| YouTube Channel

म्लेच्छ (mleccha)

 
शब्दसागरः
English
म्लेच्छ
m.
 (-च्छः)
1. The generic term for a barbarian or foreigner
that
is, for one speaking any language but Sanskrit, and not subject
to the usual Hindu institutions.
2. A sinner, a criminal.
3. Indis-
tinct or barbarous speech.
E.
 म्लेच्छ् to speak inarticulately,
aff.
 घञ् ।
Capeller Eng
English
म्लेच्छ॑
m.
 barbarian or barbarism.
Yates
English
म्लेच्छ (कि) म्लेच्छति 1. 10.
a. To speak
inarticulately or incorrectly.
म्लेच्छ (च्छः) 1.
m.
 The generic term
for a barbarian
a sinner
indis-
tinct, barbarous speech.
Spoken Sanskrit
English
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - foreigner
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - barbarian
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - non-Aryan
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - ignorance of Sanskrit
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - man of an outcast race
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - person who does not speak Sanskrit
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - non-Aryan
अनु - anu -
m.
 - non-Aryan man
बर्बर - barbara -
m.
 - non-Aryans
बर्बराः - barbarAH - pl. - non Aryans
Wilson
English
म्लेछ r. 1st and 10th cls. (म्लेछति म्लेछयति)
1 To speak inarticulately or incorrectly, to use a provincial or barbarous
dialect.
2 To speak.
म्लेच्छ
m.
 (-च्छः)
1 The generic term for a barbarian or foreigner
that is, for one speaking any
language but Sanskrit, and not subject to the usual Hindu institutions.
2 A sinner, a criminal.
3 Indistinct or barbarous speech.
E.
 म्लेच्छ to speak inarticulately,
aff.
 घञ्.
Apte
English
म्लेच्छः [mlēcchḥ], [म्लेच्छ्-घञ्]
A barbarian, a non-Āryan (one not speaking the Sanskṛit language, or not conforming to Hindu or Āryan institutions), a foreigner in general
ग्राह्या म्लेच्छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति J.
N.
 V.
म्लेच्छान् मूर्छयते
or म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालम्
Gīt.*
 1.
An outcast, a very low man
(Baudhāyana thus defines the word: गोमांसखादको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्वा- चारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥).
A sinner, wicked person.
Foreign or barbarous speech.
च्छम् Copper.
Vermilion.
Comp.
 -आख्यम् copper.-आशः wheat. -आस्यम्, -मुखम् copper. -कन्दः garlic.-जातिः
f.
 a savage or barbarian race, a mountaineer
पुलिन्दा नाहला निष्ट्याः शबरा वरुटा भटाः । माला भिल्लाः किराताश्च सर्वे$पि म्लेच्छजातयः ॥ Abh. Chin. 934. -देशः, -मण्डलम् a country inhabited by non-Āryans or barbarians, a foreign or barbarous country
कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः । स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः ॥
Ms.*
 2.23.-द्विष्टः bdellium. -भाषा a foreign language. -भोजनः wheat. (-नम्) barley. -वाच्
a.
 speaking a barbarous or foreign language
म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः
Ms.*
 1.45.
Apte 1890
English
म्लेच्छः [म्लेच्छ्-घञ्] 1 A barbarian, a non-Aryan (one not speaking the Sanskrit language, or not conforming to Hindu or Aryan institutions), a foreigner in general
ग्राह्या म्लेच्छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति J. N. V.
म्लेच्छान् मूर्छयते, or म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालं Gīt. 1.
2 An outcast, a very low man
(Baudhāyana thus defines the word:
गोमांसखादको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥.)
3 A sinner, wicked person.
4 Foreign or barbarous speech.
च्छं Copper.
Comp.
आख्यं copper.
आशः wheat.
आस्यं,
मुखं copper.
कंदः garlic.
जातिः f. a savage or barbarian race, a mountaineer.
देशः,
मडंलं a country inhabited by non-Aryans or barbarians, a foreign or barbarous country
Ms. 2. 23.
भाषा a foreign language.
भोजनः wheat. (
नं) barley.
वाच् a. speaking a barbarous or foreign language
Ms. 10. 45.
Monier Williams Cologne
English
म्लेच्छ॑
m.
 a foreigner, barbarian, non-Aryan, man of an outcast race, any person who does not speak Sanskṛt and does not conform to the usual Hindū institutions,
ŚBr.
&c.
&c.
 (f(ई). )
a person who lives by agriculture or by making weapons,
L.
a wicked or bad man, sinner,
L.
ignorance of Sanskṛt, barbarism,
Nyāyam.
 , Sch.
