तिला ।तालीशं चन्दनं शुण्ठी लवङ्गमुपकुञ्चिका ॥
कर्पूरश्चाभया धात्री मरीचं पिप्पली तुगा ।एषामक्षसमा भागाश्चातुर्जातकसंयुताः ।पलानि सप्त भङ्गायाः सिता सर्व्वसमा मता ॥
चूर्णमेतत् क्षयं कासं श्वासञ्च ग्रहणीगदम् ।अरोचकं प्रतिश्यायं तथा चानलमन्दताम् ।एतान् रोगान् निहन्त्येव वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥
बालरोगाधिकारोक्तं तैलं लाक्षादि योजयेत् ।अभ्यङ्गे यक्ष्मिणो नित्यं वृद्धवैद्योपदेशतः ॥
’इति जातीफलाद्यचूर्णम् ॥
* ॥
‘वासकस्य रसप्रस्थं माणिकासितशर्करा ।पिप्पली द्बिपलं तावत् सर्पिषश्च शनैः पचेत् ॥
तस्मिन् लेहत्वमायाते शीते क्षौद्रपलाष्टकम् ।दत्त्वावतारयेद्बैद्यो लीढो लेहोऽयमुत्तमः ॥
निहन्ति राजयक्ष्माणं कासं श्वासञ्च दारुणम् ।पार्श्वशूलञ्च हृच्छलं रक्तपित्तं ज्वरन्तथा ॥
’इति वासावलेहः ॥
* ॥
अथ व्यवायादिहेतुकशोषचिकित्सा । तत्रव्यवायशोषचिकित्सा ।‘व्यवायशोषिणं क्षीररसमांसाज्यभोजनैः ।सुकूलैर्मधुरैर्हृद्यैर्जीवनीयैरुपाचरेत् ॥
’रसो मांसरसः सुकूलैर्हितैः ॥
* ॥
शोकशोष-चिकित्सा ।‘हर्षणाश्वासनैः क्षीरैः स्निग्धैर्मधुरशीतलैः ।दोपनैर्लघुभिश्चान्नैः शोकशोषमुपाचरेत् ॥
’ * ॥
व्यायामशोषचिकित्सा ।‘व्यायामशोषिणं स्निग्धैः क्षतक्षयहितैर्हिमै ।उपाचरेज्वीवनीयैर्विधिना श्लैष्मिकेण तु ॥
’ * ॥
अध्वशोषचिकित्सा ।‘आस्यासुखैर्दिबास्वप्नैः शीतैर्मधुरवृंहणैः ।अन्नमांसरसाहारैरध्वशोषमुपाचरेत् ॥
’ * ॥
व्रणशोषचिकित्सा ।‘व्रणशोषं जयेत् स्निग्धैर्दीपनैः स्वादुशीतलैःईषदम्लैरनम्लैर्व्वा यूषमांसरसादिभिः ॥
’ * ॥
अथोरःक्षतचिकित्सा ।‘बलाश्वगन्धा श्रीपर्णी बहुपुत्त्री पुनर्नवा ।पयसा नित्यमभ्यस्ताः शमयन्ति क्षतक्षयम् ॥
’श्रीपर्णी गम्भारी । बहुपुत्त्री शतावरी । इतिबलादिचूर्णम् ॥
* ॥
‘एला पत्रत्वचो द्राक्षा पिप्पल्यर्द्धपलं पृथक् ।सितामधुकखर्ज्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः ॥
संचूर्ण्य मधुना युक्ता वटिका संप्रकल्पयेत् ।अक्षमात्रा ततश्चैव भक्षयेच्च दिने दिने ॥
क्षतक्षयं ज्वरं कासं श्वासं हिक्कां वमिंभ्रमम् ।मूर्च्छां मदं तृषां शोषं पार्श्वशुलमरोचकम् ॥
प्लीहानमामवातञ्च रक्तपित्तं स्वरक्षयम् ।एलादिगुटिका हन्ति वृष्या सन्तर्पणी परा ॥
द्राक्षायाः प्रस्थमेकन्तु मधूकस्य पलाष्टकम् ।पचेत्तोयाष्टके शुद्धे पादशेषेण तेन तु ॥
पलिके मधुकद्राक्षे पिष्टे कृष्णापलद्वयम् ।प्रदाय सर्पिषः प्रस्थं पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे ॥
सिद्धे शीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् ।एतद्राक्षाघृतं सिद्धं क्षतक्षीणे सुखावहम् ॥
वातपित्तज्वरश्वासविस्फोटकहलीमकान् ।प्रदरं रक्तपित्तञ्च हन्यान्मांसबलप्रदम् ॥
’इति द्राक्षादिघृतम् ॥
* ॥
‘क्षीरे धात्रीविदारीक्षुवरीणाञ्च तथा रसे ।पचेत् समे घृतप्रस्थं मधुरैः कर्षसम्मितैः ॥
