धातुः: मुद्
मूलधातुः: मुद
धात्वर्थः: संसर्गे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: मोदयति-ते


धातुः: मुद्
मूलधातुः: मुद
धात्वर्थः: हर्षे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: मोदते


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

मुदँ मुद  (अर्थः)  संसर्गे
( मोदयति सक्तून् घृतेन ) मोदते शपि हर्षणे 205

मुदँ मुद  (अर्थः)  हर्षे
( मोदते मोदते मोदे लघूपघत्वाद्गुणः मुमुदे मुमुदाते मुमुदिषे मुमुदिवेह "असंयोगाल्लिट्कित्'' इति कित्त्वान्न गुणः ( मोदिता मोदिष्यते मोदताम् अमोदत मोदेत आशिषि मोदिषीष्ट अमोदिष्ट अमोदिष्यत ) इत्यादि भावे ( मुद्यते अमुद्यत मुद्यते अमोदि  शेषं कर्तृवत् मुमुदिषते, मुमोदिषते ) "रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च'' संश्च'' रलन्ताद्धलादेरुकारेपधात् परौ सेटौ त्क्कासमौ वा कितौ भवत इति कित्त्पक्षे न गुणः (मुमुदिषां चक्रे इत्युदाहार्यम् मोमुद्यते मोमुदां चक्रे मोमुदितेत्यादि ) अजार्धधातुके यलोपाल्लोपयोर्लधूपधगुणो न भवति "न धातुलोप आर्धधातुके'' इति धातृवेकदेशलोपनिमित्तार्धधातुकनिमित्तयोणवृद्योर्निषेधाद् "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ'' इत्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादूठा ( मोमोत्ति मोमुत्तः मोमुदति मोमोत्सि मोमुदोषि मोमोद्धि मोमुदीमि मोमुद्वः) यङ्लुकोऽनैमित्तिकत्वात् "नधातुलांप''इति निषेधो न भवति र्हटि तु "नाभ्यास्तस्याचि पिति सार्वधातुके'' इति निषेधः ( मोमोदां चकार मोमोदिता मोमोदिष्यति मोमोत्तु मोमुत्तात् मोमुदीतु मोमुद्धि ) हेरपित्त्वान्न गुणः ( मोमुदानि मोमुदाव ) आठ्यजादिपित्सार्वधातुकत्वात् "नाभ्यस्त'' इति गुणनिषेधः लङीडभावपक्षे तिप्सिपोर्हल्ङ्यादिलोपं "वावसाने'' इति पक्षे चत्वर्म् सिपि तु "दश्च'' इति वा रुत्वमपि (अमोमोत् अमोमोद् आमोमोद् "वावसाने'' इति पक्षे चर्त्वम् सिपि तु "दश्च'' इति वा रुत्वमपि ( अमोमोत् अमोमोद् आमोमुत्ताम् अमोमोत् अमो ( मोमुद्यस्ताम् ) यासुटो ङित्त्वकित्त्वाभ्यान्न गुणः ( अमोमोदीत् ) सिज्लोपस्यासिद्धत्त्वाद्वा प्रत्ययलणेन वा गुणः ( अमोमोदिष्टाम् ) हलन्तलक्षणा वृद्धिः"नेटि'' इति निषिध्यते ( अमोमोदिष्यदित्यादि मोदयति मोदयां चकार इत्यादि पूर्ववत् लुङि(अमूमुदत् "दीर्घो लघोः'' इति दीर्घः ( मुदित्वा मोदि_वा ) उक्तः कित्त्वविकल्पः ( मुदिमनेन मोदितमनेन ) "निष्ठा'' इति भूते यः क्तः स "तयोरेव कृत्य'' इत्युक्तनियमादकर्मकादस्माद् भावे, ( प्रमुदितमनेन प्रमोदितमनेन प्रमुदितः प्रमोदितः ) अत्रादिक्रियालक्षणस्य भूतत्वाश्रये "निष्ठा'' इति क्तः स च "आदिकम्रणि क्तः कर्त्तरि च'' इति भावकत्रोर्द्वयोरपि भवति ( प्रमुदितवान् प्रमोदितवान् )"उदुपधद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्'' इति सेटो निष्ठायाः पक्षे कित्त्वनिषेधाद्गुणः भावादिकर्मभ्यामन्यत्र (मुदिते देवदत्तःमुदितवानित्येव) धौव्यार्थत्वात्कर्त्तरि क्तः मुदितवानित्यत्र  ( सूत्रम्) अत्वसन्तस्य चाधतोः (इति सूत्रम्) इत्यात्वं तस्याधातोरासन्तस्य चोपधायाः सम्बुद्धिवर्जिते सौ विहिताद्वीर्धादनन्तरं क्तवतोरुदित्त्वेन नुमि हल्ङ्यादिसंयोगान्तलोपौ पूर्वं नुमि न दीर्घस्य प्रसङ्गः उपधाभावात् न च संयोगान्लोपादनन्तरमुपधात्वे भूतपूर्वगत्याऽत्वन्ताश्रयस्य दीर्धस्य प्रसङ्गा नापि नान्तत्वेन "सर्वनामस्थाने'' इति दीर्घस्य यतस्तयोः संयोगान्तलोपोऽसिद्ध ( मोदनः ) युच् ( मुत् )[ संपदादिभ्यः क्किप् ] इति स्त्रियां क्किप् (मुदिरः) "इषिमदि' त्यादिना किरच् ( मुद्गः ) "मुदिग्रोर्गग्गाक्'' इति गक् कित्त्वान्न गुणः मुद्गेन संसृष्टं मौद्गम्  ( सूत्रम्) मुद्गादण् (इति सूत्रम्) इति तृतीयान्तादस्मात्संसृष्टेष्टेऽण् प्रत्ययः मुद्गा "स्फायितञ्चि''इत्यादिना रक् संसर्गार्थोयं चुरादौ16