म्लेच्छ॑
n.
 copper,
L.
vermilion,
L.
Monier Williams 1872
English
म्लेच्छ, अस्, m. a foreigner, barbarian, non-Arian,
man of an outcast race, (a generic term for a person
speaking any language but Sanskrit and not conform-
ing to the usual Hindū institutions)
a wicked or
bad man, sinner
foreign or barbarous speech, igno-
rance of the language of the country
(अम्), n. copper.
—म्लेच्छ-कन्द, अस्, m. ‘foreign-root, ’ Allium
Ascalonicum, garlic.
—म्लेच्छ-जाति, इस्, m. a man
belonging to one of the Mleccha or barbarian races,
a barbarian, savage, mountaineer (as a Kirāta, Śa-
vara, Pulinda).
—म्लेच्छ-देश, अस्, m. a foreign
or barbarous country, any country inhabited by
people of a language and institutions different from
the Hindūs.
—म्लेच्छ-निवह, अस्, m. a host or
swarm of barbarians.
—म्लेच्छ-भाषा, f. a foreign
or barbarous language.
—म्लेच्छ-भोजन, अस्, m.
‘food of foreigners or barbarians, ’ wheat
(अम्), n.
= यावक, half-ripe barley.
—म्लेच्छ-मण्डल,
अम्, n. the country of the Mlecchas or barbarians.
—म्लेच्छ-मुख, अम्, n. ‘foreign countenance, ’
copper (see म्लेच्छास्य).
—म्लेच्छ-वाच्, क्, क्, क्,
speaking a barbarous or foreign language, speaking
the language of the Mlecchas, (opposed to आर्य-वाच्,
speaking the language of the Āryas, Manu X. 45.)
—म्लेच्छाख्य (°छ-आख्°), अम्, n. ‘called Mlec-
cha, ’ copper.
—म्लेच्छाश (°छ-आश°), अस्, m. ‘food
of barbarians, ’ wheat
[cf. म्लेच्छ-भोजन।]
—म्लेच्छास्य (°छ-आस्°), अम्, n. ‘barbarian-face, ’
copper, (so named because the complexion of the
Greek and Muhammedan invaders of India was sup-
posed to be copper-coloured
cf. म्लेच्छाख्य।)
Macdonell
English
म्लेच्छ mlecch-á,
m.
 foreigner, barbarian (Br., 🞄C.)
ignorance of the vernacular, barbarism 🞄(rare): -taskara-sevita, pp. infested by barbarians 🞄and robbers
-tā,
f.
 condition of barbarians.
Benfey
English
म्लेच्छ म्लेच्छ,
m.
1. A barbarian,
Hit. iii. d. 62.
2. A sinner.
Apte Hindi
Hindi
म्लेच्छः
पुं*
 - म्लेच्छ् + घञ्
"असभ्य, अनार्य, विदेशी"
म्लेच्छः
पुं*
 - -
"जाति से बहिष्कृत, नीच मनुष्य"
म्लेच्छः
पुं*
 - -
"पापी, दुष्ट पुरुष"
म्लेच्छम्
नपुं*
 - -
ताँबा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
म्लेच्छ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನಾಗರಕ /ಕಾಡುಮನುಷ್ಯ
निष्पत्तिः - > म्लेच्छ (अव्यक्ते शब्दे) - "अच्" (३-१-१३४)
विस्तारः - > "म्लेच्छाः स्युर्विप्रकृष्टा ये म्लेच्छवाची वनौकसः" - वैज०
म्लेच्छ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯವಸಾಯ ಮತ್ತು ಆಯುಧ ತಯಾರಿಕೆ ಇವುಗಳಿಂದ ಜೀವಿಸುವವನು
विस्तारः - > "दस्युर्म्लेच्छगणानान्तु कृषिशस्त्रोपजीवनम्" - वैज०
म्लेच्छ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮ್ಲೇಚ್ಛ ಜಾತಿ /ಕಿರಾತ ಜಾತಿ
म्लेच्छ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತುರುಷ್ಕರ ಜಾತಿ /ಪಾಮರ ಜಾತಿ
म्लेच्छ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನಾಗರಕ ಮಾತು
विस्तारः - > "अथ म्लेच्छो जातिभेदेऽपभाषणे" - हेम० "गोमांसस्वादको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥" - बोधायनः
म्लेच्छ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಾಮ್ರಲೋಹ
विस्तारः - > "म्लेच्छं वरिष्ठं म्लेच्छास्यम्" - वैज०
L R Vaidya
English
mlecCa {% (I) m. %} 1. A barbarian (applied to a person outside the pale of Hinduism), M.vii.149
2. a sinner
3. an outcast (गोमांसखादको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते Baudhāyana).
mlecCa {% (II) n. %} Copper.