द्राक्षाद्बिचन्दनोशीरशर्करोत्पलपद्मकैः ।मधूककुसुमानन्ताकाश्मरीतृणसंज्ञकैः ॥
प्रस्थार्द्धं मधुनः शीते शर्करार्द्धतुलान्तथा ।पलार्द्धकांश्च संचूर्ण्य त्वगेलापत्रकेशरान् ॥
विनीय तत्र संलिह्यान्मात्रां नित्यं सुयन्त्रितः ।अमृतप्राशमित्येतदश्विभ्यां परिकीर्त्तितम् ॥
क्षीरमांसाशिनां हन्ति रक्तपित्तक्षतक्षयम् ।तृष्णारुचिश्वासकासच्छर्द्दिमूर्च्छाप्रमर्दनम् ।मूत्रकृच्छ्रज्वरघ्नञ्च बल्यं स्त्रीरतिवर्द्धनम् ॥
’इति अमृतप्राशावलेहः ॥
* ॥
‘यद्यच्च तर्पणं शीतमविदाहि हितं लघु ।अन्नपानं निषेव्यन्तत् क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः ॥
शोकं स्त्रियः क्रोधमसूयताञ्चत्यजेदुदारान् विषयान् भजेच्च ।तथा द्बिजातींस्त्रिदशान् गुरूंश्चवाचश्च पुण्याः शृणुयाद्द्विजेभ्यः ॥
’ * ॥
अथ राजयक्ष्मणि रसाः । अृतेश्वरो रसोराजयक्ष्मणि रसेन्द्रचिन्तामणौ ।‘रसभस्मामृतासत्त्वं लौहं मधुघृतान्वितम् ।अमृतेश्वरनामायं षड्भुजो राजयक्ष्मजित् ॥
’इति अमृतेश्वरो रसः ॥
रसभस्मः मारितो रसः । अमृतासत्त्वं गुडूची-सत्त्वम् । लौहं मारितम् ॥
* ॥
‘त्रयोऽंशा मारितात् सूतादेकोऽंशो हेम-भस्मतः ।एकोऽंशो मृतताम्रस्य शिला गन्धश्च तालकम् ।प्रत्येकं भागयुग्मं स्यादेतत् सर्व्वं विचूर्णयेत् ॥
वराटीः पूरयेत्तेन छागीक्षीरेण टङ्कणम् ।पिष्ट्वा तेन मुखं रुद्ध्वा मृद्भाण्डे ताश्च पूरयेत् ॥
ततो गजपुटे पक्त्वा चूर्णयेत् स्वाङ्गशीतलम् ।रसो राजमृगाङ्कोऽयं चतुर्गुञ्जः क्षयापहः ॥
मरिचैरूनविंशत्या कणाभिर्दशभिस्तथा ।मधुना सर्पिषा चापि दद्यादेतं रसं भिषक् ॥
अनेन नश्यति क्षिप्रं वातश्लेष्मभवक्षयः ॥
’इति राजमृगाङ्को रसो राजयक्ष्मणि रसेन्द्र-चिन्तामणौ ॥
* ॥
‘शुद्धसूतं द्विधा गन्धं कुर्य्यात् खल्लेन कज्जलीम् ।तयोः समं तीक्ष्णचूर्णं मर्द्दयेत् कन्यकाद्रवैः ॥
त्रियाममातपे गोलं ताम्रपात्रे विधारयेत् ।आच्छाद्यैरण्डपत्रेण स्यादुष्णं यामयुग्मतः ॥
धान्यराशौ न्यसेत् पश्चादहोरात्रात्तदुद्धरेत् ।संचूर्ण्य गालयेद्वस्त्रे सत्यं वारितरं भवेत् ॥
त्रिकटुत्रिफलैलाभिर्जातीफललवङ्गकैः ।नवभागोन्मितैरेतैः सम एष रसो भवेत् ॥
निष्कद्वयमितं नित्यं मधुना सह लेहयेत् ।अयमग्निरसो नाम्ना कासक्षयहरः परः ॥
’इति अग्निरसः शार्ङ्गधरे ॥
”इति भावप्रकाशस्य मध्यखण्डे द्वितीयभागेराजयक्ष्माधिकारः ॥
* ॥
(अथास्य पौराणिकंविवरणं यथा, --“दिवौकसां कथयतामृषिभिर्वै श्रुता कथा ।कामव्यसनसंयुक्ता पौराणी शशिनं प्रति ॥
रोहिण्यामतिसक्तस्य शरीरं नानुरक्षतः ।आजगामाल्पतामिन्दोर्देहः स्नेहपरिक्षयात् ॥
दुहितॄणामसम्भोगाच्छषाणाञ्च प्रजापतेः ।क्रोधो निश्वासरूपेण मूर्त्तिमान्निःसृतो मुखात् ॥
प्रजापतेर्हि दुहितॄरष्टाविंशतिमंशुमान् ।भार्य्यार्थं प्रतिजग्राह न च सर्व्वास्ववर्त्तत ॥
गुरुणा तमवध्यातं भार्य्यास्वसमवर्त्तिनम् ।रजोऽन्धमबलं दीनं यक्ष्मा शशिनमाविशत् ॥