मुदँ मुद  संसर्गे 
- मोदयति सक्तून् घृतेन  अन्यत्र मोदते  207

मुदँ मुद  हर्षे 
- मोदते । मुमुदे । मुदितमनेन मोदितमनेन । प्रमुदितः । प्रमोदितः । मुदित्वा मोदित्वा । मुमुदिषते मुमोदिषते । मोमुद्यते । मुत् । मुद्गः । मुद्रा । मुद्रितः ।। 16 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“मुद संसर्गे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘संसर्गे णिचि मोदयेदिति भवेत् हर्षे पुनर्मोदते।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>मोदकः-दिका, मुमोदयिषकः-षिका;</li> <li> मोदयिता-त्री, मुमोदयिषिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि रूपाणि शतरं विना चौरादिककोटयतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> बोध्यानि। </li> <li>अस्य धातोः उभयपदित्वात् शतरि <a href="#foot_krm05">5</a> मोदयन्-न्ती, मुमोदयिषन्-न्ती, मोदयिष्यन्-मुमोदयिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> इति विशेषः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१२८६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१७४१। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ११३।)</li> <li id="foot_krm04">04 => (२०५)</li> <li id="foot_krm05">05 => [सर्पिषा सक्तून्]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“मुद हर्षे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘संसर्गे णिचि मोदयेदिति भवेत् हर्षे पुनर्मोदते।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>मोदकः-दिका, मोदकः-दिका, मुमोदिषकः-मुमुदिषकः-षिका, मोमुदकः-दिका;</li> <li> मोदिता-त्री, मोदयिता-त्री, मुमोदिषिता-मुमुदिषिता-त्री, मोमुदिता-त्री;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककोकतिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> कुमुदम्, <a href="#foot_krm06">6</a> मोदनः, <a href="#foot_krm07">7</a> प्रमुदितम्-प्रमोदितम्-<a href="#foot_krm08">8</a>, प्रमुदितः-प्रमोदितः, <a href="#foot_krm09">9</a> प्रमुदितवान्-प्रमोदितवान्, <a href="#foot_krm10">10</a> मुत् <a href="#foot_krm11">11</a> -मुदौ-मुदः, <a href="#foot_krm12">12</a> इति गक्प्रत्यये रूपम्। </li> <li>कित्त्वान्न गुणः। </li> <li>मोदयन्त्यनेनेति मुद्गः = सस्यजातिविशेषः। </li> <li>मुद्गेन संसृष्टं = मौद्गम्।]] मुद्गः-मौद्गम्, <a href="#foot_krm13">13</a> इत्यादिना किरच्प्रत्यये रूपम्। </li> <li>मोदन्तेऽनेनेति मुदिरः = मेघः।]] मुदिरः, <a href="#foot_krm14">14</a> मुद्रा इत्यादीनि रूपाणि अस्य विशेषेण भवन्तीति विशेषः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१२८५)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-१६। अक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ११३)</li> <li id="foot_krm04">04 => (१९७)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[३। कुं मोदयतीति कुमुदम्। अन्तर्भावितण्यन्तात् मूलविभुजादित्वेन (वा। ३-२-५) कप्रत्यये रूपमेवम्। कौ = पृथिव्यां मोदते इत्यपि विगृह्णन्ति।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[४। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ इति तच्छीलादिषु कर्तृषु युच्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[५। निष्ठायाम् ‘उदुपधाद्भावादिकर्मणोः--’ (१-२-२१) इति कित्त्वविकल्पनात् रूपद्वयम्। भावादिकर्मभ्यामन्यत्र मुदितः, मुदितवान् इत्येव भवति।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [अनेन]</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्१०३९+ २६]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[१। स्त्रियाम्, ‘संपदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-१०८) इति क्विपि रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[आ। ‘मुदा स चेतो ददते चिरं हरौ स्वादात्सुरैः स्वर्दितमङ्गलोर्दने।’ धा। का। १-४।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[२। ‘मुदिप्रोर्गग्गौ’ [द। उ। ३-६६]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[३। ‘इषिमदिमुदि--’ [द। उ। ८। २६]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[४। ‘स्फायितञ्चि--’ (द। उ। ८-३१) इत्यादिना रक्प्रत्यये रूपमेवम्।]]</li></ul>