Bopp
Latin
म्लेच्छ m. (r. म्लेछ् s. अ, nisi potius म्लेछ् est Denom. a
म्लेच्छ) barbarus, externus (Wils.: The generic term for
a barbarian or foreigner
that is for one speaking any
language but sanscrit, and not subject to the usual Hindu
institutions.). SU. 2. 8.
Indian Epigraphical Glossary
English
Mleccha (EI 22), name applied to the Muhammadans
and other foreigners
cf. Mleccheśvara (EI 32).
Lanman
English
mlecchá, m. barbarian. [√mlech.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 म्लेच्छ्
मूलधातुः:
 म्लेच्छ
धात्वर्थः:
 अव्यक्ते शब्दे
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 म्लेच्छति
धातुः:
 म्लेच्छ्
मूलधातुः:
 म्लेच्छ
धात्वर्थः:
 अव्यक्ते शब्दे
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 म्लेच्छयति-ते
Abhyankara Grammar
English
म्लेच्छ (I) a word although correct, yet looked upon as incorrect owing to its faulty utterance
(2) a person like the uncultured people, who is not able to pronounce words correctly cf. म्लेच्छा मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् M. Bh. I. 1, Ahnika 1. य
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kla klo
१) अनार्य २) तीवर ३) तुरुष्क ४) म्लेच्छ ५) अवन
kla klo rgyal po
म्लेच्छ
skad mi gsal
म्लेच्छ
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तं द्व्यष्टमुदुम्बरम् ॥ १०३९ ॥
म्लेच्छशाबरभेदाख्यं मर्कटास्यं कनीयसम् ।
ब्रह्मवर्धनं वरिष्ठं सीसं तु सीसपत्त्रकम् ॥ १०४० ॥
नागं गण्डूपदभवं वप्रं सिन्दूरकारणम् ।
वर्ध्नं स्वर्णारियोगेष्टे यवनेष्टं सुवर्णकम् ॥ १०४१ ॥
-wordlist-
ताम्र (क्ली), म्लेच्छमुख (क्ली), शुल्ब (क्ली), रक्त (क्ली), द्व्यष्ट (क्ली), उदुम्बर (क्ली), म्लेच्छ (क्ली), शाबर (क्ली), मर्कटास्य (क्ली), कनीयस (क्ली), ब्रह्मवर्धन (क्ली), वरिष्ठ (क्ली), सीसक (क्ली), सीसपत्रक (क्ली), नाग (क्ली), गण्डूपदभव (क्ली), वप्र (क्ली), सिन्दूरकारण (क्ली), वर्ध्र (पुंक्ली), स्वर्णारि (क्ली), योगेष्ट (क्ली), यवनेष्ट (क्ली), सुवर्णक (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
किरात
किरात, शबर, निष्ट्य, पुलिन्द, नाहल, भट, माल, म्लेच्छ, भिल्ल, अन्यजाति
किराताः शबरा निष्ट्याः पुलिन्दा नाहला भटाः ।
माला म्लेच्छादयो भिल्लाः कथ्यन्ते ह्यन्तजातयः ॥ ५९९ ॥
verse 2.1.1.599
page 0067
Mahabharata
English
Mleccha, pl. (ºāḥ) (“non-Aryan”). § 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 378 (hitopadeśaḥ…Vidureṇa kṛtaḥ…Mºbhāshayā, cf. § 213).--§ 133 (Dushyanta): I, 68, 2803 (deśān… ā-Mºāvadhikān).--§ 148c (Turvasu): I, 84, 3480 (gurudāraprasakteshu tiryagyonigateshu ca paśudharmishu pāpeshu Mºeshu tvaṃ bhavishyasi, sc. rājā, sc. Turvasu).--§ 148e (Anu): I, 85, 3533 (Anos--sc. sutāḥ--tu Mºjātayaḥ).--§ 213 (Jatugṛhap.): I, 141, 5645 (ºādhamaḥ…Purocanaḥ)