सोऽभिभूतोऽतिगुरुणा गुरुक्रोधेन निष्प्रभः ।देवदेवर्षिसहितो जगाम शरणं गुरुम् ॥
अथ चन्द्रमसः शुद्धां मतिं बुद्ध्वा प्रजापतिः ।प्रसादं कृतवान् सोमस्ततोऽश्विभ्यां चिकित्-सितः ॥
स विमुक्तग्रहश्चन्द्रो विरराज विशेषतः ।तेजसा वर्द्धितोऽश्विभ्यां शुद्धं सत्त्वमवाप च ॥
क्रोधो यक्ष्मा ज्वरो रोग एकोऽर्थो दुःखसंज्ञितः ।यस्मात् स राज्ञः प्रागासीद्राजयक्ष्मा ततोमतः ॥
स यक्ष्मा हुङ्कृतोऽश्विभ्यां मानुषं लोकमागतः ।लब्ध्वा चतुर्व्विधं हेतुं समाविशति मानवान् ॥
अयथाबलमारम्भं वेगसन्धारणं क्षयम् ।यक्ष्मणः कारणं विद्यात् चतुर्थं विषमाशनम् ॥
”अस्य विशेषहेतुर्यथा, --“युद्धाध्ययनभाराध्वलङ्घनप्लवनादिभिः ।पतनैरभिघातैर्वा साहसैर्वा तथापरैः ॥
अयथाबलमारम्भैर्जन्तोरुरसि विक्षते ।वायुः प्रकुपितो दोषावुदीर्य्योभौ विधावति ॥
”तथास्य लक्षणादिकं यथा, --“स शिरःस्थः शिरःशूलं करोति गलमाश्रितः ।कण्ठोद्धंसञ्च कासञ्च स्वरभेदमरोचकम् ॥
पार्श्वशूलञ्च पार्श्वस्थो वर्च्चोभेदं गुदे स्थितः ।जॄम्भां ज्वरञ्च सन्धिस्थ उरःस्थश्चोरसो रुजम् ॥
क्षणनाच्चोरसो रक्तं कासमानः कफानुगम् ।जर्ज्जरेणोरसा कृच्छ्रमुरःशूली निरस्यति ॥
इति साहसिकं यक्ष्मा रूपैरेतैः प्रपद्यते ।एकादशभिरात्मज्ञो भजेत्तस्मान्न साहसम् ॥
ह्नीमत्त्वाद्वा घृणित्वाद्वा भयाद्बा वेगमागतम् ।वातमूत्रपुरीषाणां निगृह्णाति यदा नरः ॥
तदा वेगप्रतीघातात् कफपित्ते समीरयन् ।ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधः कुर्य्याद्विकारान् कुपितोऽनिलः ॥
प्रतिश्यायञ्च कासञ्च स्वरभेदमरोचकम् ।पार्श्वशूलं शिरःशूलं ज्वरमंसावमर्द्दनम् ॥
अङ्गिमर्द्दं मुहुश्छर्द्दिर्वर्च्चोभेदं त्रिलक्षणम् ।रूपाण्येकादशैतानि यक्षा यैरुच्यते महान् ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने अष्टमेऽध्याये ॥
अस्य चिकित्सा यथा, --“काञ्चनं रससिन्दूरं मौक्तिकं लौहमभ्र-कम् ।विद्रुमं मृतवैक्रान्तं तारं ताम्रञ्च वङ्गकम् ॥
कस्तूरिका लवङ्गञ्च जातिकोषैलवालुका ।प्रत्येकं बिन्दुमात्रञ्च सर्व्वं मर्द्द्यं प्रयत्नतः ।कन्यानीरेण संमर्द्द्यं केशराजरसेन च ।अजाक्षीरेण संभाव्यं प्रत्येकं दिवसत्रयम् ॥
चतुर्गुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् ।अनुपानं प्रदातव्यं यथादोषानुसारतः ॥
नानारोगप्रशमनं सर्व्वोपद्रवसंयुतम् ।क्षयं हन्ति तथा कासं यक्ष्माणं श्वासमेव च ॥
प्रमेहान् विंशतिञ्चैव दोषत्रयसमुत्थितान् ।सर्व्वान् रोगान् निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरंयथा ॥
”इति बृहत्काञ्चनाभ्रवटी ॥
“शिलाजतुमधुव्योषताप्यलौहरजांसि च ।क्षीरेणालोडितस्यासु यक्ष्मा क्षयमवाप्नुयात् ॥
”इति शिलाजत्वादिलौहम् ॥
* ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे राजयक्ष्माधि-कारे ॥
* ॥
)