मुद् (मु꣡दँ꣡ संसर्गे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = मोदनम्
अनीयर् = मोदनीयः - मोदनीया
ण्वुल् = मोदकः - मोदिका
तुमुँन् = मोदयितुम्
तव्य = मोदयितव्यः - मोदयितव्या
तृच् = मोदयिता - मोदयित्री
क्त्वा = मोदयित्वा
ल्यप् = प्रमोद्य
क्तवतुँ = मोदितवान् - मोदितवती
क्त = मोदितः - मोदिता
शतृँ = मोदयन् - मोदयन्ती
शानच् = मोदयमानः - मोदयमाना

मुद् (मु꣡दँ॒ हर्षे - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = मोदनम्
अनीयर् = मोदनीयः - मोदनीया
ण्वुल् = मोदकः - मोदिका
तुमुँन् = मोदितुम्
तव्य = मोदितव्यः - मोदितव्या
तृच् = मोदिता - मोदित्री
क्त्वा = मोदित्वा / मुदित्वा
ल्यप् = प्रमुद्य
क्तवतुँ = मुदितवान् / मोदितवान् - मुदितवती / मोदितवती
क्त = मुदितः / मोदितः - मुदिता / मोदिता
शानच् = मोदमानः - मोदमाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

मुदँ मुद संसर्गे
- मोदयति सर्पिषा सक्तून्  मोदकः  भ्वादौ मुद हर्षे (116)-मोदते  210

मुदँ मुद हर्षे
मोदते, मोदिता  रलो व्युपधाद् हलादेः संश्च (1226) इति विभाषा कित्त्वाद् मुदित्वा मोदित्वा, मुमुदिषते मुमोदिषते  मोदनः  इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (31135) कुमुदम्  मोदयति मोदकः  इषितिमिमदिमुदि (द0उ0826 क) इति किरच् - मुदिरो मेघः  मुदिग्रोर्गग्गौ (उ01128) मुद्गः  स्फायितञ्चि (उ0213) इति रक् - मुद्रा  चुरादौ मुद संसर्गे (10209) मोदयति 16

प्रीतौ
1.3.6
मोदते ह्लादते माद्यति आनन्दति तुष्यति हृष्यति प्रीयते निर्वाति नन्दति तूषते निर्वृणोति निर्वृणुते सुख्यति सुखायते प्रचेतीभवति प्रमनीभवति सुमनायते सुमनीभवति

(1ap) आनन्दित करने के लिए खुश हो

मोदते (modate)

Hindi

धातुपाठः (Krishnacharya)

Akhyata Chandrika