148, 5803 (Vidureṇokto Mºvācā 'si, sc. Yudhishṭhira).--§ 223 (Vāsishṭha): I, 175, 6685 (ºān bahuvidhān, arose from the foam of Vasishṭha's cow), 6686 (nānā-Mºgaṇaiḥ, defeated the army of Viśvāmitra).--§ 246 (Sundopasundop.): I, 210, 7659 (samudravāsinīḥ sarvā Mºjātīḥ, vanquished by Sunda and Upasunda).--§ 280 (Bhīmasena)
II, 30, 1099 (sarvān Mºgaṇān, in the east, vanquished by Bhīmasena), 1101 (ºnṛpatīn sāgarānūpavāsinaḥ, vanquished by Bhīmasena).-§ 284 (Sahadeva): II, 31, 1170 (nṛpatīn Mºyonijān, in the south, vanquished by Sahadeva).--§ 285 (Nakula): II, 32, 1198 (sāgarakukshisthān Mºān, in the west, vanquished by Nakula).--§ 287 (Rājasūyikap.): II, 34, 1269 (ºaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ, followed Bhagadatta).--§ 295 (Dyūtap.): II, 51, 1834 (Prāgjyotishādhipaḥ…Mlecchānām adhipaḥ, i.e. Bhagadatta)
52, 1897 (sarve Mºāḥ, waited upon Yudhishṭhira).--§ 342 (Indralokābhigamanap.): III, 51, 1989 (had been present at the rājasūya of Yudhishṭhira).-§ 347 (Nalopākhyānap.): III, 64, 2402 (vanaṃ… Mºtaskarasevitaṃ).--§ 423 (Gandhamādanapr.): III, 145 11026 (deśān Mºjanākīrṇān, in the north).--§ 458b (Kaliyuga): III, 188, 12838 (ºrājānaḥ, will rule in the Kaliyuga).--§ 460b (do.): III, 190, 13037 (ºbhūtaṃ jagat sarvaṃ, sc. in the Kaliyuga), 13046 (ºībhūtaṃ jagat sarvaṃ, do.), 13054 (do., do.), 13061 (ºācārāḥ…manushyāḥ, do.), 13080 (mahī Mºjanākīrṇā bhavishyati, do.).--§ 460c (Kalkin): III, 190, 13106 (sarva-Mºgaṇān., will be exterminated by Kalkin).--§ 515 (Karṇadigvijaya): III, 254, 15255 (saMºāṭavikān, vanquished by Karṇa on his digvijaya).--§ 556 (Sañjayayānap.): V, 22, †666 (have joined Yudhishṭhira).-§ 561f (Nakula): V, 50, †1995 (pratīcīṃ diśaṃ… Mºgaṇāyutāṃ, conquered by Nakula).--§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, †5510 (in the army of Duryodhana)
161, †5555 (do.).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 321 (Āryā Mºāś ca), (), 372 (in the north), 373 (ºjātayaḥ).--§ 575 (Bhūmip.): VI, 12, 456 (Mºjātyaḥ, are not found in the varshas of Kuśadvīpa).--§ 577 (Bhīshmavadhap.): VI, 43, 1636 (Mºāś cāryāś ca).--§ 595 (Shoḍaśarāj., v. Suhotra): VII, 56, 2188 (vasumatīṃ Mºāṭavikavarjitāṃ).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 93, 3374 (gajapṛshṭhagāḥ), (), 3379 (goyoniprabhavāḥ), 3381 (nānāyuddhaviśāradāḥ), 3384, 3385 (defeated and slain by Arjuna)
94, 3438 (ºāś cāyutaśo hatāḥ, sc. by Arjuna)
112, 4307 (āsthitā bahubhir Mºaiḥ, sc. nāgāḥ, in the army of Duryodhana), 4328 (pāpakartṝṇāṃ himadurganivāsināṃ)
119, 4716, (), 4723 (have been vanquished by Sātyaki), 4745 (hanyamānāḥ…Sātyakinā)
122, 4889 (sainyena mahatā yukto Mºānāṃ, sc. Duḥśāsana)
128, 5243 (ºgaṇān).--§ 602 (Droṇavadhap.): VII, 192, 8847 (ºgaṇān, had been slain by Droṇa).--§ 605 (Karṇap.): VIII, 22, 871 (ºaiḥ preshitā nāgāḥ, attacked by Nakula, etc.).--§ 607 (do.): VIII, 40, 1858 (pāpadeśodbhavā Mºāḥ, i.e. the Madrakas, etc.)
45, 2095 (manushyānāṃ malaṃ Mºāḥ Mºānām aushṭrikā malaṃ), (), 2107 (svasañjñāniyatāḥ). --§ 608 (do.): VIII, 46, 2145 (mātaṅgāḥ śūrair Mºaiḥ samanvitāḥ, in the army of Duryodhana)
73, 3653 (have been vanquished by Arjuna)
81, 4133 (ºāḥ sthitā mattais trayodaśaśatair gajaiḥ, attacked Arjuna).--§ 609 (Śalyap.): IX, 1, 27 (have been slain)
2, 74 (had taken up arms for Duryodhana), 96 (have been slain).--§ 611 (do.): IX, 20, 1066 (Śālvo Mºgaṇādhipaḥ).--§ 613 (Gadāyuddhap.): IX, 32, 1820 (iyañ ca pṛthivī sarvā sa-Mºāṭavikā).--§ 621 (Rājadh.): XII, 4, 115 (ºācāryāś[!]ca rājānaḥ).--§ 641d (Vena): XII, 59, 2218 (Vindhyanilayāḥ).--§ 658b (Kṛtaghnop.): XII, 168, 6293.--§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājas.): XII, 188, 6947 (ºjātayaḥ).--§ 759 (Ānuśāsanik.): XIII, 106, 5133.--§ 760 (do.): XIII, 111, 5525 (asaṃvāsāḥ).--§ 785 (Anugītāp.): XIV, 73, 2137 (vanquished by Arjuna when he followed the sacrificial horse)
82, 2465 (ºsainyāni, do., in the east?)
89, 2669 (ºjātayaḥ, present at the aśvamedha of Yudhishṭhira).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 7, 239 (i.e. the Ābhīras).
Mleccha, sg. (do.), said of two Aṅga princes. § 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 26, 1145 (slain by Bhīmasena
[Aṅgaḥ v. 1142]).--§ 605 (Karṇap.): VIII, 22. 880 (Aṅgaputre, slain by Nakula).
पुराणम्
English
म्लेच्छ / MLECCHA. A tribe of people of ancient india. This tribe was born from the tail of the celestial cow nandinī, kept by vasiṣṭha for sacrificial purposes when there was a fight between viśvāmitra and vasiṣṭha. mahābhārata gives the following information regarding them.(1) The mlecchas who sprang up from the tail of the celestial cow nandinī sent the army of viśvāmitra flying in terror. (Śloka 38, Chapter 174, Ādi Parva). (2) Bhīmasena defeated the mlecchas living in the coastal regions and took from them several valuable diamonds as tax. (Śloka 25, Chapter 30, Sabhā Parva).(3) The mlecchas living in the coastal area were once defeated by sahadeva, one of the pāṇḍavas. (Śloka 66, Chapter 31, Sabhā Parva).(4) nakula also once defeated the mlecchas. (Śloka 16, Chapter 32, Sabhā Parva).(5) bhagadatta was the King of the mlecchas. (Śloka 14, Chapter 51, Sabhā Parva).(6) bhagadatta accompanied by the mlecchas living on the coasts attended the rājasūya of yudhiṣṭhira. (Śloka 14, Chapter 51, Sabhā Parva).(7) Different tribes of mlecchas will be born on earth at the beginning of the era of pralaya. (Śloka 34, Chapter 188, Vana Parva).(8) Kalkī, the incarnation of viṣṇu, will destroy the mlecchas who are found everywhere in the world. (Śloka 97 Chapter 190, Vana Parva).(9) karṇa during his world campaign conquered many mleccha countries. (Śloka 19, Chapter 254, Vana Parva).(10) A place of habitation in bhārata is called mleccha. (Śloka 57, Chapter 9. bhīṣma parva).(11) aṅga, a mleccha warrior was killed in the battle by Bhīmasena. (Śloka 17, Chapter 26, droṇa parva).(12) Once the mlecchas attacked arjuna with arrows. arjuna killed the hairy soldiers. (Śloka 43, Chapter 93, droṇa parva).(13) sātyaki killed many mleccha soldiers in the great war. (Śloka 43, Chapter 119, droṇa parva).(14) nakula killed aṅga, a mleccha King. (Śloka 18, Chapter 22, karṇa Parva), (15) arjuna had to face a great army of mlecchas to protect the Yāgāśva. (Śloka 23, Chapter 73, aśvamedha Parva).(16) The wealth that remained in the Yāgaśālā of yudhiṣṭhira after the distribution as gifts to brahmins was taken away by the mlecchas. (Śloka 26, Chapter 89, aśvamedha Parva).(17) The mlecchas drove angered elephants on to the army of the pāṇḍavas. (Śloka 10, Chapter 22, karṇa Parva).
Vedic Reference
English
Mleccha occurs in the Śatapatha Brāhmaṇa^1 in the sense of
a barbarian in speech. The Brahmin is there forbidden to
use barbarian speech. The example^2 given of such speech is
lie 'lavo, explained by Sāyaṇa as he 'rayaḥ, ‘ho, foes.’ If this
is correct — the Kāṇva recension has a different reading^3 — the
barbarians referred to were Āryan speakers, though not speakers
of Sanskrit, but of a Prākṛta form of speech.^4 Cf. Vāc.
1) iii. 2, 1, 24.
2) iii. 2, 1, 23.
3) See Eggeling, Sacred Books of the
East, 26, 31, n. 3.
4) Weber, Indian Literature, 180
cf. Keith, Aitareya Āranyaka, 179, 180, 196.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
म्लेच्छ, कि देश्योक्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-वा भ्वा०-पर०-अक०-सक० च-सेट् ।) देश्याग्राम्या उक्तिर्देश्योक्तिरसंस्कृतकथनमित्यर्थः ।कि, म्लेच्छयति म्लेच्छति मूढः । अन्तर्विद्यामसौविद्बान्न म्लेच्छति धृतव्रत इति हलायुधः ॥
अनेकार्थत्वादव्यक्तशब्देऽपि । तथा चामरः ।अथ म्लिष्टमविस्पष्टमिति । म्लेच्छ व्यक्तायां वाचिइति प्राञ्चः । तत्र रमानाथस्तु । म्लेच्छति वटु-र्व्यक्तं वदतीत्यर्थः । अव्यक्तायामिति पाठे कुत्-सितायां वाचीत्यर्थः ।‘तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता ।अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञर्थाः षट् प्रकीर्त्तिताः ॥
’इति भाष्यवचनेन नञोऽप्राशस्त्यार्थत्वात् इतिव्याख्यानाय हलायुधोक्तमुदाहृतवान् । इतिदुर्गादासः ॥
म्लेच्छं,
क्ली,
 (म्लेच्छस्तद्देशः उत्पत्तिस्थानत्वेना-स्त्यस्य । अर्शआद्यच् ।) हिङ्गुलम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(तथास्य पर्य्यायः ।“हिङ्गुलन्दरदं म्लेच्छमिङ्गुलञ्चूर्णपारदम् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)
म्लेच्छः,
पुं,
 (म्लेच्छयति वा म्लेच्छति असंस्कृतंवदतीति । म्लेच्छ् + अच् ।) किरातशवरपुलि-न्दादिजातिः । इत्यमरः ॥
पामरमेदः । पाप-रक्तः । अपभाषणम् । इति मेदिनी । छे, ६ ॥
म्लेच्छादीनां सर्व्वधर्म्मराहित्यमुक्तं यथा, हरि-वंशे । १४ । १५ -- १९ ।“सगरः स्वां प्रतिज्ञाञ्च गुरोर्व्वाक्यं निशम्य च ।धर्म्मं जघान तेषां वै वेशान्यत्वं चकार ह ॥
अर्द्धं शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् ।जवनानां शिरः सर्व्वं काम्बोजानान्तथैव च ॥
पारदा मुक्तकेशाश्च पह्नवाः श्मश्रुधारिणः ।निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ॥
शका जवनकाम्बोजाः पारदाः पह्नवास्तथा ।कोलसप्याः समहिषा दार्व्वाश्चोलाः सकेरलाः ।सर्व्वे ते क्षत्त्रियास्तात धर्म्मस्तेषां निराकृतः ॥
वशिष्ठवचनाद्राजन् सगरेण महात्मना ॥
”शकानां शकदेशोद्भवानां क्षत्त्रियाणाम् । एवंजवनादीनामिति । अत्र जवनशब्दस्तद्देशोद्भव-वाची चवर्गतृतीयादिः । जवनो देशवेगिनो-रिति त्रिकाण्डशेषाभिधानदर्शनात् ॥
* ॥
तेषांम्लेच्छत्वमप्युक्तं विष्णुपुराणे । तथाकृतान् जवना-दीनुपक्रम्य ते चात्मधर्म्मपरित्यागात् म्लेच्छत्वंययुरिति । बौधायनः ।“गोमांसखादको यश्च विरुद्धं बहु भाषते ।सर्व्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
* ॥
अपिच । देवयान्यां ययातेर्द्वौ पुत्त्रौ यदुः तुर्चसुश्च ।शर्म्मिष्ठायां त्रयः पुत्त्राः द्रुह्युः अनुः पुरुश्च ।तत्र यदुप्रभृतयश्चत्वारः पितुराज्ञाहेलनं कृत-वन्तः पित्रा शप्ताः । ज्येष्ठपुत्त्रं यदुं शशाप तववंशे राजा चक्रवर्त्ती मा भूदिति । तुर्व्वसु-द्रुह्य्वनून् शशाप युष्माकं वंश्या वेदवाह्या म्लेच्छाभविष्यन्ति । इति श्रीभागवतमतम् ॥
* ॥
(“असृजत् पह्नवान् पुच्छात् प्रस्रावाद्द्राविडान्शकान् ।योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शवरान् बहून् ॥
मूत्रतश्चासृजत् काञ्चीञ्छरभांश्चैव पार्श्वतःपौण्ड्रान् किरातान् यवनान् सिंहलान् वर्व्वरान्खशान् ॥
चियुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान् हूनान् सके-रलान् ।ससर्ज्ज फेनतः सा गौर्म्लेच्छान् बहुविधानपि ॥
”सा वशिष्ठस्य धेनुः । इति महाभारते । १ । १७६ ।३५ -- ३७ ॥
) अन्यच्च । “शकजवनकाम्बोज-पारदपह्नवा हन्यमानास्तत्कुलगुरुं वशिष्ठंशरणं ययुः । अथैतान् वशिष्ठो जीवन्मृतकान्कृत्वा सगरमाह । वत्स वत्सालमेभिर्जीवन्मृत-कैरनुसृतैः । एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापालनायनिजधर्म्मद्बिजसङ्गपरित्यागं कारिताः । सतथेति तद्गुरुवचनमभिनन्द्य तेषां वेशान्य-त्वमकारयत् । जवनान्मुण्डितशिरसोऽर्द्धमुण्डान्शकान् प्रलम्बकेशान् पारदान् पह्नवांश्च श्मश्रु-धरान्निःस्वाध्यायवषट्कारानेतानन्यांश्च क्षत्त्रि-यांश्चकार । ते चात्मधर्म्मपरित्यागाद्ब्राह्मणैश्चपरित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः ।” इति विष्णुपुराणे । ४ ।३ । १८ -- २१ ॥
* ॥
प्रकारान्तरेण तस्योत्-पत्तिर्यया, --सूत उवाच ।“वंशे स्वायम्भुवस्यासीदङ्गो नाम प्रजापतिः ।मृत्योस्तु दुहिता तेन परिणीतातिदुर्मुखी ॥
सुतीर्था नाम तस्यास्तु वेनो नाम सुतःपुरा ।अधर्म्मंनिरतः कामी बलवान् वसुधाधिपः ।लोकेऽप्यधर्म्मकृज्जातः परभार्य्यापहारकः ॥
धर्म्मचारप्रसिद्ध्यर्थं जगतोऽस्य महर्षिभिः ।अनुनीतोऽपि न ददावनुक्षां स यदा ततः ॥
शापेन मारयित्वैनमराजकभयार्द्दिताः ।ममन्थुर्ब्राह्मणास्तस्य बलाद्देहमकल्भषाः ॥
तत्कायान्मथ्यमानात्तु निपेतुर्म्लेच्छजातयः ।शरीरे मातुरंशेन कृष्णाञ्जनसमप्रभाः ॥
”इति मत्स्यपुराणे । १० । ३ -- ८ ॥
* ॥
म्लेच्छभाषाभ्यासनिषेधो यथा, --“न सातयेदिष्टकाभिः फलानि वै फलेन तु ।न म्लेच्छभाषां शिक्षेत नाकर्षेच्च पदासनम् ॥
”इति कौर्म्म्ये उपविभागे १५ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य मध्यमा तामसी गतिर्यथा, मानवे ।१२ । ४३ ।“हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः ।सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसीगतिः ॥
”(मन्त्रणाकाले म्लेच्छापसारणमुक्तं यथा, मनु-संहितायाम् । ७ । १४९ ।“जडमूकान्धवधिरांस्तैर्य्यग्योनान् वयोऽति-गान् ।स्त्रीम्लेच्छव्याधितव्यङ्गान् मन्त्रकालेऽपसार-येत् ॥
”“अथवा एवंविधा मन्त्रिणो न कर्त्तव्याः । बुद्धि-विभ्रमसम्भवात् ।” इति तद्भाष्ये मेधातिथिः ॥
म्लेच्छानां पशुधर्म्मित्वम् । यथा, महाभारते । १ ।८४ । १५ ।“गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्य्यग्योनिगतेषु च ।पशुधर्म्मिषु पापेषु म्लेच्छेषु त्वं भविष्यसि ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
म्लेच्छ अपशब्दे वा
चु०
उभ०
 पक्षे
भ्वा०
पर०
 अक०सेट् । म्लेच्छयति ते म्लेच्छति अमम्लेच्छत् त अम्लेच्छीत्
म्लेच्छ
पु०
 म्लेच्छ--घञ् । १ अपशब्दे “म्लेच्छोह वा नामयदप्रशब्द” इति श्रुतिः । कर्त्तरि अच् । २ पामरजातौ, ३ नीचजातौ च पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् “गोमांसखादकोयस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्चाचारविहीनश्च म्लेच्छइत्यभिधीयते” बौधायनः । ४ पापरते
त्रि०
 मेदि० ।५ हिङ्गुले
न०
 राजनि० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे”@} 2 ‘अव्यक्तायां वाचि’ इति क्षीरस्वामी।
3 म्लेच्छकः-च्छिका, म्लेच्छकः-च्छिका, मिम्लेच्छिषकः-षिका, मेम्लेच्छकः- च्छिका
म्लेच्छिता-त्री, म्लेच्छयिता-त्री, मिम्लेच्छिषिता-त्री, मेम्लेच्छिता-त्री
इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि दैवादिकक्लिश्यतिवत् 4 ज्ञेयानि।
5 म्लिष्टम्, शतरि-म्लेच्छन्-न्ती, क्विपि-- 6 म्लेट्-म्लेड्- म्लेडौ-म्लेडः, इति विशेषः।
7 म्लेच्छितवै।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३२९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-२०५। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[२। धातुरयमुपदेशे म्लेछ इत्येव पठ्यते। पश्चात्, ‘दीर्घात्’ (६-१-७५) इति तुक्। तुकश्चुत्वेन चकारे सर्वत्र म्लेच्छ इति श्रूयते।]]
04
=>
 (२८७)
05
=>
 [[३। ‘क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थमनस्तमःसक्ताविस्प- स्वरानायासभृशेषु’ (७-२-१८) इत्यादिना यथासम्भवमस्य निष्ठायाम्, अविस्पष्टार्थे इडभावो निपात्यते। षत्व-ष्टुत्वादिकेषु म्लिष्टम् इति भवति। अन्यत्र म्लेच्छितम् इत्यपि साधुः।]]
06
=>
 [[४। क्विपि, ‘च्छ्वोः शूडनुनासिके च’ (६-४-१९) इति सतुक्कस्य छकारस्य शकारे, षत्वे, जश्त्वचर्त्वयोश्च रूपमेवम्। “वृत्तिप्रदीपे तु वितुक्कस्य शादेश उक्तः, तुगभावस्तु ‘अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः (परि ५७…) कृतमपि शास्त्रं निवर्तयन्तीति।” इति मा। धा। वृत्तौ अत्र पक्षभेदः प्रोक्त इहावधेयः।]]
07
=>
 [[५। ‘कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः’ (३-४-१४) इति च्छन्दसि विषये धातोरस्मात् तवैप्रत्यये इडागमे च रूपमेवम्। तथा च किञ्चित् श्रुतिवाक्यमुपात्तं महाभाष्ये (१-१-१) “तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै, म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः।” इति।]]
1 {@“म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि”@} 2 3 ‘इहाव्यक्तवागपशब्दनम्।’ इति माधवः।
चान्द्रास्तु धातुममुमत्र 4 न पठन्तीति क्षीरतरङ्गिण्यां स्पष्टम्।
म्लेच्छकः-च्छिका, मिम्लेच्छयिषकः-षिका
म्लेच्छयिता-त्री, मिम्लेच्छयि- षिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचित्रयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३३०)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६६३। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [पृष्ठम्१०६३+ २३]
04
=>
 (चुरादौ)
05
=>
 (५२५)
Capeller
German
म्लेच्छ॑
m.
 ein Fremder, Barbar
f.
 ई.
Burnouf
French
म्लेच्छ म्लेच्छ
m.
 un barbare, un homme qui ne parle pas
la langue des Aryas.
Un criminel.
Langage barbare.
म्लेच्छकन्द
m.
 ail.
म्लेच्छजालि
m.
 homme de nation barbare. [On désigne les
peuplades suivantes: les पौन्द्रकस् (Chandail), les ओड्रस्,
les द्राविदस् (Coromandel) les काम्बोजस् (? Arachosie),
les यवनस् (Grecs) les शाकस् (Saces ou Scythes), les
पारवस् (Paropanisus), les पह्लवस् (Balk ou ? Perses parlant
le pêhlvi), les चीनस् (Chine), les किरातस् (montagnards
de l'Himālaya), les देरदस् et les खसस्].
म्लेच्छभोजन
m.
 blé, froment. -- N. orge à demi
mûre.
म्लेच्छमुख
n.
 cuivre.
म्लेच्छाश
m.
 froment.
म्लेच्छास्य
n.
 (आस्य) cuivre.
Stchoupak
French
म्लेच्छ-
m.
 non aryen, barbare, hors-caste
personne qui bafouille
pl.
peuples barbares.
°जाति-
m.
 individu appartenant aux Mleccha.
°निवह-
m.
 armée de Mleccha.
°वाच्- a. qui ne parle pas aryen.